ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

======

HÀ THỊ LAN ANH

SỬ DỤNG KÊNH HÌNH SÁCH GIÁO KHOA
TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ 10 THPT
THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Chuyên ngành: Lý luận và phƣơng pháp dạy học Địa lí
Mã số: 60140111
Demo Version - Select.Pdf SDK

LUẬN VĂN THẠC SỸ GIÁO DỤC HỌC
THEO ĐỊNH HƢỚNG ỨNG DỤNG

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS.TS NGUYỄN ĐỨC VŨ

Thừa Thiên Huế, Năm 2016

i


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số
liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, đƣợc các đồng
tác giả cho phép sử dụng và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ một công
trình nào khác


iii

iii


MỤC LỤC
Trang phụ bìa..........................................................................................................

i

Lời cam đoan........................................................................................................... ii
Lời cảm ơn..............................................................................................................

iii

MỤC LỤC...............................................................................................................

1

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT...............................................................................

4

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ, HÌNH ẢNH................................

5

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài................................................................................................

1.1. Phƣơng tiện dạy học....................................................................................... 11
1.1.1. Khái niệm .............................................................................................. 11
1.1.2. Đặc điểm của phƣơng tiện dạy học........................................................ 12
1.1.3. Chức năng và vai trò của phƣơng tiện dạy học...................................... 13
1.1.4. Định hƣớng sử dụng phƣơng tiện dạy học ............................................ 15
1.2. Kênh hình sách giáo khoa.............................................................................. 16
1.2.1. Quan niệm về kênh hình sách giáo khoa...............................................

16

1.2.2. Vai trò của việc sử dụng kênh hình sách giáo khoa............................... 17
1.2.3. Mối quan hệ giữa kênh hình sách giáo khoa với các yếu tố của quá

1


trình dạy học .......................................................................................... 18
1.3. Dạy học theo định hƣớng năng lực .............................................................. 20
1.3.1. Quan niệm về năng lực..........................................................................

20

1.3.2. Các năng lực của học sinh THPT .........................................................

21

1.3.3. Hoạt động của GV và HS trong dạy học theo định hƣớng NL.............. 22
1.3.4 So sánh dạy học theo định hƣớng nội dung và dạy học theo định
hƣớng năng lực....................................................................................... 24
1.4. Chƣơng trình và sách giáo khoa Địa lí 10 THPT........................................ 27

10 THPT THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH.
2.1. Hệ thống kênh hình sách giáo khoa Địa lí 10............................................... 37
2.2. Nguyên tắc sử dụng kênh hình sách giáo khoa............................................ 41
2.3. Phƣơng pháp sử dụng kênh hình trong bài lên lớp Địa lí 10 theo định
hƣớng phát triển năng lực học sinh..................................................................... 43
2.3.1. Sử dụng kênh hình để kiểm tra bài cũ.................................................... 43
2.3.2. Sử dụng kênh hình sách giáo khoa trong dạy học bài mới....................

45

2.3.3. Sử dụng kênh hình sách giáo khoa trong dạy học phần củng cố bài.....

54

2.3.4. Sử dụng kênh hình sách giáo khoa trong phần hƣớng dẫn học sinh
học bài, làm bài tập ở nhà.....................................................................

2

56


2.4. Ví dụ minh họa về sử dụng kênh hình sách giáo khoa trong dạy học Địa
lí 10 theo định hƣớng năng lực............................................................................. 61
2.4.1. Ví dụ 1.................................................................................................... 61
2.4.2. Ví dụ 2.................................................................................................... 66
Chƣơng 3
THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM
3.1. Mục đích thực nghiệm...................................................................................


2. Một số đề xuất khuyến nghị.............................................................................

84

3. Hƣớng mở rộng của đề tài................................................................................ 85
TÀI LIỆU THAM KHẢO....................................................................................
PHỤ LỤC

3

86


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
Chữ nguyên nghĩa

Chữ viết tắt

Đại học quốc gia

ĐHQG

Đối chứng

ĐC

Câu hỏi nội dung

CHND


THPT

Trung bình

TB

Thực nghiệm

TN

Demo Version - Select.Pdf SDK

4


DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ, HÌNH ẢNH
Sơ đồ 1.1.

Hoạt động của GV và HS trong dạy học theo định hƣớng NL..............24

Bảng 1.1.

So sánh dạy học theo định hƣớng nội dung và dạy học định hƣớng năng
lực...........................................................................................................24

Bảng 1.2.

Nhận thức của giáo viên về việc sử dụng kênh hình sách giáo khoa theo
hƣớng phát huy năng lực học sinh.........................................................33



Tỉ suất sinh thô thời kì 1950-2005.........................................................48

Hình 2.6.

Tỉ
suất tửVersion
thô thời kì
1950-2005............................................................48
Demo
- Select.Pdf
SDK

Hình 2.7.

Tỉ suất gia tăng dân số thế tự nhiên giới hằng năm ..............................49

Hình 2.8.

Sơ đồ sức ép dân số đối với việc phát triển kinh tế- xã hội và môi
trƣờng.....................................................................................................49

Hình 2.9.

Các dạng kí hiệu.....................................................................................50

Hình 2.10

Công nghiệp điện Việt Nam..................................................................50



Hình 2.18.

