TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC
-------------------------------

NGUYỄN THỊ NGỌC DIỆP

GIÁ TRỊ NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT
TẬP THƠ NHỮNG NGƯỜI BẠN IM LẶNG
CỦA PHẠM HỔ
(KHẢO SÁT QUA TUYỂN TẬP PHẠM HỔ)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học thiếu nhi

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học

TS. NGUYỄN THỊ NHÀN

HÀ NỘI, 2014


LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Tiến Sĩ Nguyễn Thị Nhàn –
ngƣời đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành khóa
luận. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Giáo dục
Tiểu học – Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội 2 đã quan tâm, tạo điều kiện
thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu.
Trong khóa luận sẽ không tránh khỏi những thiếu sót và hạn chế, kính
mong nhận đƣợc sự góp ý chân thành của các thầy cô giáo và các bạn.
Hà Nội, ngày 23 tháng 5 năm 2014
Sinh viên

1.2.1. Chủ đề tình bạn ..................................................................................... 10
1.2.2. Chủ đề tình yêu thiên nhiên .................................................................. 15
1.2.3. Bài học về thế giới tạo vật xung quanh và khám phá thế giới ............. 20
CHƢƠNG 2. NHỮNG NGƯỜI BẠN IM LẶNG NHÌN TỪ
PHƢƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT.................................................................. 26
2.1. Cách đặt tên cho mỗi bài thơ.................................................................... 26
2.2. Hình ảnh nghệ thuật trong tập thơ Những người bạn im lặng ................. 27
2.2.1. Hình ảnh chân thực, sống động ............................................................. 27
2.2.2. Hình ảnh dí dỏm, ngộ nghĩnh................................................................ 29
2.2.3. Hình ảnh những đồ vật cần cù, chịu khó, lặng lẽ cống hiến ................. 31
2.3. Biện pháp nghệ thuật tu từ ....................................................................... 33


2.3.1. Biện pháp tu từ lặp ................................................................................ 34
2.3.2. Biện pháp tu từ nhân hóa và so sánh ..................................................... 38
2.3.3. Dấu chấm lửng tu từ .............................................................................. 41
2.4. Nghệ thuật xây dựng các tình huống đối thoại ....................................... 43
KẾT LUẬN ..................................................................................................... 47
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 49


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1. Từ những thập kỷ 50 của thế kỷ trƣớc, trong lúc đất nƣớc ta còn gặp
vô vàn khó khăn, Nhà xuất bản Kim Đồng, một nhà xuất bản dành riêng cho
thiếu nhi đã ra đời. Tại đây, nhiều tập thơ và các đầu sách viết cho các em
đƣợc ấn hành, giúp cho thiếu nhi có phƣơng tiện học tập, vui chơi và giải trí.
Phạm Hổ là một trong những thành viên sáng lập ra Nhà xuất bản Kim Đồng
(1957) và là ngƣời có nhiều đóng góp cho sự trƣởng thành và phát triển không
ngừng của nhà xuất bản dành riêng cho trẻ em. Ông là một nhà văn chuyên

Phạm Hổ đƣợc đánh giá là cây đại thụ trong nền văn học thiếu nhi. Ông
dành cả cuộc đời, tâm huyết cho mảng văn học này. Ở phần Lịch sử vấn đề
này, chúng tôi xin điểm lại một số công trình, ý kiến tiêu biểu liên quan đến
tập thơ Những người bạn im lặng. Sau đây là những ý kiến tiêu biểu:
- Bản thân nhà thơ Phạm Hổ tâm sự: “ Tôi đặc biệt chú ý tới tình bạn
trong đời sống con ngƣời. Trong hơn 10 tập thơ viết cho các em, đã có 6 tập
tôi viết về tình bạn: Chú bò tìm bạn, Bạn trong vườn, Những người bạn im
lặng, Những người bạn nhỏ, Ai kêu đấy?, Bạn nào thích nhảy”.
- Nhà thơ Định Hải trong bài viết Mười lăm năm thơ cho thiếu nhi (Báo
văn nghệ , số 468, 29.9.1972 ) có nhận xét về thơ Phạm Hổ: “ Thơ Phạm Hổ
nặng về khai thác khía cạnh tình cảm của nhi đồng. Thơ anh uyển chuyển
giàu nhạc điệu, gần gũi với đồng dao”.
- Nhà thơ Vũ Duy Thông khẳng định: “ Đọc thơ Phạm Hổ viết cho các
em, ấn tƣợng đầu tiên anh để lại là: Đây là con ngƣời yêu trẻ đến mức đắm
đuối, không bao giờ no chán, một ngƣời luôn luôn khao khát tìm đến trẻ để
hiểu và yêu chúng hơn nữa, một ngƣời muốn – không phải là đóng vai một
thầy giáo nghiêm nghị cất lời răn dạy phải trái – mà là một ngƣời bạn chân

