5
Bộ giáo dục và đào tạo
Trờng Đại học S phạm Hà Nội 2
Nguyễn Thị Hơng Lan
Một số đặc điểm nghệ thuật
trong tập thơ Những ngời bạn im lặng
của Phạm Hổ
Luận văn thạc sĩ giáo dục học Hà Nội, 2009
6
Bộ giáo dục và đào tạo
Trờng Đại học S phạm Hà Nội 2 Nguyễn Thị Hơng Lan
Lời cảm Ơn
Luận văn Một số đặc điểm nghệ thuật trong tập thơ Những ngời bạn
im lặng của Phạm Hổ đợc hoàn thành tại trờng Đại học S phạm Hà Nội 2
Tôi xin đợc bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới cô giáo Nguyễn Thị Mai
Liên - ngời đã hớng dẫn tôi hoàn thành luận văn này.
Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng Sau đại học, các
thầy cô giáo Trờng ĐHSP Hà Nội 2, bạn bè và những ngời thân đã nhiệt
tình giúp đỡ, động viên tác giả trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.
Hà Nội, ngày 09 tháng 09 năm 2009
Tác giả Nguyễn Thị Hơng Lan 9
10
Mục lục
Phần Mở đầu
1. Lý do chọn đề tài
2. Lịch sử vấn đề
3. Mục đích nghiên cứu
4. Đối tợng và phạm vi nghiên cứu
5. Phơng pháp nghiên cứu
6. Giả thuyết khoa học
Nguyễn Thị Hơng Lan phần mở đầu
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Văn học thiếu nhi Việt nam là một bộ phận không thể thiếu của văn
học Việt Nam. Đây thật sự là mảng văn học cần thiết trong đời sống văn học,
đời sống tinh thần của dân tộc nhất là thế hệ trẻ. Bởi văn học thiếu nhi có một
vai trò to lớn trong việc giáo dục toàn diện về đạo đức, trí tuệ, tình cảm, thẩm
mỹ cho các em. Có thể nói tính giáo dục vừa là một đặc điểm nổi bật vừa là
một nhiệm vụ của văn học thiếu nhi. Mặc dù vn hc thiu nhi ra i mun
hn so vi cỏc b phn vn hc khỏc. Tri qua chng ng hn na th k
cú lỳc thng, lỳc trm nhng nn vn hc y ó hoàn thành xuất sắc nhim v
12
ca mỡnh. Giai on trc Cỏch mng Thỏng Tám, nc ta ó cú mt vi
sỏng tỏc ca ngi vit thc s quan tõm n thiu nhi. Song ni dung của
mt s sỏng tỏc y con nghốo nn. Hỡnh thc thiu hp dn cha thớch hp vi
tõm lý tr th. Nhỡn chung trc Cỏch mng Thỏng Tám, chúng ta cha cú
mt nn vn hc cho thiu nhi. Sau Cỏch mng thỏng Tám năm 1945, ng
v Bỏc H ht sc chm lo n vic giỏo dc th h tr. Vo thỏng 6 nm
1957 nh xut bn Kim ng, mt nh xut bn dnh riờng cho thiu nhi ó
ra i. Ti õy, nhiu tp th v cỏc u sỏch vit cho thiu nhi c n hnh
giỳp cho thiu nhi cú iu kin hc tp, vui chi v gii trớ. Để có đợc những
thành tựu nh vậy, phải kể đến sự có mặt của nhiều thế hệ tác giả, những
ngời luôn chăm lo đến cuộc sống của trẻ thơ nh Nguyễn Huy Tởng, Tô
Hoài, Phạm Hổ, Võ Quảng, Xuân Quỳnh, Định Hải Trong số các tác giả viết
cho thiếu nhi ấy, Phạm Hổ là một trong những nhà thơ đợc các em yêu mến.
