Dùng hàm số để xác định cân bằng và trạng thái cân bằng.
Tĩnh học là một phần của bộ môn Vật lý học, nghiên cứu sự cân bằng của
chất điểm, tức là vật ở trạng thái có gia tốc bằng không. Cân bằng có nhiều loại
cân bằng, cân bằng mà khi vật lệch ra khỏi vị trí đó thì hợp lực tất cả các lực tác
dụng lên vật làm cho nó trở về vị trí cân bằng ban đầu là cân bằng bền. Cân
bằng mà vật lệch ra khỏi vị trí cân bằng thì hợp lực tất cả các lực tác dụng lên
vật khônglàm cho nó trở về vị trí cân bằng ban đầu là cân bằng không bền. Cân
bằng mà vật lệch ra khỏi vị trí cân bằng mà vật tìm đợc vị trí cân bằng mới là
cân bằng phiếm định.
Những bài tập xác định vị trí cân bằng và trạng thái cân bằng thì rất khó và
trừu tợng, học sinh thờng mắc ở các loại bài tập này, để giải quyết đợc một phần
khó khăn đó, tôi đa ra một ý tởng sau: Dùng hàm số để xác định cân bằng và
trạng thái cân bằng .
Khi nghiên cứu sự cân bằng các chất điểm, thì ta phải chọn một hệ quy
chiếu nào đó, mà vật đứng yên hay chuyển động thẳng đều thì vật ở trạng thái
cân bằng. Một chất điểm cân bằng theo phơng Ox thì hợp lực tác dụng lên nó
theo phơng đó phải bằng không.
x

x
f
2
(x) O f
1
(x)

Đặt f
1
(x) là hợp lực kéo vật theo hớng Ox, còn f
2
(x) là hợp lực kéo vật theo

1
(x)>f
2
(x), hợp lực tác dụng lên vật kéo
vật lệch về phía x, cân bằng đó là cân bằng không bền. Còn nếu k
1
<k
2
nghĩa là
f
1
(x) tăng chậm hơn f
2
(x), tức là f
1
(x)<f
2
(x), hợp lực tác dụng lên vật kéo vật trở
lại vị trí cân bằng ban đầu, cân bằng đó là cân bằng bền. Nếu f
1
(x) là hàm đồng
biến, f
2
(x) là hàm nghịch biến thì khi vật lệch về phía x, nghĩa là x tăng, f
1
(x)
tăng, f
2
(x) giảm, lúc đó f
1

(x)>f
2
(x), hợp lực kéo vật về phía x, cân bằng đó là
cân bằng không bền. Nếu k
1
>k
2
, nghĩa là f
1
(x) giảm nhanh hơn f
2
(x), khi vật
lệch khỏi vị trí cân bằng theo chiều x thì hợp lực kéo vật về vị trí cân bằng ban
Sáng kiến kinh nghiệm. Vũ Duy Trung.Tổ Vật lý. Trờng THPT Quỳnh Lu 3
1
1
Dùng hàm số để xác định cân bằng và trạng thái cân bằng.
đầu, đây là cân bằng bền. Còn nếu vật lệch khỏi vị trí cân bằng về một phía nào
đó mà f
1
(x)=f
2
(x), nghĩa là cân bằng ở mọi vị trí thì đó là cân bằng phiếm định.
Ví dụ 1:
Thanh OA quay quanh trục thẳng đứng Oz với vận tốc góc

góc

=
ZOA

(l)

m

2
l.sin
2

= kl+mgcos

-
kl
0



22
0
sin
cos
mk
mgkl
l


=
Vì bi nhỏ nên mgcos

< kl
0


1
>tg

2
Khi vật lệch về phía x, lúc đó l tăng dần đều, f
1
(l) tăng nhanh hơn f
2
(l), nghĩa
là f
1
(l)>f
2
(l), hợp lực tác dụng lên vật kéo vật trở lại vị trí cân bằng ban dầu thì
cân bằng của vật là cân bằng bền. Ngợc lại nếu lò xo nén, l giảm thì f
1
(l) giảm
nhanh hơn f
2
(l), hợp lực f
1
(l)<f
2
(l) kéo vật trở lại vị trí ban đầu nên cân bằng này
là cân bằng bền.
Ví dụ 2:
Một ống x

