BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ Y TẾ

VIỆN VỆ SINH DỊCH TỄ TRUNG ƢƠNG
-----------------*-------------------

HOÀNG MINH ĐỨC

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC HỘI CHỨNG
NÃO CẤP NGHI NGỜ DO VI RÚT BANNA TẠI
MỘT SỐ ĐỊA PHƢƠNG Ở VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SỸ Y HỌC

HÀ NỘI – 2014


ii

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ Y TẾ

VIỆN VỆ SINH DỊCH TỄ TRUNG ƢƠNG
-----------------*-------------------

HOÀNG MINH ĐỨC

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC HỘI CHỨNG
NÃO CẤP NGHI NGỜ DO VI RÚT BANNA TẠI

Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới ThS. Bùi Minh Trang, ThS.
Đặng Thị Thu Thảo, cử nhân Nguyễn Thành Luân Phòng thí nghiệm Vi sinh,
Khoa Đào tạo và Quản lý Khoa học; ThS. Đỗ Phƣơng Loan, PGS. TS.
Nguyễn Thị Hiền Thanh, Khoa vi rút; Cử nhân Nguyễn Thị Yên phòng thí
nghiệm Côn trùng, Khoa Côn trùng và Động vật Y học; ThS. Đỗ Thiện Hải,
Phó chủ nhiệm Khoa Truyền nhiễm bệnh viện Nhi Trung ƣơng; ThS. Nguyễn
Thị Tuyết, Phó chủ nhiệm Khoa Truyền nhiễm bệnh viện Đa Khoa tỉnh Bắc
Giang đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện các kỹ thuật xét nghiệm cũng
nhƣ hoàn thành việc điều tra, thu thập số liệu của nghiên cứu.
Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành sự hợp tác và giúp đỡ của Giáo
sƣ Kouichi Morita, Khoa Vi rút, Viện Y học Nhiệt đới Trƣờng đại học
Nagasaki Nhật Bản trong nghiên cứu của đề tài.
Tôi vô cùng biết ơn sự quan tâm, động viên và giúp đỡ của gia đình,
bạn bè và các bạn đồng nghiệp trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn
thành bản Luận án này.
Hà Nội, ngày 07 tháng 3 năm 2014
Tác giả luận án

Hoàng Minh Đức


iv

LỜI CAM ĐOAN
Đƣợc sự đồng ý của tác giả cho phép sử dụng số liệu của bài báo, của
đề tài nghiên vào nội dung luận án này. Tôi xin cam đoan đây là công trình
nghiên cứu của tôi, do chính tôi thực hiện dƣới sự hƣớng dẫn của các thầy cô
và Chủ nghiệm đề tài. Kết quả nêu trong Luận án là trung thực và chƣa từng
công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.
Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về những lời cam đoan của tôi.


viii

Danh mục hình, bảng biểu

ix

ĐẶT VẤN ĐỀ

1

CHƢƠNG I – TỔNG QUAN

3

1.1 Lịch sử hội chứng não cấp

3

1.1.1 Trên thế giới

3

1.1.2 Tại Việt Nam

6

1.2 Dịch tễ học hội chứng não cấp do vi rút Banna

7


1.3.5 Phân loại và nguồn gốc vi rút Banna

19

1.3.6 Sự sao chép của vi rút

21

1.4 Đặc điểm hội chứng não cấp ở ngƣời do vi rút Banna

22

1.4.1 Sinh bệnh học

22

1.4.2 Đặc điểm lâm sàng

23


vi

Nội dung

Trang

1.4.3 Đáp ứng miễn dịch



31

2.2.

Đối tƣợng nghiên cứu

31

2.3.

