Sáng kiến kinh nghiệm. Vũ Duy Trung.Tổ Vật lý. Trường THPT Quỳnh Lưu 3
1

Dùng hàm số để xác định cân bằng và
trạng thái cân bằng

Tĩnh học là một phần của bộ môn Vật lý học, nghiên cứu sự cân bằng của chất điểm, tức là
vật ở trạng thái có gia tốc bằng không. Cân bằng có nhiều loại cân bằng, cân bằng mà khi vật lệch
ra khỏi vị trí đó thì hợp lực tất cả các lực tác dụng lên vật làm cho nó trở về vị trí cân bằng ban
đầu là cân bằng bền. Cân bằng mà vật lệch ra khỏi vị trí cân bằng thì hợp lực tất cả các lực tác
dụng lên vật khônglàm cho nó trở về vị trí cân bằng ban đầu là cân bằng không bền. Cân bằng mà
vật lệch ra khỏi vị trí cân bằng mà vật tìm được vị trí cân bằng mới là cân bằng phiếm định.
Những bài tập xác định vị trí cân bằng và trạng thái cân bằng thì rất khó và trừu tượng, học
sinh thường mắc ở các loại bài tập này, để giải quyết được một phần khó khăn đó, tôi đưa ra một
ý tưởng sau: “Dùng hàm số để xác định cân bằng và trạng thái cân bằng”.
Khi nghiên cứu sự cân bằng các chất điểm, thì ta phải chọn một hệ quy chiếu nào đó, mà vật
đứng yên hay chuyển động thẳng đều thì vật ở trạng thái cân bằng. Một chất điểm cân bằng theo
phương Ox thì hợp lực tác dụng lên nó theo phương đó phải bằng không.
x
’
x
f
2
(x) O f
1
(x)

Đặt f
1
(x) là hợp lực kéo vật theo hướng Ox, còn f
2

(x),
thì f
1
(x)>f
2
(x), hợp lực tác dụng lên vật kéo vật lệch về phía x, cân bằng đó là cân bằng không
bền. Còn nếu k
1
<k
2
nghĩa là f
1
(x) tăng chậm hơn f
2
(x), tức là f
1
(x)<f
2
(x), hợp lực tác dụng lên vật
kéo vật trở lại vị trí cân bằng ban đầu, cân bằng đó là cân bằng bền. Nếu f
1
(x) là hàm đồng biến,
f
2
(x) là hàm nghịch biến thì khi vật lệch về phía x, nghĩa là x tăng, f
1
(x) tăng, f
2
(x) giảm, lúc đó
f

(x)>f
2
(x), hợp lực kéo vật về phía x, cân bằng đó là cân bằng không bền. Nếu k
1
>k
2
, nghĩa là
f
1
(x) giảm nhanh hơn f
2
(x), khi vật lệch khỏi vị trí cân bằng theo chiều x thì hợp lực kéo vật về vị
trí cân bằng ban đầu, đây là cân bằng bền. Còn nếu vật lệch khỏi vị trí cân bằng về một phía nào
đó mà f
1
(x)=f
2
(x), nghĩa là cân bằng ở mọi vị trí thì đó là cân bằng phiếm định.
Ví dụ 1:
Thanh OA quay quanh trục thẳng đứng Oz với vận tốc góc

góc


ZOA
không đổi. Một
hòn bi nhỏ có khối lượng m có thể trượt không ma sát trên OA và được nối với điểm O bằng một
lò xo có độ cứng k và có chiều dài tự nhiên l
0
.


m

2
l.sin
2

= kl+mgcos

-kl
0



22
0
sin
cos
mk
mgkl
l



Vì bi nhỏ nên mgcos

< kl
0



tg

1
>tg

2

Khi vật lệch về phía x, lúc đó l tăng dần đều, f
1
(l) tăng nhanh hơn f
2
(l), nghĩa là f
1
(l)>f
2
(l),
hợp lực tác dụng lên vật kéo vật trở lại vị trí cân bằng ban dầu thì cân bằng của vật là cân bằng
bền. Ngược lại nếu lò xo nén, l giảm thì f
1
(l) giảm nhanh hơn f
2
(l), hợp lực f
1
(l)<f
2
(l) kéo vật trở
lại vị trí ban đầu nên cân bằng này là cân bằng bền.
Ví dụ 2:
Một ống x
’