Sơ đồ một số hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp...........................56

Hình 2.19.

Bảng giá trị xuất khẩu và dân số của Hoa Kì, Trung Quốc, Nhật Bản..57

Hình 2.20.

Bảng kiến thức: Sự phân bố sinh vật và đất trên thế giới......................59

Hình 2.21.

Các nhóm đất chính trên thế giới...........................................................59

Hình 2.22.

Các kiểu thảm thực vật chính trên thế giới............................................59

Hình 2.23.

Rừng lá kim............................................................................................59

Hình 2.24.

Rừng lá rộng và thảo nguyên ôn đới......................................................59

Hình 2.25.

1. Lí do chọn đề tài
Nghị quyết hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI của Đảng đã khẳng định: " Phát
triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài.
Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn
diện năng lực và phẩm chất người học. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện,
thực chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin
học, năng lực và kỹ năng hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả
năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời. Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và
đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển
phẩm chất, năng lực của người học".
Theo tinh thần của nghị quyết, việc đổi mới giáo dục - đào tạo là vấn đề cấp
thiết của nƣớc ta, do vậy đổi mới dạy học nói chung và dạy học Địa lý nói riêng là
nhiệm vụ của mỗi giáo viên nhằm nâng cao hiệu quả, chất lƣợng dạy học.
Trong thời đại ngày nay, sự bùng nổ tri thức và công nghệ là một thách thức
lớn đối sự nghiệp giáo dục ở Việt Nam, giáo dục và đào tạo phải phát huy đƣợc tính
năng động sáng tạo của ngƣời học, làm thế nào để giúp học sinh phát huy các năng

Demo Version - Select.Pdf SDK

lực trong quá trình học tập, nắm vững nội dung môn học một cách vững chắc, biết
vận dụng lý thuyết vào thực tiễn, có khả năng thu thập thông tin và thích ứng với sự
phát triển của nền kinh tế xã hội đƣơng đại thì ngƣời giáo viên cần phải đổi mới, cải
tiến đồng bộ các thành tố liên quan, trong đó sử dụng phƣơng tiện nói chung, kênh
hình sách giáo khoa nói riêng trong dạy và học là một thành tố quan trọng.
Trong chƣơng trình Địa Lý 10- THPT, sách giáo khoa thể hiện các mức độ
kiến thức và kĩ năng bằng cả kênh chữ và kênh hình. Kênh hình - đó chính là các
hình vẽ bao gồm sơ đồ, lƣợc đồ, bản đồ, tranh ảnh và các bảng biểu…, chúng có
tính trực quan rất cao, ở đó ẩn chứa nhiều kiến thức mà kênh chữ không thể hiện hết
đƣợc. Vì vậy, kênh hình sách giáo khoa là nguồn tri thức hết sức quan trọng mà mỗi
giáo viên không thể bỏ qua trong quá trình dạy học; nó chính là phƣơng tiện giúp

- Nguyễn Đức Vũ, Phƣơng tiện và thiết bị dạy học địa lý, Trƣờng ĐHSPĐại học Huế, năm 2011
- Nguyễn Đức Vũ, Phân tích bảng số liệu, vẽ biểu đồ, lƣợc đồ Việt Nam, đọc

Demo Version - Select.Pdf SDK

Atlat Địa lý, NXB ĐHQG Hà Nội, năm 2013

Các nghiên cứu nói trên chỉ tập trung vào việc phân loại các phƣơng tiện
dạy học, quan niệm, vai trò, chức năng của các loại phƣơng tiện dạy học và phƣơng
pháp sử dụng bản đồ, biểu đồ, sách giáo khoa...một cách khái quát cho tất cả các
cấp học.
Ngoài ra, gần gũi với đề tài, còn có các tác giả đề cập nhƣ:
- Lâm Quang Dốc, Nguyễn Quang Vinh, Hƣớng dẫn sử dụng kênh hình
trong sách giáo khoa địa lý 10, NXB Giáo Dục, năm 2007
- Lâm Quang Dốc, Nguyễn Đình Tám, Hƣớng dẫn sử dụng kênh hình trong
sách giáo khoa địa lý 11, NXB Giáo Dục, năm 2010
- Lâm Quang Dốc, Nguyễn Quốc Lập, Hƣớng dẫn sử dụng kênh hình trong
sách giáo khoa địa lý 12, NXB Giáo Dục, năm 2010
- Lê Thông (chủ biên), Vũ Đình Hòa, Phạm Ngọc Trụ, Hƣớng dẫn khai
thác và sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa địa lý THPT, NXBĐHQG Hà Nội,
năm 2009
9


Tuy nhiên các tài liệu trên chỉ tập trung vào việc nêu nội dung và chỉ dừng
lại việc hƣớng dẫn sử dụng chung cho mỗi kênh hình ở sách giáo khoa chứ chƣa
nghiên cứu, chuyên sâu vào phƣơng pháp cụ thể sử dụng chúng ở bài lên lớp cho
học sinh. Do đó xác định đƣợc phƣơng pháp sử dụng kênh hình sách giáo khoa
trong dạy học Địa lí 10 sẽ góp phần hƣớng đến việc dạy và học tƣ duy cao, chủ
động, sáng tạo, phát triển các năng lực học sinh. Vì thế cần phát triển đề tài này để