Phƣơng pháp nghiên cứu

33

2.3.1. Thiết kế nghiên cứu
2.3.2.

Điều tra xác định các đặc điểm dịch tễ học bệnh nhân HCNC

33
33

2.4 Vật liệu và kỹ thuật xét nghiệm trong phòng thí nghiệm

35

2.4.1 Phƣơng pháp xét nghiệm kháng thể bằng kỹ thuật miễn dịch
enzyme gián tiếp phát hiện IgM kháng vi rút Banna – IgM INDIRECT
ELISA

3.1 Mô tả một số đặc điểm dịch tễ học, lâm sàng của bệnh nhân hội chứng
não cấp nghi ngờ do vi rút Banna ở một số địa phƣơng củaViệt Nam,
2002-2012

53


vii

Nội dung

Trang

3.1.1 Mô tả tỷ lệ số mắc của bệnh nhân hội chứng não cấp do vi rút
Banna

53

3.1.2 Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân hội chứng não cấp do vi rút
Banna

58

3.2 Xác định tỷ lệ nhiễm vi rút Banna trong quần thể muỗi thu thập ở một
số địa phƣơng ở Việt Nam

64

3.2.1 Kết quả thu thập muỗi trong các năm 2001-2011



4.1 Mô tả một số đặc điểm dịch tễ, lâm sàng hội chứng não cấp nghi ngờ
do vi rút Banna ở một số địa phƣơng của Việt Nam, 2002 - 2012

86

4.2 Xác định tỷ lệ nhiễm vi rút Banna trong quần thể muỗi thu thập ở một
số địa phƣơng ở Việt Nam

97

4.3 Xác định một số đặc điểm sinh học phân tử của vi rút Banna phân lập
đƣợc ở Việt Nam

102

KẾT LUẬN

108

KIẾN NGHỊ

111

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ

112

TÀI LIỆU THAM KHẢO


RT-PCR
RRSV
RNA
SLE
SDS-PAGE
VNNB
VIB
VP
WEE

Banna vi rút
Banna vi rút Trung Quốc
Banna vi rút Indonesia
Colorado tick fever virus
Dengue virus (Vi rút sốt xuất huyết)
Double-stranded RNA
Eastern equine encephalitis virus (Viêm não ngựa miền Đông)
Eyach virus
Ngân hàng gen
Dữ liệu ngân hàng gen
Hội chứng não cấp
Human Immuno deficiencyVirus (Vi rút gây suy giảm miễn
dịch ở ngƣời)
Kadipiro virus
La Crosse encephalitis (Viêm não La Crosse)
IgM antibody capture – enzyme linked immunosorbent assay
(Kỹ thuật miễn dịch gắn enzyme phát hiện kháng thể IgM)
Một đoạn trình tự giống nhau, lặp lại
Non-coding regions (Vùng không mã hóa)
Nilaparvata lugens reovirus

Hình

Tên hình

Trang

1.1

Phân bổ địa lý của vi rút Banna ở Trung Quốc

5

1.2

Hình thái nhân và vi rút Banna của Chủng BAV-Ch

13

1.3

Vi rút Banna có ký hiệu 02VN9b đƣợc phân lập từ Cx
vishnui ở Hà Tây

14

1.4

Vi rút Banna có ký hiệu 02VN18b đƣợc phân lập từ Cx
vishnui ở Quảng Bình


Tỷ lệ số mắc hội chứng não cấp do vi rút Banna phân bổ
theo giới

57

3.3

Phân bố các chủng vi rút Banna phân lập ở Việt Nam 2002-2007

76

3.4

Kết quả khuếch đại một phần vùng gen số 12 của các chủng
vi rút Banna phân lập từ bệnh nhân, muỗi, lợn

78

ả mối quan hệ

ủng vi
từ

81

Tình hình hội chứng não cấp nghi ngờ do vi rút và sự thay
đổi về tỷ lệ xác định VNNB tại Bệnh viện Nhi Trung ƣơng,
1995-2011

90

phân đoạn số 12 của các chủng vi rút Banna sử dụng trong
nghiên cứu

44

3.1

Kết quả loại trừ căn nguyên vi rút VNNB và vi rút ECHO 30
trong số các trƣờng hợp HCNC nghi ngờ do vi rút, 2002 –
2012