2


thành của trẻ”. (“ Con đƣờng đến với trẻ thơ” – Bàn về văn học thiếu nhi,
Nhà xuất bản Kim Đồng, 1983).
- Nhà nghiên cứu Vân Thanh nhận định: “ Không phải ngẫu nhiên, thơ
Phạm Hổ tƣơi mát và rất trẻ. Ông là một trong những nhà thơ thƣờng xuyên
có những buổi gặp gỡ, trò chuyện trao đổi với trẻ em – Ông thƣờng nói:
Ngƣời sáng tác cho thiếu nhi phải có tâm hồn tƣơi trẻ, phải hiểu trẻ, biết cách
thâm nhập vào cuộc sống trẻ thơ” – ( Phạm Hổ với tuổi thơ, Tạp chí Văn học
số 3 – 1989).
- Nhà văn Đoàn Giỏi trong Sổ tay nhà văn, Nxb Giáo dục 1998) đã chỉ

Thông qua giá trị nội dung và nghệ thuật ấy thấy đƣợc tác dụng giáo

dục của thơ Phạm Hổ đối với học sinh lứa tuổi Mầm Non trong việc giáo dục
nhân cách và bồi dƣỡng tâm hồn cho trẻ.
-

Bản thân tác giả khóa luận trau dồi tri thức về văn học, sự hữu ích về

nghiên cứu văn học với công việc dạy ở cấp học Giáo dục Mầm Non sau này.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Trong phạm vi nghiên cứu khóa luận, chúng tôi tập trung khảo sát tập
thơ Những người bạn im lặng trích trong Tuyển tập Phạm Hổ, NXB Văn học
– Hà Nội – 1999.

4.2. Phạm vi nghiên cứu
+ Khóa luận nghiên cứu giá trị nội dung và nghệ thuật tập thơ Những
người bạn im lặng qua những sáng tác đƣợc in trong Tuyển tập Phạm Hổ,
NXB Văn học – Hà Nội – 1999.
+ Khóa luận khảo sát 27 bài thơ sau:
- Gương

- Đinh

- Kính

- Dây phơi

- Có


- Đôi que đan

- Bông hoa gì, bạn hỡi?

- Vịt

- Ghế đá

4


- Một ông trăng…

- Dưa

- Bàn là

5. Nhiệm vụ nghiên cứu
-

Tìm hiểu những đặc trƣng của thơ

-

Tìm hiểu về sự nghiệp văn học của Phạm Hổ

-

Tìm hiểu những kiến thức lý luận liên quan đến khóa luận: Hình ảnh


xa quê hơn 50 năm. Hoàn cảnh này là một thôi thúc, tạo nên chiều sâu cho
mảng sáng tác với cảm hứng tình yêu quê hƣơng trong sáng tác của ông. Mỗi
khi có dịp viết về miền đất và con ngƣời Bình Định, Phạm Hổ luôn tỏ ra say
sƣa với những tình cảm quê hƣơng ngọt ngào, nhất là khi nó gắn liền với
những kí ức tuổi thơ trong trẻo, mộc mạc mà thấm sâu trong lòng ông.
Năm 1943, Phạm Hổ đỗ thành chung nhƣng vì bị tai nạn nên không thể
ra Huế học. Ông làm thƣ kí công nhật cho tòa sứ Quy Nhơn để giúp đỡ mẹ
nuôi các em và tự học để thi tú tài.
Cái duyên với văn học nghệ thuật thực sự bắt đầu khi cách mạng Tháng
Tám thành công, dẫu rằng ông vốn say mê văn học từ nhỏ. Ông tham gia
cách mạng từ tháng 8 năm 1945, làm thông tin tuyên truyền tại thị xã
Nguyễn Huệ (Quy Nhơn). Sau đó Phạm Hổ làm thƣ kí thƣờng trực ở Chi hội
văn hóa Cứu Quốc do nhà thơ Trần Mai Ninh phụ trách rồi dự học lớp hội
họa kháng chiến liên khu 5 do họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung chủ nhiệm, rồi đi

