ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ BẢO TRANG

BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH QUA
DẠY HỌC NHÓM CHƢƠNG “MẮT.CÁC DỤNG CỤ QUANG”
VẬT LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Demo Version - Select.Pdf SDK

Chuyên ngành: Lí luận và phƣơng pháp dạy học bộ môn Vật lí
Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO KHOA HỌC GIÁO DỤC
THEO ĐỊNH HƢỚNG NGHIÊN CỨU

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS. TS. LÊ VĂN GIÁO

Thừa Thiên Huế, Năm 2017
i


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của
riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận
văn là trung thực, chưa từng được công bố trong một công
trình nào khác.

Tác giả luận văn

còn thiếu sót, tôi rất mong nhận đƣợc ý kiến đóng góp của Quý
Thầy, Cô, bạn bè và đồng nghiệp.
Xin chân thành cảm ơn!
Huế, ngày 15 tháng 9 năm 2017
Tác giả luận văn
Nguyễn Thị Bảo Trang

iii
iii


MỤC LỤC
TRANG PHỤ BÌA ...................................................................................................... i
LỜI CAM ĐOAN ..................................................................................................... ii
LỜI CẢM ƠN .......................................................................................................... iii
MỤC LỤC .................................................................................................................. 1
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT....................................................................... 6
DANH MỤC BẢNG, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ ................................................................. 7
A. MỞ ĐẦU .............................................................................................................. 8
1. Lí do chọn đề tài ...................................................................................................... 8
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu .................................................................................... 10
3. Mục tiêu đề tài ....................................................................................................... 12
4. Giả thuyết khoa học ............................................................................................... 12
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ............................................................................................. 12
6. Đối tƣợng nghiên cứu ............................................................................................ 13
7. Phạm vi nghiên cứu ............................................................................................... 13
8. Phƣơng pháp nghiên cứu ....................................................................................... 13

- Select.Pdf SDK
9. Đóng gópDemo

1.2.4. Hệ thống các kĩ năng hợp tác trong dạy học vật lí ................................... 26
1.2.5. Bộ tiêu chí đánh giá năng lực hợp tác ...................................................... 28
1.2.5.1. Cơ sở xây dựng bộ tiêu chí đánh giá năng lực hợp tác ...................... 28
1.2.5.2. Bộ tiêu chí đánh giá kĩ năng hợp tác.................................................. 29
1.3. Bồi dƣỡng năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học vật lí ..........................32

Demo
Select.Pdf
1.3.1. Tầm
quanVersion
trọng của -việc
bồi dƣỡngSDK
năng lực hợp tác cho học sinh trong
dạy học vật lí ...................................................................................................... 32
1.3.2. Các yếu tố ảnh hƣởng đến việc bồi dƣỡng năng lực hợp tác cho học sinh
trong dạy học vật lí ............................................................................................. 34
1.3.3. Các biện pháp bồi dƣỡng năng lực hợp tác cho học sinh ......................... 34
1.3.3.1. Nguyên tắc đề xuất biện pháp bồi dƣỡng năng lực hợp tác cho học sinh. 34
1.3.3.2. Các biện pháp bồi dƣỡng năng lực hợp tác cho học sinh .................. 35
1.4. Các yếu tố liên quan đến dạy học nhóm theo định hƣớng bồi dƣỡng năng lực
hợp tác cho học sinh ..................................................................................................41
1.4.1. Mối liên hệ giữa bồi dƣỡng năng lực hợp tác với việc tổ chức dạy học
nhóm ................................................................................................................... 41
1.4.2. Khái niệm dạy học nhóm.......................................................................... 42
1.4.3. Đặc điểm dạy học nhóm ........................................................................... 43
1.4.4. Phân loại nhóm hợp tác ............................................................................ 43
2