Ông l mt trong nhng thnh viờn sỏng lp ra nh xut bn Kim ng v
ụng l ngi cú nhiu cụng sc úng gúp cho s trng thnh v phỏt trin
Đức, Trung Quốc, Hungari
Sau hơn nửa thế kỷ sáng tác miệt mài nh con ong làm mật, bằng tài
năng Phạm Hổ đã tạo đợc cho mình một sự nghiệp văn chơng phong phú
tạo nên tiếng nói giá trị vào vờn văn học thiếu nhi Việt Nam. Phạm Hổ là
một nguồn thơ dồi dào với gần 20 tập thơ xuất hiện đều đặn từ Lúa non
(1951), Những ngày xa thân ái (1957), Ra khơi (1960), Mỗi ngày đêm đất
nớc (1965), Chú bò tìm bạn (1970), Những ô cửa những ngả đờng (1976),
Bạn trong vờn, Những ngời bạn im lặng, Những ngời bạn nhỏ, Ai kêu đấy,
Bạn nào thích nhảy
14
ễng c nhn nhiu gii thng trong cỏc cuc thi vit cho thiu nhi
nh: Tập thơ Chú bò tìm bạn đạt Giải A cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi
1957 1958.
Tng thng loi A trong nhng nm 1960 cho tỏc phm Chỳ vt bụng.
Gii A do Hi ng vn hc thiu nhi Hi nh vn Vit Nam trao
tng cho tỏc phm Nhng ngi bn im lng (1985)
Giải thởng cuộc thi sáng tác kịch bản cho thiếu nhi do Hội nghệ sĩ sân
khấu tổ chức năm 1986 cho vở kịch Nàng tiên nhỏ thành ốc.
Gii thng Nh nc v vn hc thiu nhi t 1 nm 2001.
Những giải thởng lớn chính là sự ghi nhận tài năng và những đóng góp
của Phạm Hổ cho nền văn học nớc nhà cũng nh sự nghiệp giáo dục trẻ thơ.
Thơ văn Phạm Hổ thực sự xứng đáng là đối tợng nghiên cứu của nhiều công
trình khoa học.
1.2. Nhiều bài thơ của Phạm Hổ có giá trị giáo dục cao, hấp dẫn với trẻ
em, đợc tuổi thơ lu giữ trong trí nhớ và là hành trang cho các em trong suốt
cuộc đời. Chính vì vậy thơ văn của Phạm Hổ đợc chọn lọc và đa vào giảng
dạy khỏ nhiu trong chơng trình Tiểu học hiện nay. Các bài thơ tiêu biểu
đợc tuyển vào chơng trình Tiểu học và đợc phân bố từ lớp một đến lớp
năm là : Đàn gà mới nở, Chú bò tìm bạn, Soi gơng, Ngủ rồi Là một giáo
viên tiểu học, tôi mong muốn sẽ đợc trau dồi thêm về kiến thức chuyên môn
Trong phạm vi tài liệu còn hạn chế mà chúng tôi su tầm đợc, chúng
tôi nhận thấy các ý kiến đã tập trung bàn luận về những vấn đề sau:
2.1. Những nhận xét về đóng góp của nhà thơ:
Các nhà nghiên cứu đều nhất trí cao trong việc khẳng định những đóng
góp to lớn của Phạm Hổ vào nền văn học thiếu nhi Việt Nam.
16
Nh th Trn Thanh ch ỏnh giỏ: Phm H l mt trong nhng nh
vn lõu nay ó úng gúp cho vn hc chỳng ta khỏ nhiu truyn th cho
ngi ln cng nh cho cỏc em.
Nhà văn Nguyên Ngọc trong hội thảo về ba nhà văn chuyên viết cho
thiếu nhi: Nguyễn Huy Tởng, Tô Hoài, Phạm Hổ đã trân trọng dành cho nhà
thơ đất võ Bình Định những lời sau: Tôi thờng nghĩ: Viết cho các cháu thật
khó, chắc viết khó hơn cho ngời lớn rất nhiều. Và viết đợc hay cho các cháu
thì đúng là những nhà văn rất có tài [28].