6


thực tế sáng tác ở miền tây Bình Định (vùng giáp cận An Khê). Phạm Hổ
vừa vẽ vừa làm thơ, và nhƣ ông thừa nhận có khi mê làm thơ hơn vẽ. Đến
đầu năm 1950, Phạm Hổ đƣợc cử đi dự hội nghị Văn học toàn quốc ở Việt
Bắc với tƣ cách là một nhà thơ trẻ liên khu 5.
Tháng 1-1954 Phạm Hổ có mặt ở Hà Nội và làm công tác đối ngoại ở
Hội Văn nghệ Trung Ƣơng.
Năm 1957, ông đƣợc kết nạp vào Hội nhà văn Việt Nam ngay khóa
đầu tiên. Cũng trong thời gian này, Phạm Hổ cùng với các nhà văn Nguyễn
Huy Tƣởng, Tô Hoài thành lập nhà xuất bản Kim Đồng - cơ quan chuyên
trách ấn hành những tác phẩm dành riêng cho thiếu nhi.
Trong những năm chống Mĩ, Phạm Hổ làm việc trong nhiều cƣơng vị ở
nhà xuất bản Kim Đồng, nhà xuất bản Hội nhà văn, báo Văn nghệ… Ông đi

Những người bạn nhỏ (1960)
Bạn trong vườn (1967)
Từ không đến mười (1973)
Mẹ, mẹ ơi, cô bảo (1980)
Những người bạn im lặng (1984)
Đỗ trắng đỗ đen (1991)
Cháu chọn hạt nào (1992)
Câu chuyện về Miu trắng (1993)
Truyện:
Viết thư cho cha (1959)
Khẩu súng người ông (1960)
Cất nhà giữa hồ (1964)
Chuyện hoa, chuyện quả (tập một, 1974)
Lửa vàng, lửa trắng (1976)
Chuyện hoa chuyện quả (tập hai, 1982)

8


Tiếng sáo và con rắn (Chuyện hoa - chuyện quả, tập ba, 1985)
Ngựa thần từ đâu đến (1986)
Những chú sẻ con (1988)
Hai vợ chồng và con voi quý (Chuyện hoa - chuyện quả, tập bốn, 1988)
Chim lưu ly (Chuyện hoa - chuyện quả, tập năm, 1990)
Quả tim bằng ngọc (Chuyện hoa - chuyện quả, tuyển chọn, 1993)
Lửa vàng, lửa trắng, lửa nâu (1993)
Kịch:
Nàng tiên nhỏ thành Ốc (1981)
Tìm gặp lại anh (1981)
Người gái hầu của Mị Châu (1984)

Tôi rất buồn… về nói lại chuyện đó với bà tôi, muốn tìm ở bà một lời cảm
thông hoặc một cách giải quyết. Thế mà bà lại bảo: “ Nó không chơi với
cháu thì thôi, cần gì, cháu ở nhà chơi với bà”. Thế là tôi hoàn toàn cô độc. Bà
tôi đâu có hiểu là, tôi cần chơi với bạn ấy bao nhiêu.". Tâm sự của Xuân
Quỳnh phản ánh một khát vọng chung của trẻ em. Chỉ có chơi với bạn, các
em mới thực sự có đƣợc nét đồng điệu trong hoạt động vui chơi, học tập.
Hứng thú hoạt động nhờ thế đƣợc phát huy tối đa, niềm vui mới đƣợc trọn
vẹn.
Chủ đề tình bạn trong Những người bạn im lặng của Phạm Hổ mà ta dễ
nhận thấy trƣớc hết là ở việc đặt tên cho tập thơ. Từ các sáng tác, ta cảm thấy
cảm hứng tình bạn xuyên thấm ở nhiều bài thơ. Dù viết về điều gì, Phạm Hổ
cũng đều gợi lên cho các em một câu chuyện tình bạn. Tôi muốn nói đến
trƣờng hợp bài thơ Chú bò tìm bạn. Một chú bò đi lang thang trong chiều với
tiếng “ậm…ò…” đã trở thành hình ảnh đáng yêu trong nỗi thiết tha gọi bạn.
Bài thơ Chú bò tìm bạn đƣợc xem là tiêu biểu cho phong cách thơ Phạm Hổ.
Sau bài thơ này, cảm hứng tình bạn nhƣ một dòng chảy tuôn trào mang
những hạt phù sa màu mỡ vào cánh đồng thơ Phạm Hổ. Kết quả, cánh đồng