1.4.4.1. Nhóm học hợp tác chính thức ............................................................ 44

đổi mới phƣơng pháp dạy học ở trƣờng trung học phổ thông............................ 50
1.5. Quy trình tổ chức dạy học nhóm theo định hƣớng bồi dƣỡng năng lực hợp tác
cho học sinh...............................................................................................................51
1.6. Kết luận chƣơng 1 ..............................................................................................54
Chƣơng 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM CHƢƠNG “MẮT. CÁC DỤNG CỤ
QUANG” VẬT LÍ 11 THPT THEO ĐỊNH HƢỚNG BỒI DƢỠNG NĂNG
LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH ........................................................................ 56
3


2.1. Đặc điểm, cấu trúc, mục tiêu của chƣơng“Mắt. Các dụng cụ quang” Vật lí 11
THPT .........................................................................................................................56
2.1.1. Đặc điểm................................................................................................... 56
2.1.2. Cấu trúc .................................................................................................... 57
2.1.3. Mục tiêu .................................................................................................... 57
2.1.3.1. Mục tiêu kiến thức ............................................................................. 57
2.1.3.2. Mục tiêu kỹ năng ............................................................................... 58
2.2. Đề xuất quy trình thiết kế bài dạy học theo hƣớng bồi dƣỡng năng lực hợp tác
cho học sinh............................................................................................................... 59
2.3. Thiết kế tiến trình tổ chức dạy học nhóm một số kiến thức chƣơng “Mắt. Các
dụng cụ quang” Vật lí 11 THPT theo định hƣớng bồi dƣỡng năng lực hợp tác cho
học sinh .....................................................................................................................62
2.4. Kết luận chƣơng 2 ..............................................................................................69
CHƢƠNG 3. THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM .......................................................... 70
3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sƣ phạm .............................................70
3.1.1. Mục đích ................................................................................................... 70

Demo
- Select.Pdf SDK
3.1.2. Nhiệm



DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
STT Viết tắt

Viết đầy đủ

1

DH

Dạy học

2

ĐC

Đối chứng

3

GV

Giáo viên

4

HS

Học sinh


10

TNSP

Thực nghiệm sƣ phạm

11

THPT

Trung học phổ thông

Demo Version - Select.Pdf SDK

6


DANH MỤC BẢNG, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
BẢNG
Bảng 1.1. Hệ thống các kĩ năng hợp tác cần rèn luyện và hình thành cho HS ........ 27
Bảng 1.2. Phân loại mục tiêu theo kĩ năng của Dave................................................ 28
Bảng 1.3. Phân loại mục tiêu kĩ năng của Harrow .................................................... 28
Bảng 1.4. Bộ tiêu chí đánh giá kĩ năng hợp tác ........................................................ 29
Bảng 1.5. Quy trình dạy học nhóm ........................................................................... 53
Bảng 2.1. Mục tiêu kiến thức chƣơng “Mắt. Các dụng cụ quang” ........................... 57
Bảng 3.1. Bảng số liệu HS đƣợc làm chọn mẫu TNg ............................................... 72
Bảng 3.2. Bảng thống kê các điểm số (Xi) của bài kiểm tra ..................................... 77
Bảng 3.3. Bảng phân phối tần suất của hai nhóm ĐC và TNg ................................. 78
Bảng 3.4. Bảng phân phối tần suất lũy tích .............................................................. 78

cũng là xu hƣớng quốc tế trong cải cách giáo dục phổ thông biện nay.
Quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng về giáo dục đang diễn ra ở quy mô toàn
cầu tạo cơ hội thuận lợi để tiếp cận với các xu thế mới, tri thức mới, những mô hình
giáo dục hiện đại, tranh thủ các nguồn lực bên ngoài, tạo thời cơ để phát triển giáo
dục. Bên cạnh đó, nhu cầu phát triển nhanh giáo dục đáp ứng đòi hỏi của sự nghiệp
công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc, phát triển theo chiều sâu tri thức với công