53

3.2

Kết quả xác định IgM kháng vi rút Banna trong dịch não tủy
bênh nhân hội chứng não cấp, 2002-2012

54

3.3

Tỷ lệ xác định theo tuổi hội chứng não cấp do vi rút Banna, 20022012

56

3.4

Tỷ lệ số mắc hội chứng não cấp do vi rút Banna theo nhóm
tuổi, 2002-2012


62

3.9

Số ngày điều trị hội chứng não cấp do vi rút trung bình tại
bệnh viện

63

3.10

Kết quả sau điều trị nhiễm vi rút Banna

64

3.11

Kết quả thu thâp muỗi ở 5 tỉnh thành miền Bắc, 2001-2011

64

3.12

Kết quả thu thập muỗi ở Quảng Bình, miền Trung, 2001-2011

66


xi


3.17

Các chủng vi rút Banna phân lập đƣợc ở Tây Nguyên

70

3.18

Các chủng vi rút Banna phân lập đƣợc ở miền Nam

70

3.19

Tỷ lệ phân lập đƣợc vi rút Banna từ muỗi

71

3.20

Thông tin các chủng vi rút Banna phân lập đƣợc ở miền Bắc

72

3.21

Thông tin các chủng vi rút Banna phân lập đƣợc ở miền Trung

73


Thông tin về số đăng ký trình tự nucletide vùng gen số 12 của
5 chủng vi rút Banna trong ngân hàng gen quốc tế

80

3.27

Trình tự nucleotide vùng gen mã hóa phân đoạn số 12 vi rút
Banna phân lập từ bệnh nhân ở Việt Nam với chủng vi rút
Banna phân lập từ Trung Quốc

83

3.28

Phân tích đặc điểm các axit amin thay thế của vùng gen mã
hóa (ORF) số 12 của vi rút Banna ở Việt Nam có ký hiệu
03VN99 so với chủng vi rút Banna ở Trung Quốc có mã số
ngân hàng gen AF052030

84


xii

Chƣơng III
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1.

568 bệnh nhân đƣợc xác định căn nguyên vi rút gây HCNC, còn 717 bệnh
nhân chƣa đƣợc xác định căn nguyên. Trong nghiên cứu này dịch não tủy của
717 bệnh nhân HCNC nghi ngờ do vi rút chƣa xác định căn nguyên đƣợc sử
dụng để phát hiện IgM kháng vi rút Banna bằng kỹ thuật ELISA gián tiếp
phát hiện IgM với kháng nguyên tinh chế đƣợc cung cấp từ Khoa Vi rút, Viện
Y học Lâm sàng Nhiệt đới, Trƣờng Đại học Nagasaki Nhật Bản.


xiii

Bảng 3.2. Kết quả xác định IgM kháng vi rút Banna
trong dịch não tủy bệnh nhân HCNC, 2002 – 2012
Khu vực

Bắc Giang

Số mẫu
xét nghiệm
216

Số mẫu
dƣơng tính
30

Tỷ lệ (+)
(%)
13,63

Hà Tây (cũ)


Thanh Hóa

65

21

32,31

Miền Trung

Huế

18

4

22,22

Tây nguyên

Gia Lai

20

5

25,00

Miền Nam


tỷ lệ xác định dƣơng tính với vi rút Banna sẽ là 14,32% (184/1.285).


xiv

/thành phố
-

/thành phố
35,83 %, tiếp đến là

Hà Nội có tỷ lệ xác định dƣơng tính với kháng nguyên vi rút Banna là
ớ

34,00
13,63 % ở

ắc Giang.