10


thơ ấy cứ lấp lánh lên những màu sắc đáng yêu của tình bạn. Đúng là với
Phạm Hổ, thế giới đƣợc cấu trúc theo quan hệ tình bạn.
Viết về bạn bè trong tập thơ Những người bạn im lặng Phạm Hổ
thƣờng tập trung tới tính hữu ích cho đời của những vật dụng quen thuộc
nhƣ: Cái bàn là, cái dây phơi, cái đinh, cái chổi, cái rế, cái ghế đá, cái cầu…
Cái bàn là, là ủi cho áo quần, vải vóc thật phẳng phiu, giúp con ngƣời
đẹp hơn:
Là áo quần thật phẳng
Vả được là, đẹp ra

luôn sẵn sàng giúp đỡ mọi ngƣời, nhƣng đọc bài thơ, ngƣời ta vẫn không thể
nhầm nó với một vật nào khác:
Chân nhọn, đầu tà
Thân hình thẳng tuột
Chôn mình vào cột
Chôn mình vào tường
Cho chị treo gương
Cho em treo ảnh
Xong rồi, hóm hỉnh
Đinh ta tươi tỉnh
Nhô đầu nhìn quanh.
( Đinh)

Lại cả cái Chổi duyên dáng, dí dỏm là ngƣời bạn thân thiết với ngôi
nhà thân yêu. Chổi luôn muốn cho ngôi nhà sạch đẹp:
Thích buộc nhiều thắt lưng
Cả đời không đi dép

12


Chổi múa dạo một vòng
Rác trong nhà biến sạch.
(Chổi)
Bạn ( Kính) nhỏ bé đƣợc miêu tả đầy trìu mến, từ hình dáng tới lợi ích.
Kính làm bạn với những ai có đôi mắt không nhìn đƣợc rõ. Nó luôn làm bạn
với ông, với bà cao tuổi để giúp họ. Đặc biệt là tính cách không hề trộn lẫn
cùng ai của nó:
Cái kính của ông!
Cái kính của bà!

luôn che chở, nƣơng tựa vào nhau. Cái ghế đá cũng vậy. Nó đƣợc cây to che
chở, đƣợc con ngƣời sƣởi ấm cho ghế đỡ lạnh:
Mùa hè, ghế nóng
Che mát, cây lo
Mùa đông ghế lạnh
Hơi người sưởi cho.
(Ghế đá)
Đó còn là dao và kéo ( Dao và kéo). Cả hai đều biết yêu quý ông đá
mài vì nhờ có ông mà chúng luôn đƣợc sắc nhọn và sáng bóng:
Cả hai đều biêt
Yêu ông đá mài
( Dao và kéo)

14


Hay là sự tƣơng trợ yêu thƣơng giữa cây dƣa hấu với đất ( Dưa). Đất
sắn sàng ôm, ẵm những trái dƣa to nặng khi mẹ dƣa hấu mềm yếu đành “
giao nhờ” cho đất.
Trong suốt tập thơ Những người bạn im lặng của Phạm Hổ ngƣời ta
thấy mọi ranh giới giữa ngƣời và thế giới tự nhiên đều bị xóa bỏ. Hay nói
đúng hơn, trong con mắt của Phạm Hổ không hề tồn tại ranh giới giữa ngƣời
và vật mà chỉ có một thế giới duy nhất – thế giới của bạn bè. Trong thế giới
của tình bạn ấy, Phạm Hổ không chỉ dừng lại ở việc biết đến tên gọi đơn
thuần mà còn hiểu rõ đặc điểm, tính chất riêng của từng ngƣời bạn. Qua đó
còn toát lên một triết lý bình dị mà sâu sắc là lối sống đẹp của con người: Đó
là sự tốt đẹp không cần phô trƣơng, hào nhoáng mà toát lên từ sự khiêm
nhƣờng, bình dị, thủy chung.
Ẩn sau một cây cầu đầy sức sống, đầy tình cảm, suy nghĩ của một con
ngƣời là bài học triết lý về sự thủy chung, tận tâm của cầu cũng nhƣ của