2x

Sáng kiến kinh nghiệm. Vũ Duy Trung.Tổ Vật lý. Trường THPT Quỳnh Lưu 3
3

Chiếu cả hai hàm số trên lên phương x
’
x ta được.
f
1
(l)=

m
1
(x-l)sin
2

+ m
2

2
xsin
2


f
2
(l)=(m
1
+m




x=


22
21
1
sin
cosg
mm
lm


(2)

Điều kiện để có cân bằng là x > l
Từ (2)



<
ml
gmm


cos)(
sin
1

cos)(
212
gmmf 
Khi

tăng  f
(
(
2

) tăng, f
2
không đổi, hợp lực tác dụng lên vật kéo A, B về phía x
’
, lúc đó
cân bằng là cân bằng bền.
+ Trường hợp A nằm dưới O, B nằm trên O, để AB cân bằng:
(m
1
+m
2
)gcos

+ m
1
(l-x)sin
2

– m
2

1
+m
2
)gcos


Khi x tăng, f
1
(x) tăng, f
2
(x) không đổi, hợp lực tác dụng lên AB kéo vật về phía x, lúc đó AB
ở trạng thái cân bằng bền.
+ Trường hợp cả hai nằm dưới O
f
1
(x) và f
2
(x) đều kéo vật AB về phía x
’
, lúc đó AB không có cân bằng.
Ví dụ 3:
Sáng kiến kinh nghiệm. Vũ Duy Trung.Tổ Vật lý. Trường THPT Quỳnh Lưu 3
4

Một hình cầu bán kính R chứa một hòn bi ở đáy, khi hình cầu quay quanh trục thẳng đứng
với vận tốc góc

đủ lớn thì bi cùng quay với hình cầu ở vị trí xác định bởi góc

. Tìm các vị

)
để có cân bằng R=f
 sin

(g-
2

rcos

)=0
Hoặc sin

=0 

=0 (5) hoặc cos

=
r
g
2

(6)
Từ (5) 


đều có R
t
=0. Tại A ta có
cân bằng.
Nếu cos


R
t
>0 bi trở lại vị trí A, tại A ta có cân bằng bền.
Nếu
r
g

2

R
t
<0, hợp lực kéo bi lệch ra khỏi vị trí cân bằng nên đây là cân bằng không
bền.
+ Tại vị trí
1


Khi bi bị đẩy lên cao một chút
1


 R
t
>0 vì g-
2

rcos

>o , hợp lực tác dụng lên bi kéo bi tụt xuống. Tương tự khi bi tụt

Mt viờn bi thộp n va chm vo mt viờn bi ve trờn mt mt phng nhn, sau va chm hai
bi chuyn ng thng u. Trong quỏ trỡnh chuyn ng ca hai viờn bi trờn mt phng nhn thỡ
chỳng luụn chu tỏc dng ca hai lc, ú l lc hỳt ca trỏi t v phn lc ca bn, hai lc ú ta
coi l hai hm s khụng i N=P mi v trớ ca bi nờn bi cõn bng, v gi ú l cõn bng phim
nh.
Trờn õy tụi ó a ra v gii thiu vi cỏc em hc sinh phng phỏp Dựng hm s xỏc
nh cõn bng v trng thỏi cõn bng. Mong rng nú giỳp cỏc em c mt phn no khú khn
trong vic xỏc nh cõn bng v trng thỏi cõn bng ca cht im. Tụi mong rng cỏc em vn
dng nú v cú ý kin trao i phng phỏp ny phng phỏp c hon thin v nhõn
rng.

**Ht**