Nhà thơ Vũ Duy Thông ng tỡnh vi nhn xột y v đã nhấn mạnh thờm
về thành công của nhà thơ Phạm Hổ nh sau: Đọc thơ Phạm Hổ viết cho các
em, ấn tợng đầu tiên để lại là: Đây là con ngời yêu trẻ đến mức đắm đuối
không bao giờ no chán, một ngời luôn khao khát tìm đến trẻ để hiểu và yêu
chúng hơn nữa, một ngời vốn không phải đóng vai một thầy giáo nghiêm nghị
cất lời răn dạy phải trái mà là một ngời bạn chân thành của trẻ. Trên con
đờng đến với trẻ ấy, Phạm Hổ đã có nhiêù thành công. [34, tr.47]
Ngoài ra còn rất nhiều nhà phê bình văn học cũng đánh giá cao đóng
góp của Phạm Hổ vào nền thơ viết cho thiếu nhi Việt Nam nh Phạm Hổ với
tuổi thơ (Vân Thanh, Tạp chí văn học tháng 3/ 1989); Đỗ trắng đỗ đen (Lã Thị
Bắc Lý, Văn nghệ số 48, 27/11/1993); Ngời dẫn dắt tuổi thơ vào cổ tích
(Trần Thị Thắng, Văn nghệ số 22, 3/5/1997); Phạm Hổ một tâm hồn thơ trẻ
(Vũ Tú Nam, Văn nghệ số 19, 12/5/2007)
Sở dĩ Phạm Hổ thành công nh vậy vì ông đợc viết về và viết cho một
đối tợng mà ông yêu quý, trân trọng nh lời ông từng tâm sự: Đối với tôi,
công việc này không chỉ là một nghĩa vụ mà là một hạnh phúc, bởi vì còn gì
Trong bài viết Tởng nhớ nhà thơ Phạm Hổ trên báo Sài Gòn giải
phóng số ra ngày 9/5/2007, Vũ Khoa ca ngợi: Thế giới thiếu nhi của Phạm
Hổ có giá trị nh một môi trờng sinh thái lành mạnh cho mọi ngời.
Lê Nhật Ký trong bài viết Phạm Hổ- Thơ viết cho nhi đồng đăng tải
trên trieuxuan.info ngày 16-10-2008 vừa đề cập đến quan niệm sáng tác của
Phạm Hổ, vừa phân tích một số tìm tòi trong nghệ thuật thể hiện của ông. Về
quan niệm sáng tác, tác giả bài viết cho rằng Phạm Hổ sáng tác theo nguyên
tắc riêng, đó là viết những bài thơ nho nhỏ, phù hợp với tầm đón nhận của
các em, vừa phải nh những hòn bi xanh, bi đỏ gần gũi mà hấp dẫn, lại phải
là những ô cửa xinh xinh mở ra những ô trời xanh để các em đón hơng lúa
thơm và tiếng hót chim trời. Đồng thời, nhà thơ cũng cho rằng trong thơ viết
cho nhi đồng nhất thiết phải có hình tợng thiên nhiên. Theo ông, thiên nhiên
là hiện thân của cái đẹp. Bằng chính cái đẹp, thiên nhiên dạy cho ta yêu cái
đẹp. Bằng chính sự phong phú, thiên nhiên gợi cho ta nên có cuộc sống phong
phú về vật chất và tinh thần. Ông cũng đòi hỏi thơ cho lứa tuổi nhi đồng cần
phải vui tơi hấp dẫn. Muốn vậy, nghệ thuật thơ phải có sự biến hoá về nhạc
điệu, ngôn từ, màu sắc và hình tợng. Một vấn đề khác là con đờng tạo vốn
của ngời viết. Phạm Hổ tán đồng hai nguyên tắc mà K.Tsucôpxki nêu ra: một
là học tập vốn cổ, hai là học tập các em, tìm hiểu đời sống tâm hồn các em.
2.3. Nhận xét về đặc điểm hình thức thơ Phạm Hổ:
Về hình thức thơ Phạm Hổ, các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra một cách
khái quát một số đặc điểm nghệ thuật thơ Phạm Hổ. Nhà văn Đoàn Giỏi cho
rằng: Phạm Hổ viết cho các em thật dịu dàng, đằm thắm sâu xa mà tơi vui
duyên dáng, từ cái nhìn bằng chính mắt ta trông thấy toát lên ý vị nồng nàn
nh mùi hơng không trông thấy của những bông hoa đẹp, khiến ta bâng
khuâng nhớ mãi [28].