Hình 3.1. Sự phân bố theo tháng các trƣờng hợp HCNC
xác định do vi rút Banna, 2002 – 2012
Theo kết quả giám sát huyết thanh học, HCNC do vi rút đƣợc ghi nhận
xảy ra quanh năm, nhƣng số mắc đƣợc ghi nhận chủ yếu trong các tháng 5, 6
và 7, đỉnh cao của dịch đƣợc ghi nhận trong tháng 6 với số mắc đƣợc ghi nhận
là 239/717 (chiếm 33,33 % tổng số mắc). Bằng kỹ thuật ELISA IgM gián


xv

tiếp, các trƣờng hợp HCNC xác định dƣơng tính với kháng nguyên vi rút

173

717

11

35

44

42

52

184

18,03

22,01

24,04

29,79

30,06

25,6

Tỷ lệ (+)
theo tuổi (%)

Tổng

n = 61

n = 159

n = 183

n = 141

n = 173

số

Số mẫu (+)

11

35

44

42

52

184

Tỷ lệ số mắc
theo nhóm tuổi


Hình 3.2. Tỷ lệ số mắc HCNC do vi rút Banna phân bố theo giới
Trong số 184 trƣờng hợp HCNC xác định do vi rút Banna, có 39,13 %
trƣờng hợp đƣợc xác định từ bênh nhân nữ (72/184), có 60,87 % trƣờng hợp
đƣợc xác định từ bệnh nhân nam (112/184), nhƣ vậy tỷ lệ số mắc HCNC do
vi rút Banna ở nam cao hơn nữ đối với mọi lứa tuổi.
Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân HCNC do vi rút Banna

3.1.2

3.1.2.1. Một số tiêu chí, dấu hiệu, triệu chứng lâm sàng khi nhập viện
Bảng 3.5. Thông tin chung về bệnh nhân HCNC do vi rút Banna
Tiêu chí
Giới

Tuổi

Màu sắc
dịch não
tủy

N

%

Nam

67

65,00


Giá trị
trung
bình

Khoảng dao
động


xviii

sinh hóa
dịch não
tủy

Protein (mg/dL)

103

1,07

0,1 – 10,9

Đƣờng (mg/dL)

103

3,23

0,1 – 7,9

Monocyte (tế bào/µl)

92

25,72

4 - 68

Dƣơng tính

Trong số 184 bệnh nhân HCNC có xét nghiệm dịch não tủy phát hiện
kháng thể IgM dƣơng tính với kháng nguyên vi rút Banna, có 103 bệnh nhân
điều trị ở b

(2001 – 2008). Bệnh án của 103 bệnh

nhân đƣợc điều tra hồi cứu để phân tích một số thông tin cho thấy số mắc
HCNC do vi rút Banna ở nam giới chiế

.

Phần lớn các trƣờng hợp bị HCNC do vi rút Banna đƣợc ghi nhận ở trẻ 5 – 15
tuổi. Trong đó xác định vi rút Banna ở số bệnh nhân đã đƣợc tiêm vắc xin
VNNB là 63,1%, số bệnh nhân chƣa đƣợc tiêm phòng vắc xin VNNB là
36,9%.
Đặc điểm về dịch não tủy và các chỉ số xét nghiệm sinh hóa: Kết quả
hồi cứu bệnh án cho thấy 103 bệnh nhân có mẫu dịch não tủy trong, không
màu, các chỉ số xét nghiệm sinh hóa dịch não tủy mang đặc trƣng chung của
các trƣờng hợp HCNC do vi rút, 100 % các mẫu dịch não tủy đều có kết quả
xét nghiệm Pandy dƣơng tính.


36
(35,0)

34
(33,0)

69
(67,0)

65
(63,1)

38
(36,9)

43 ca nhiễm vi rút ECHO30

29
(67,4)

14
(32,6)

13
(30,2)

30
(69,8)


205

205

Điều tra hồi cứu 205 bệnh án của bệnh nhân HCNC ở bệnh viện Nhi
Trung ƣơng và bệnh viện Đa khoa tỉnh Bắc Giang từ năm 2001 đến năm 2008
có kết quả xét nghiệm xác định tác nhân gây bệnh trong đó có 103 bệnh nhân
HCNC do vi rút Banna, 43 bệnh nhân HCNC do vi rút ECHO30 và 59 bệnh
nhân HCNC do vi rút VNNB.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, số mắc HCNC do các tác nhân vi rút khác
nhau chiế