chuyển đƣợc tất cả những điều kì diệu, phong phú của thiên nhiên vào thơ,
giúp các em hiểu biết về thiên nhiên, bồi đắp tâm hồn trẻ thơ. Thiên nhiên
trong thơ Phạm Hổ là sự hồn nhiên, vui tƣơi thích thú của trẻ thơ đƣợc giao
hoà với trời đất vạn vật xung quanh. Bởi vì chỉ “ ƣu tiên” cho Những người
bạn im lặng nên ở tập thơ này, thiên nhiên không xuất hiện nhiều. Vả lại, nếu
có thì cũng chỉ là những cảnh vật không ồn ào, chúng cũng mang vẻ đẹp
thầm lặng mà thôi: Mây, Một ông trăng, Sen nở, Qủa sương là những bài thơ
về thiên nhiên nhƣ vậy.
Thiên nhiên còn gợi cho chúng ta bao nhiêu điều suy nghĩ về cuộc sống
của con ngƣời. Thiên nhiên là lòng rộng rãi, là sự im lặng cho đi không đòi
lại, là sự bao dung. Đang có nỗi buồn, gặp một cánh đồng xanh, một khu
rừng đẹp, một mặt biển trăng lên, một trời sao lấp lánh, ta nhƣ đƣợc an ủi,
đƣợc nghe những lời khuyên bảo chí tình và bổ ích. Đến với Một ông trăng

16


ta dƣờng nhƣ bắt gặp một bức tranh thiên nhiên đa dạng và phong phú. Một
thứ tƣởng chừng xa xôi mà gần gũi vô cùng. Chúng là quà tặng của thiên
nhiên – một thứ quà luôn theo bƣớc con ngƣời.
Đối với ngƣời Việt ông trăng quen thuộc từ trong câu đồng dao ngộ
nghĩnh. Trẻ con còn mời ông trăng xuống hạ giới tham gia những trò vui của
chúng:
Ông trăng xuống đây chơi cây
Thì cây sẽ cho hoa,
Ông trăng xuống chơi vườn cà
Thì vườn cà cho trái…
Bài thơ về trăng của Phạm Hổ là đồng dao hiện đại. Nhƣ đâu đây văng
vẳng lời nghêu ngao của con trẻ ngày nào vọng về. Trăng của Phạm Hổ ý tứ
chắt ra từ cuội nguồn dân gian và sự suy ngẫm liên tƣởng phong phú của nhà

thiên nhiên, yêu quý “ loại quả mình yêu thƣơng”. Món quà đấy không đem
lại sự thỏa mãn vật chất nhƣng là cái đẹp của tạo hóa tặng cho con ngƣời.
Các em hãy nâng niu, trân trọng cái đẹp nhƣ thế:
Chúng tôi chỉ sinh ra
Những quả sương như thế
Để yên vậy ngắm chơi
Đừng hái đi bạn nhé!
Em bước đi rất khẽ
Cứ sợ động vào sương
Cứ sợ làm rơi mất
Loại quả mình yêu thương…
( Qủa sương)

18


Còn trong bài thơ Sen nở thì sự tinh tế, thầm lặng của hƣơng vị hoa sen
đƣợc tác giả thể hiện thông qua những câu thơ sau:
Chỉ nghe
Hương sen
Mặt hồ tỏa khắp
Chỉ nghe
Thơm mát
Gío hồ
Bay xa…
Ở đây tác giả đã cho ngƣời đọc cảm nhận hƣơng vị của hoa sen cả bằng
khứu giác và thính giác. Chúng ta phải thật khẽ mới có thể cảm nhận đƣợc
hƣơng vị đó – một thứ hƣơng vị thầm lặng. Nhờ có chị gió đƣa hƣơng mà cả
“ Mặt hồ tỏa khắp” hƣơng vị của hoa sen.
Hƣơng vị của hoa sen làm đẹp cho cảnh vật, làm đẹp cho đời. Hƣơng

Lớn lên!
Nhƣ vậy, Phạm Hổ muốn nói với các em rằng, muôn vàn cây cối xung
quanh các em cũng có nhịp đập của sự sống, chúng cũng lớn lên hàng ngày
nhƣ các em, hãy biết yêu thƣơng và trân trọng chúng.
1.2.3. Bài học về thế giới tạo vật xung quanh và khám phá thế giới
Cùng với nội dung tình bạn, Phạm Hổ còn muốn cung cấp cho các em
những hiểu biết ban đầu về thế giới sự vật, hiện tƣợng. Tùy từng trƣờng hợp
cụ thể mà ông giới thiệu cho các em tên gọi hay đặc điểm, hình thức, lợi ích
của sự vật. Thế giới hiện tại có biết bao điều mới lạ mà các em rất muốn

20