x đờng kính nhỏ đợc gắn ở điểm O tạo với đờng thẳng Oz góc


f
2
(l)=
P
1x
+
P
2x
Chiếu cả hai hàm số trên lên phơng x

x ta đợc.
f
1
(l)=

m
1
(x-l)sin
2

+ m
2

2
xsin
2

f
2

2
)cos


x=


22
21
1
sin
cosg
mm
lm
+
+
(2)
Điều kiện để có cân bằng là x > l
Từ (2)



<
ml
gmm


cos)(
sin
1


cos)(
212
gmmf
+=
Khi

tăng f
(
(
2

) tăng, f
2
không đổi, hợp lực tác dụng lên vật kéo A, B
về phía x

, lúc đó cân bằng là cân bằng bền.
+ Trờng hợp A nằm dới O, B nằm trên O, để AB cân bằng:
(m
1
+m
2
)gcos

+ m
1
(l-x)sin
2


2
(x)=(m
1
+m
2
)gcos

Khi x tăng, f
1
(x) tăng, f
2
(x) không đổi, hợp lực tác dụng lên AB kéo vật về
phía x, lúc đó AB ở trạng thái cân bằng bền.
+ Trờng hợp cả hai nằm dới O
Sáng kiến kinh nghiệm. Vũ Duy Trung.Tổ Vật lý. Trờng THPT Quỳnh Lu 3
3
3
Dùng hàm số để xác định cân bằng và trạng thái cân bằng.
f
1
(x) và f
2
(x) đều kéo vật AB về phía x

, lúc đó AB không có cân bằng.
Ví dụ 3:
Một hình cầu bán kính R chứa một hòn bi ở đáy, khi hình cầu quay quanh
trục thẳng đứng với vận tốc góc

đủ lớn thì bi cùng quay với hình cầu ở vị trí

(g-
2

rcos

)
để có cân bằng R=f
sin

(g-
2

rcos

)=0
Hoặc sin

=0

=0 (5) hoặc
cos

=
r
g
2

(6)
Từ (5)


Nếu
r
g
<
2

R
t
>0 bi trở lại vị trí A, tại A ta có cân bằng bền.
Nếu
r
g
>
2

R
t
<0, hợp lực kéo bi lệch ra khỏi vị trí cân bằng nên đây là
cân bằng không bền.
+ Tại vị trí
1

Khi bi bị đẩy lên cao một chút
1

>
R
t
>0 vì g-
2

Sáng kiến kinh nghiệm. Vũ Duy Trung.Tổ Vật lý. Trờng THPT Quỳnh Lu 3
4
4
Dùng hàm số để xác định cân bằng và trạng thái cân bằng.
hai viên bi trên mặt phẳng nhẵn thì chúng luôn chịu tác dụng của hai lực, đó là
lực hút của trái đất và phản lực của bàn, hai lực đó ta coi là hai hàm số không
đổi N=P ở mọi vị trí của bi nên bi cân bằng, và gọi đó là cân bằng phiếm định.
Trên đây tôi đã đa ra và giới thiệu với các em học sinh phơng pháp Dùng
hàm số để xác định cân bằng và trạng thái cân bằng . Mong rằng nó giúp các
em đợc một phần nào khó khăn trong việc xác định cân bằng và trạng thái cân
bằng của chất điểm. Tôi mong rằng các em vận dụng nó và có ý kiến trao đổi để
phơng pháp này để phơng pháp đợc hoàn thiện và nhân rộng.
-------**Hết**-------
Sáng kiến kinh nghiệm. Vũ Duy Trung.Tổ Vật lý. Trờng THPT Quỳnh Lu 3
5
5