19
PGS. TS Lã Thị Bắc Lý lại thấy thơ ông tơi mát và trẻ trung. Sự ý vị
nồng nàn và sự tơi mát trẻ trung ấy có từ đâu nếu không phải là sự hoà nhập
của thế giới thơ với thế giới trẻ thơ làm một [18,tr.155]. Hình thức nghệ thuật
Nhìn chung đã có khá nhiều các bài viết về thơ Phạm Hổ. Phần lớn cỏc
bi vit v Phm H phn ln tp trung vo th, truyn vit cho thiu nhi ca
ụng hoc l dng li vic ỏnh giỏ tng bài thơ c th cha có công trình
nào đi sâu nghiên cứu một cách có hệ thống nghệ thuật trong tập thơ Những
ngời bạn im lặng của Phạm Hổ. Trờn c s tip thu nhng ý kin ỏnh giỏ v
nh th Phm H ca nhng tỏc gi i trc, tỏc gi lun vn i sõu tỡm hiu
những nét đặc sắc nghệ thuật trong tập thơ Những ngời bạn im lặng của
Phạm Hổ.
3. Mục đích nghiên cứu
Thực hiện luận văn này, chúng tôi hớng tới các mục đích sau:
- Rèn luyện khả năng nghiên cứu khoa học.
- Qua nghiên cứu tìm hiểu thấy đợc giá trị nội dung, đặc sắc nghệ
thuật của tập thơ Những ngời bạn im lặng. Qua đó chúng tôi mong muốn
làm nổi bật những đóng góp của nhà văn, nhà thơ Phạm Hổ trong nền văn học
Việt nam đặc biệt trong sự phát triển của nền văn học viết cho thiếu nhi.
4. Phạm vi nghiên cứu
Trong khuôn khổ hạn hẹp của luận văn tôi không có tham vọng nghiên
cứu đâỳ đủ giá trị nội dung và nghệ thuật của thơ Phạm Hổ mà chỉ đi sâu tập
trung vào những đặc sắc về mặt nghệ thuật trong tập thơ Những ngời bạn im
lặng, Nxb Kim Đồng, xuất bản năm 1981. Ngoài ra để hỗ trợ việc nghiên cứu
vấn đề, chúng tôi khảo sát, phân tích và so sánh với một số tập thơ khác của
21
Phạm Hổ cũng viết về đề tài tình bạn nh Những ngời bạn nhỏ, Bạn trong
vờn, Những ngời bạn ồn ào.
5. Phơng pháp nghiên cứu
Hớng tới các mục đích trên chúng tôi sử dụng phơng pháp nghiên cứu
sau:
- Thống kê - khảo sát.
- Phơng pháp so sánh đối chiếu
- Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng các phơng pháp phân tích
Theo Từ điển Tiếng Việt (2006) do Hoàng Phê (chủ biên): Hình tợng
là sự phản ánh hiện thực một cách khái quát bằng nghệ thuật dới hình thức
những hiện tợng cụ thể, sinh động, điển hình, nhận thức trực tiếp bằng cảm
tính. [37]
Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán Trần Đình Sử Nguyễn
Khắc Phi (chủ biên) Nxb GD 2004 trang 147 định nghĩa: Hình tợng nghệ
thuật chính là các khách thể đời sống đợc nghệ sĩ tái hiện một cách sáng tạo
23
trong những tác phẩm nghệ thuật. Giá trị trực quan độc lập là đặc điểm quan
trọng của hình tợng nghệ thuật. Nó làm cho ngời ta có thể ngắm nghía
thởng ngoạn. Đó có thể là một đồ vật, một phong cảnh thiên nhiên hay một
sự kiện xã hội đợc cảm nhận. [8]
Còn tác giả Phan Văn Các trong cuốn Từ điển Hán Việt (2003) Nxb
thành phố Hồ Chí Minh trang 190 giải thích: Hình tợng nhân vật là hình
ảnh con ngời hay đời sống đợc miêu tả trong tác phẩm để phản ánh hiện
thực và thể hiện một t tởng, tình cảm nào đó .[3]
Nh vậy, hình tợng là những khách thể của đời sống đợc nhà văn tái
hiện một cách sáng tạo và sinh động trong tác phẩm văn học để thể hiện một
t tởng, tình cảm nào đó.
