Con số thống kê khoảng 1,7 triệu người mù chữ chưa tính tới một dạng mù chữ khác: mù chữ chức năng (functional
illiteracy) đang ngấm ngầm tồn tại trong xã hội Việt Nam, tạo thành một nạn dịch thầm lặng.
Một nữ bệnh nhân được chỉ dẫn uống thuốc theo liều lượng định sẵn, nhưng chị uống quá liều và phải nhập viện để
điều trị. Một nam bệnh nhân khác thì thay vì uống thuốc, ông uống luôn cả vỉ thuốc, và phải nhập viện để bác sĩ làm
phẫu thuật để lấy bao vỉ ra.
Hà Nội dẫn đầu với 218.200 người mù chữ! Nhưng đó là lỗi lầm “cơ học”, vì người đánh máy vô ý thêm con số 2
trước số 18.200! Ảnh:VNN
Ở Mĩ cũng có những trường hợp hi hữu như thế, những trường hợp bệnh nhân không “tuân thủ” theo chỉ dẫn của bác
sĩ. Thật ra, phải nói chính xác hơn là không có khả năng tri thức để tuân thủ theo chỉ dẫn. Nguyên nhân của các
trường hợp trên là mù chữ.
Đằng sau con số giật mình
Theo số liệu thống kê mới nhất, nước ta hiện nay có khoảng 1,7 triệu người mù chữ. Phần lớn những người mù chữ
là người dân tộc, người cư ngụ ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa, v.v… Nhưng ngạc nhiên thay, Hà Nội lại dẫn đầu với
218.200 (có báo viết là 235.000) người mù chữ! Nhưng nay thì chúng ta biết rằng đó là lỗi lầm “cơ học”, vì người
đánh máy vô ý thêm con số 2 trước số 18.200!
Tuy nhiên, nhận xét của một quan chức giáo dục tại Hà Nội làm tôi phải suy nghĩ con số mù chữ và ý nghĩa của nó.
Trả lời báo chí ( vị Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố
Hà Nội nói: “Với độ tuổi 15-35, chúng tôi đương nhiên phải theo dõi để hoàn thành trách nhiệm phổ cập giáo dục.
Nhưng với độ tuổi trên 36, có thống kê được bao nhiêu người mù chữ thì cũng không sử dụng làm gì vì những đối
tượng này không thuộc phạm vi ngành giáo dục ưu tiên, phải thường xuyên, cấp bách dạy dỗ”.
Từ điển Tiếng Việt giải nghĩa “dạy dỗ” là chữ sử dụng cho trẻ em: “dạy bảo, khuyên răn một cách ân cần và dịu dàng
(đối với tuổi nhỏ)”. Những người ở độ tuổi 20 đến 35 không thể hiểu là tuổi nhỏ được, vì họ đã trưởng thành, và do
đó, dạy dỗ có lẽ quá trịch thượng. Trước những lem nhem và bê bối của ngành giáo dục trong quá khứ và hiện tại,
tôi e rằng động từ “dạy dỗ” có lẽ không thích hợp.
Mù chữ ở nước ta ngày xưa được được xem là một trong 3 loại giặc nguy hiểm (hai loại giặc kia là giặc đói và giặc
ngoại xâm). Ngày nay chúng ta không còn bị ngoại xâm, và chúng ta cũng không đến nỗi đói, nhưng con số 1,7 triệu
người mù chữ cho thấy chúng ta vẫn còn… dốt. Quan trọng hơn là giặc dốt này lại tồn tại ở những người trong độ
tuổi lao động có thể cống hiến nhiều cho kinh tế nước nhà.
Nói đến kinh tế, chúng ta có lẽ ai cũng thấy tác hại của mù chữ đến nền kinh tế và thế hệ tương lai. Hệ quả hiển
nhiên là người bị mù chữ thiếu cơ hội tham gia lao động. Không tham gia lao động được nên họ có thể trở thành một
gánh nặng cho xã hội, thậm chí có nguy cơ dính vào những vụ tội phạm.

Theo nghiên cứu của Mĩ, mù chữ chức năng và mù số có ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế quốc gia, với thất thoát lên
đến hàng tỉ đô la mỗi năm. Những thất thoát kinh tế thường do tai nạn cao và năng suất thấp.
Nhà báo H. L. Mencken, một trí thức lừng danh người Mĩ, từng nói rằng trong một xã hội hiện đại, công dân cần phải
học ba kĩ năng căn bản: chữ, số, và lí giải thống kê.
Những phản ứng hoảng loạn trước những thông tin về bưởi và ung thư vú, nồng độ melamine trong sữa, mắm tôm
và bệnh tả, không phát hiện những sai sót về con số, v.v… phản ảnh một phần vấn đề lí giải thống kê.
Do đó, khác với nhận xét của vị quan chức giáo dục Hà Nội, tôi hiểu những con số thống kê về mù chữ ở người cao
tuổi là một tín hiệu cho thấy ngành giáo dục đã không thành công đem lại chữ nghĩa cho một số người kém may
mắn trong xã hội, và con số 1,7 triệu người mù chữ cộng với số người mù chữ chức năng cho thấy nước ta đang có
một nạn dịch thầm lặng.