Demo
Select.Pdf
nghệ tiên tiến
và hội Version
nhập quốc- tế,
trong khi đóSDK
nguồn lực đầu tƣ cho giáo dục là có
hạn, sẽ tạo sức ép đối với phát triển giáo dục.
Trƣớc những thời cơ và thách thức đó, Đảng và nhà nƣớc ta đã có nhiều chủ
trƣơng, chính sách để đổi mới, làm hiện đại hóa nền giáo dục theo hƣớng tiếp cận
các nền giáo dục tiên tiến thế giới nhƣng phù hợp với thực tiễn, văn hóa Việt Nam.
Nghị quyết Ban chấp hành Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện
giáo dục và đào tạo chỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học
theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến
thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ
máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để
người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ
học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động
xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin
và truyền thông trong dạy và học”[6].
8



phổ thông, phải kể đến đó là: phƣơng pháp dạy học nhóm, dạy học khám phá, dạy học
kiến tạo.... Trong dạy học nhóm, các thành viên trong nhóm cùng nhau hợp tác, hỗ trợ,
chia sẻ, cùng nhau tìm kiếm, xây dựng tri thức mới. Nhờ vậy, tƣ duy tích cực của HS
đƣợc phát huy và rèn luyện đƣợc NLHT giữa các thành viên.
Học hợp tác với việc tổ chức học theo nhóm luôn tạo đƣợc không khí sôi nổi,
các học sinh nhút nhát, yếu kém thƣờng ít phát biểu trong lớp sẽ có môi trƣờng
động viên để tham gia xây dựng bài. Hơn thế nữa, hầu hết các hoạt động nhóm đều
mang trong nó cơ chế tự sửa lỗi và học sinh dạy lẫn nhau, những vấn đề chƣa hiểu,
những lỗi hiểu sai đều đƣợc giải đáp, mà thƣờng lại là trong bầu không khí rất thoải
9


mái. Học sinh có cơ hội thực hành các kĩ năng trí tuệ bậc cao nhƣ kĩ năng sáng tạo,
phân tích, tổng hợp và đánh giá. Các em cũng thực hành các kĩ năng thông thƣờng
nhƣ khả năng cùng làm việc và giao tiếp với nhau.
Khả năng làm việc hợp tác không tự nhiên có đƣợc mà phải qua rèn luyện,
thực hành thƣờng xuyên để hợp tác trở thành thói quen, nhu cầu thiết yếu của mỗi
ngƣời trong học tập, công tác. Thế nhƣng, trƣớc đây xuyên suốt chƣơng trình từ cấp
một đến đại học chúng ta chỉ chú trọng hoạt động của từng cá nhân đơn lẻ, trong
quá trình giáo dục chúng ta thƣờng đề cao thành tích cá nhân. Trƣớc đây, PPDH
truyền thống với lối truyền thụ một chiều khiến học sinh tiếp thu kiến thức một cách
thụ động, học sinh ít có cơ hội phối hợp với nhau trong quá trình học tập, do đó ít có
cơ hội rèn luyện năng lực hợp tác cho học sinh. Thực tế ngƣời giáo viên cũng chƣa
có những hiểu biết đầy đủ và chƣa có kỹ năng về dạy học hợp tác, bởi vậy rất khó tổ
chức dạy học hợp tác và bồi dƣỡng NLHT cho học sinh. Vì vậy, học sinh không
hiểu rõ vai trò, ý nghĩa, các yêu cầu đối với hợp tác trong làm việc nhóm. Do đó, sẽ
gặp khó khăn trong việc tổ chức dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực nói
chung và NLHT nói riêng trong dạy học vật lý ở trƣờng phổ thông.

Version

tổ chức tại Israel, tại buổi họp này IASCE - tổ chức quốc tế nghiên cứu về hợp tác
trong giáo dục đã đƣợc thành lập. Trong ba thập kỉ qua nhiều phƣơng pháp học hợp
tác ra đời và đƣợc áp dụng rộng rãi gắn liền với những tên tuổi nhƣ Robert Slavin,
Shlomo & Yael Sharal, Spenser Kagan, Elizabeth Cohen...[23].
Dạy học theo nhóm bắt đầu đƣợc áp dụng ở Đức và Pháp vào thế kỉ XVIII. Ở
Anh vào cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX hình thức dạy học này đƣợc sử dụng
dƣới tên dạy học hƣớng dẫn viên hay còn gọi là dạy học tƣơng trợ, do linh mục Bel
và giáo viên D. Lancaster đề ra và sau đó đƣợc Girar phát triển với sắc tái khác...[7].