1.1.2. Các loại hình tợng
Cuốn Từ điển Bách khoa Việt Nam cho rằng: Hình tợng đợc bộc lộ
dới nhiều dạng khác nhau, muôn hình muôn vẻ tuỳ theo lý tởng thẩm mỹ nói
chung và quan điểm thẩm mỹ của từng tác giả. Song dù khác nhau thế nào,
hình tợng vẫn là một cái chung. Hình tợng là kết quả của một phơng thức
tái tạo một đối tợng nào đó nh: con ngời, hoàn cảnh xã hội, cảnh vật thiên
nhiên dới một dạng tơng đối hoặc gần gũi và phù hợp với khả năng tồn tại
khách quan của chúng. Tuỳ theo từng bộ môn và thể loại có hình tợng con
ngời nh các nhân vật trong tác phẩm văn học, có hình tợng là hoàn cảnh,
hình tợng là đồ vật, thiên nhiên Có cả những hình tợng của cảm giác, cảm
xúc.
Những ngời bạn thực vật hiện lên trong thơ ông đa dạng, đông đúc và vui vẻ
giống nh thế giới trẻ thơ nhiều tính cách nhng đều đáng yêu. Bằng sự quan
sát tinh tế trong việc phát hiện những đặc điểm riêng của từng loại cây, loại
25
quả với các loại màu sắc rực rỡ. Phạm Hổ đa các em hoá thân vào các loại
quả, củ: củ cà rốt, quả thị, quả khế, na, ổi, vải, dứa, đu đủ, tất cả đều là
những trái cây có ở mọi miền Tổ Quốc. Nó thân thuộc, ngọt ngào và ngan
ngát kỷ niệm tuổi thơ.
Những ngời bạn thực vật cũng giống nh những bạn nhỏ, đợc diện
những bộ quần áo với nhiều màu sắc rất đẹp. Trong tập thơ Những ngời bạn
im lặng và nhiều tập thơ khác tác giả đã thành công khi viết về những ngời
bạn thực vật khoác những chiếc áo đủ màu. Có bạn mặc áo màu sắc dịu dàng,
nền nã, có bạn lại có áo màu rất chói mắt.
Khi giới thiệu cho bé nghe về bạn Cà rốt tinh nghịch, nhảy chân sáo
trong trang phục áo xanh, quần đỏ, tác giả viết:
Lá xanh
Củ đỏ
Tên em
Cà rốt
Củ đỏ
Lá xanh
(Củ cà rốt)
Cà rốt rất sặc sỡ với một bộ cánh có màu sắc tơng phản: củ đỏ>< lá
xanh. Để khắc sâu ấn tợng cho các em về củ cà rốt, nhà thơ dùng lối kết cấu
lặp kết hợp với đảo. Mở đầu là Lá xanh/ Củ đỏ sau đó lặp lại Củ đỏ/ Lá xanh.
Thủ pháp này ta đã từng gặp trong bài ca dao về hoa sen:
Lá xanh, bông trắng lại chen nhị vàng
Nhị vàng, bông trắng, lá xanh
Trong bài thơ Đất và hoa tập Những ngời bạn nhỏ, tác giả viết:
tâm lý trẻ thơ. Những bài thơ tả màu sắc rực rỡ của cỏ cây hoa lá trong tập thơ
27
đã giúp các em cảm nhận đợc vẻ đẹp của thiên nhiên đất trời, yêu hơn thế
giới tơi màu xung quanh, phân biệt đợc sự khác nhau về sắc thái tinh tế giữa
các màu và trong cùng một màu. Tôi nghĩ rằng điều này sẽ bồi dỡng cho các
em năng lực cảm nhận màu sắc trong hội hoạ.
