1

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH
----------

PHẠM THẾ ANH

PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG LAN TỎA CỦA ĐẦU TƯ
TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

TP. Hồ Chí Minh – Năm 2018


2

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH
----------

PHẠM THẾ ANH

PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG LAN TỎA CỦA ĐẦU TƯ
TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
Chuyên ngành: Kinh tế Phát triển
Mã số: 62.31.05.01


những kiến thức và kinh nghiệm hết sức quý báu cho cuộc đời của tôi, và nhất là Thầy
Phạm Khánh Nam đã luôn giúp đỡ, động viên và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho
tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu.
Tôi xin cảm ơn Ban Giám hiệu và Quý Thầy Cô Khoa Kinh tế, Trường Đại học
Nha Trang, nơi tôi đang công tác, đã chia sẻ, động viên, và giúp đỡ để tôi hoàn thành
luận án này.
Và cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đặc biệt đến vợ, con gái, mẹ, bố mẹ vợ và
các em trong gia đình, đã ủng hộ, động viên, yêu thương và chăm sóc khích lệ tôi. Đây
là những người đã luôn đồng hành, là chỗ dựa vững chắc để tôi yên tâm học tập và
hoàn thành luận án.

Tp. Hồ Chí Minh, tháng 12 năm 2017


iii

MỤC LỤC
Trang phụ bìa

Trang

LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................................i
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................................ii
MỤC LỤC ..................................................................................................................... iii
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ................................................................................. viii
DANH MỤC BẢNG ......................................................................................................ix
DANH MỤC SƠ ĐỒ .....................................................................................................xi
TÓM TẮT .....................................................................................................................xii
CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ........................................................................................... 1
1.1 Bối cảnh nghiên cứu ................................................................................................. 1

2.4.1.1 Lý thuyết tăng trưởng tân cổ điển .................................................................. 28
2.4.1.2 Lý thuyết tăng trưởng nội sinh ....................................................................... 29
2.4.2 Lý thuyết động cơ nhà đầu tư ............................................................................ 30
2.4.2.1 Lý thuyết chiết trung ....................................................................................... 30
2.4.2.2 Lý thuyết vòng đời sản phẩm .......................................................................... 31
2.4.2.3 Lý thuyết về quyền lợi thị trường ................................................................... 32
2.4.3 Lý thuyết sản xuất và tiến bộ công nghệ ........................................................... 33
2.4.4 Lý thuyết về khả năng hấp thụ .......................................................................... 36
2.4.5 Tổng hợp các nghiên cứu lý thuyết .................................................................... 37
2.5 Lược khảo các nghiên cứu trước .......................................................................... 39
2.5.1 Các nghiên cứu trước về lan tỏa công nghệ từ FDI ......................................... 39
2.5.2 Các nghiên cứu trước về lan tỏa xuất khẩu từ FDI ......................................... 50
2.6 Khung phân tích đề nghị cho nghiên cứu của luận án ....................................... 60
2.6.1 Khe hổng nghiên cứu .......................................................................................... 60
2.6.2 Khung phân tích đề nghị cho luận án ............................................................... 61
2.7 Tóm tắt chương ...................................................................................................... 63
CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ....................................................... 64
3.1 Giới thiệu................................................................................................................. 64
3.2 Mô hình khái niệm và các giả thuyết nghiên cứu ................................................ 65


v

3.2.1 Mô hình khái niệm và các giả thuyết nghiên cứu về lan tỏa công nghệ từ FDI
........................................................................................................................................ 65
3.2.1.1 Biến mục tiêu “Năng suất” .............................................................................. 66
3.2.1.2 Sự hiện diện của FDI và tác động lan tỏa công nghệ .................................... 67
3.2.1.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến lan tỏa công nghệ từ FDI ................................. 70
3.2.1.4 Tác động của đặc trưng doanh nghiệp và ngành đến năng suất ................. 74
3.2.2 Mô hình khái niệm và các giả thuyết nghiên cứu về lan tỏa xuất khẩu từ FDI