ở nam giới. Trong số các trƣờng

hợp bệnh nhân bị HCNC, trung bình có 48,3 % số bệnh nhân đã đƣợc tiêm
vắc xin VNNB nhƣng phần lớn những trƣờng hợp đã tiêm vắc xin VNNB
không bị HCNC do vi rút VNNB. Tuy nhiên, vẫn có 16,9% số trƣờng hợp có
tiền sử tiêm vắc xin VNNB vẫn bị HCNC do vi rút VNNB chủ yếu ở nhóm
trẻ trên 5 tuổi. Đối với HCNC do vi rút Banna và vi rút ECHO30 tƣơng ứng
có 63,1 % và 55,8 % số trƣờng hợp đã tiêm vắc xin VNNB bị HCNC do hai
loại tác nhân vi rút này.
Bảng 3.7. Một số dấu hiệu, triệu chứng lâm sàng ở bệnh nhân khi nhập viện


xx

Dấu hiệu,
triệu
chứng



30,51



0

-

-

78,64

74,42

81,36

0,5784

0,6791

Thóp
phồng

23,30

2,33

0

0,0022

-


11,63

88,14

37,5oC

Co giật
Buồn nôn
Đau cơ
Đau khớp
Sốt >37,5o
Thóp
phồng
Cứng gáy
Dấu hiệu
Kernig
Rối loạn
tâm thần

Kiểm định tỷ
lệ do vi rút
Banna và
ECHO30

Kiểm định tỷ
lệ do vi rút
Banna và
VNNB

p1

p2

30,51
0
0


-


p1

p2

6,78

-

0,2436

-

-

-

Vi rút
BANNA
(n=103)
%

Vi rút
ECHO30
(n=43)
%

Vi rút
VNNB
(n=59)
%


thầ
nhiễm

nhiễm
11,86%.
Còn đối với triệu chứng giảm vận động, ở nhóm nhiễm vi rút Banna là

2,91%, nhóm nhiễm vi rút VNNB là 6,78% và triệu chứng buồn nôn không
xuất hiện sau 7 ngày điều trị ở tất cả các bệnh nhân trong nghiên cứu này.
3.1.2.3. Kết quả sau điều trị HCNC do vi rút Banna


xxiii

Bảng 3.9. Số ngày điều trị HCNC do vi rút trung bình tại bệnh viện
Thời gian

Thời gian

Gây HCNC

trung bình (ngày)

tối thiểu

Vi rút Banna

13,5


trung bình đối với hai loại vi rút này là 11, 3 ngày và 7,4 ngày. Sự khác nhau
về thời gian điều trị của bệnh nhân nhiễm vi rút Banna khi so sánh với bệnh
nhân nhiễm vi rút VNNB và vi rút ECHO30 có ý nghĩa thống kê với P

tại một số địa phƣơng ở Việt Nam.

3.2.1. Kết quả thu thập muỗi trong các năm 2001-2011
Bảng 3.11. Kết quả thu thập muỗi ở 5 tỉnh miền Bắc, 2001-2011
TT

Loài

Số cá thể

Tỷ lệ (%)

Số mẫu muỗi

1

Ae. albopictus

10

0,06

0 (Muỗi chết)

2

An. hyncanus

146


0,66

4

6

Ar. magnus

104

0,60

0 (Muỗi chết)

7

Ar. subalbatus

149

0,87

9

8

Cx.tritaeniorhynchus

13.916


0,05

9

12

Cx. gelidus

3

0,02

33

13

Cx. pallidothorax

2

0,01

0 (Muỗi chết)

14

Cx. pseudovishnui

19



1.333

7,75

100

17

Cx. whitmorei

9

0,05

0 (Muỗi chết)

18

Mx. indiana

144

0,84

0 (Muỗi chết)

17.196

100,00

Cx. gelidus

4

Cx. quinquefaciatus

5

Cx. vishnui

Số cá thể

Tỷ lệ cá thể
(%)

Số mẫu muỗi

1.472

58,79

11

54

2,16

1

47