Không phải ngẫu nhiên mà thơ Phạm Hổ tơi mát với nhiều màu sắc và
rất trẻ nh vậy. Ông là một trong những nhà thơ thờng xuyên có những buổi
gặp gỡ, trò chuyện trao đổi với các em. Ông thờng nói:Ngời sáng tác cho
thiếu nhi phải có tâm hồn thơ trẻ, phải hiểu trẻ, biết cách thâm nhập vào cuộc
sống trẻ thơ.
b. Hình dáng phong phú
Trong thơ Phạm Hổ, những ngời bạn thực vật không chỉ rực rỡ về màu
sắc mà còn có rất nhiều vóc dáng khác nhau. Mỗi loài cây, loài hoa, loài quả
lại có một vẻ ngoài riêng, không loại nào giống loại nào. Có loại hình dáng rất
kỳ lạ. Đây là quả Khế:
Ai nặn lên hình
Khế chia năm cánh?
Khế là một loài quả có hình dáng rất đặc biệt. Nếu nhìn theo chiều
ngang quả khế có hình bầu dục, nhng nếu nhìn theo chiều dọc, quả khế có
hình ngôi sao năm cánh nhỏ xíu. Ngắm quả khế, nhà thơ tự hỏi không biết bàn
tay tài hoa nào đã nặn nên một loại quả xinh xắn đến thế, vì đó chỉ có thể là
kết quả của một đôi tay vừa chăm chỉ vừa khéo léo. Còn quả Mít thì lại:
Xù xì da cóc
Mình đầy gai góc
Anh bạn này có tấm áo xấu xí vì nó xù xì da cóc lại vừa dữ dằn vì đầy gai
góc. Cách miêu tả của nhà thơ khiến ta liên tởng quả mít với một anh bạn
luôn ở t thế cảnh giác cao độ, luôn khoá trên mình chiếc áo nhiều gai nhọn
để tự phòng vệ.
28
ngọt, những ngời bạn rất gần gũi, thân thuộc với các em. Đó là thị, lựu, na,
bởi, chuối rất phong phú với nhiều hơng thơm vị ngọt, qua đó tác giả dẫn
các em đến một thế giới thiên nhiên kỳ thú. Những loại cây, hoa, quả trong
khu vờn bách thảo của Phạm Hổ đợc tái hiện dới một ngòi bút có khả năng
tạo hình phong phú bắt nguồn từ một trí tởng tợng sáng tạo. Hình ảnh của
những loại cây, hoa, quả đó sẽ bồi dỡng trí tởng tợng cho các em, vun đắp
năng lực tạo hình cho các em. Biết đâu, bắt đầu từ những bài thơ này, các em
sẽ trở thành những nhà phát mình tài ba, những kiến trúc s tài danh. Bởi rất
nhiều sản phẩm công nghệ, nhiều công trình kiến trúc, điêu khắc nổi tiếng
trong nớc và trên thế giới đợc hình thành từ việc mô phỏng sinh học: chùa
Một Cột có hình dáng một nụ sen, bảo tàng Hồ Chí Minh có dáng dấp một
bông sen trắng đang xoè cánh, nhà hát Ôpêra ở Sidney gợi hình ảnh những
cánh buồm đang căng gió ra khơi,
c. Hơng vị ngọt ngào:
Đọc thơ viết về những ngời bạn thực vật của Phạm Hổ, ngời đọc còn
nh đợc bớc vào một thế giới đậm đà hơng vị:
Nhà ai vừa chín quả đầu
Đã nghe gió thổi vờn sau thơm lừng
Trái sầu riêng có hình dáng bên ngoà xù xì gai góc nhng bên trong lại
có những múi to vàng óng, thơm nồng, béo ngậy. Hơng và vị của sầu riêng
rất đặc biệt. Lần đầu bắt gặp, có khi nhiều ngời rất sợ mùi vị của nó nhng
khi đã vợt qua những e ngại ban đầu để nếm thử thì sẽ thoả lòng và nhớ
mãi.
Vàng thơm sau lớp vỏ gai
Múi to, mật ngọt cho ai thoả lòng
(Sầu riêng)
Phạm Hổ kể về các loại cây, quả cho các em với một niềm say mê, thú
vị. Cây nào, quả nào cũng đợc ông khai thác ở một khía cạnh rất độc đáo
Copyright: Tài liệu đại học ©