Version
Select.Pdf
Day học theoDemo
nhóm sau
này đã -đƣợc
Peterson,SDK
Dottre (Thụy Sĩ), Elsa (Áo), A. jakul
(Ba Lan), Kotov (Nga) và những nhà giáo dục khác đã nghiên cứu vận dụng và phát
triển và nó đƣợc sử dụng rất phổ biến ở các nƣớc phƣơng Tây [9].
Trong những năm gần đây, nhiều tác giả tiếp cận PP dạy học nhóm theo các
hƣớng khác nhau. Tác giả Tống Huy Hoàng trong đề tài (2009): “Thiết kế bài dạy
học theo lý thuyết nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính trong dạy học phần Động lực
học Vật lý 10 THPT” đã trình bày một cách có hệ thống về lí thuyết dạy học nhóm,
trên cơ sở đó đã đề xuất tiến trình dạy học theo lí thuyết nhóm và vận dụng vào dạy
học phần Động lực học với sự hỗ trợ của máy vi tính. Tác giả Lê Thị Thùy Trang đã
nghiên cứu về dạy học hợp tác nhóm, đã đề xuất quy trình và vận dụng vào thiết kế
tiến trình dạy học một số đơn vị kiến thức phần Quang hình học - Vật lí 11 nâng
cao, thể hiện qua đề tài (2010): “Thiết kế bài dạy học phần Quang hình học - Vật lí
11 nâng cao theo phương pháp dạy học hợp tác nhóm với sự hỗ trợ của máy vi
tính”. Trong đề tài luận văn Thạc sĩ: “Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh
theo hình thức nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính trong dạy học chương Chất rắn

5. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận về tổ chức dạy học nhóm theo định hƣớng phát triển
NLHT cho học sinh.
- Nghiên cứu đề xuất quy trình tổ chức dạy học nhóm theo định hƣớng phát
triển NLHT cho học sinh.
- Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc nội dung chƣơng trình chƣơng “Mắt. Các dụng
cụ quang” Vật lí 11 THPT.

12


- Thiết kế tiến trình tổ chức dạy học một số nội dung kiến thức trong chƣơng
“Mắt. Các dụng cụ quang” Vật lí 11 THPT theo định hƣớng bồi dƣỡng NLHT cho
học sinh qua dạy học nhóm.
- Tiến hành thực nghiệm sƣ phạm ở trƣờng THPT để đánh giá hiệu quả của đề tài.
6. Đối tƣợng nghiên cứu
Hoạt động dạy và học chƣơng “Mắt. Các dụng cụ quang” Vật lí 11 THPT qua
dạy học nhóm theo định hƣớng bồi dƣỡng năng lực hợp tác.
7. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu cách xây dựng quy trình tổ chức dạy học nhóm
theo định hƣớng bồi dƣỡng năng lực hợp tác của học sinh qua dạy học nhóm
trong dạy học chƣơng “Mắt. Các dụng cụ quang” Vật lí 11 THPT.
8. Phƣơng pháp nghiên cứu
8.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
- Nghiên cứu văn kiện của Đảng, Nhà nƣớc cùng với các chỉ thị của Bộ Giáo dục
và đào tạo về vấn đề đổi mới phƣơng pháp dạy học hiện nay ở các cấp, các bậc học.
- Nghiên cứu cơ sở tâm lí học và cơ sở lí luận về năng lực hợp tác cho học

Version - Select.Pdf SDK
sinh qua dạyDemo

10. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận chung, tài liệu tham khảo và các danh mục, phần

Demo
Version
- Select.Pdf
nội dung chính
của luận
văn gồm
3 chƣơng: SDK
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM THEO
ĐỊNH HƢỚNG BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH
Chƣơng 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM CHƢƠNG “MẮT. CÁC DỤNG
CỤ QUANG” VẬT LI 11 THPT THEO ĐỊNH HƢỚNG BỒI DƢỠNG NĂNG
LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH
Chƣơng 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM

14