4.2.1 Phân bố mẫu theo ngành nghề qua các năm .................................................. 114
4.2.2 Phân bố mẫu theo ngành nghề và loại hình doanh nghiệp ........................... 116
4.2.3 Phân bố mẫu theo ngành nghề và các thang đo FDI ..................................... 117
4.2.4 Thống kê mô tả các biến số chính trong mô hình lan tỏa công nghệ từ FDI
...................................................................................................................................... 118
4.2.5 Phân bố mẫu theo ngành nghề và quyết định xuất khẩu .............................. 120
4.2.6 Phân bố mẫu theo loại hình doanh nghiệp và quyết định xuất khẩu ........... 121
4.2.7 Thống kê mô tả các biến số chính trong mô hình lan tỏa xuất khẩu từ FDI
...................................................................................................................................... 122
4.3 Kết quả ước lượng mô hình lan tỏa công nghệ từ FDI ..................................... 124
4.3.1 Các kiểm định cơ bản ....................................................................................... 124
4.3.2 Tác động lan tỏa công nghệ từ FDI và các nhân tố ảnh hưởng .................... 126
4.3.3 Tác động của đặc trưng doanh nghiệp và đặc trưng ngành đến năng suất lao
động của doanh nghiệp trong nước .......................................................................... 130
4.3.4 Phân tích độ nhạy với ba thang đo đại diện FDI (Sensitivity Analysis) ...... 133
4.4 Kết quả ước lượng mô hình lan tỏa xuất khẩu từ FDI ..................................... 137
4.4.1 Các kiểm định cơ bản ....................................................................................... 137
4.4.2 Tác động lan tỏa xuất khẩu từ FDI và các nhân tố ảnh hưởng .................... 140
4.4.3 Tác động của đặc trưng doanh nghiệp và đặc trưng ngành đến quyết định
xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước ................................................................. 144
4.4.4 Phân tích độ nhạy với ba thang đo đại diện FDI (Sensitivity Analysis) ...... 148
4.5 Tóm tắt chương .................................................................................................... 153
CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH ......................................... 155
5.1 Kết luận ................................................................................................................. 155
5.2 Các hàm ý chính sách về tác động lan tỏa của FDI tại Việt Nam.................... 161


vii

5.2.1 Các hàm ý chính sách về tác động lan tỏa công nghệ từ FDI ....................... 161

Foreign Direct Investment

MNEs

Multinational Enterprises

WTO

World Trade Organisation

IMF

International Monetary Fund

FEM

Fixed Effect Model

REM

Random Effect Model

GMM

Generalised Method of Moment

MLE

Maximum Likelihood Estimator


Bảng 4.8 Kết quả ước lượng về lan tỏa công nghệ từ FDI đến doanh nghiệp chế biến
chế tạo Việt Nam .........................................................................................................125
Bảng 4.9 Kết quả hệ số phóng đại phương sai (VIF) cho các biến số trong mô hình lan
tỏa công nghệ từ FDI ...................................................................................................126
Bảng 4.10 Ma trận tương quan của các biến số chính trong mô hình lan tỏa công nghệ


x

từ FDI ..........................................................................................................................126
Bảng 4.11 Kết quả ước lượng về lan tỏa công nghệ từ FDI (Thang đo fdie) ............134
Bảng 4.12 Kết quả ước lượng về lan tỏa công nghệ từ FDI (Thang đo fdia) .............135
Bảng 4.13 Kết quả ước lượng mô hình Heckman về lan tỏa xuất khẩu từ FDI đến
doanh nghiệp chế biến chế tạo Việt Nam ...................................................................138
Bảng 4.14 Kết quả hệ số phóng đại phương sai (VIF) của các biến số chính trong mô
hình lan tỏa xuất khẩu từ FDI .....................................................................................139
Bảng 4.15 Ma trận tương quan của các biến số chính trong mô hình lan tỏa xuất khẩu
từ FDI ..........................................................................................................................140
Bảng 4.16 Kết quả ước lượng về lan tỏa xuất khẩu từ FDI (Thang đo fdie) ..............149
Bảng 4.17 Kết quả ước lượng về lan tỏa xuất khẩu từ FDI (Thang đo fdia)..............150


xi

DANH MỤC SƠ ĐỒ

Sơ đồ

Trang


được tìm hiểu sâu. Đây là những khoảng trống nghiên cứu mà luận án này đóng góp.
Dựa trên kết quả tổng quan và lược khảo lý thuyết, luận án đã xác định các khe
hổng nghiên cứu và xây dựng khung phân tích đề nghị được trình bày trong Chương 2.
Trong đó, hai nhánh nghiên cứu chính của luận án là phân tích tác động lan tỏa công


xiii

nghệ và lan tỏa xuất khẩu từ FDI thông qua việc kiểm định sự tồn tại của các hiệu ứng
lan tỏa và đặc biệt là các nhân tố quyết định lan tỏa, từ đó đề xuất các hàm ý chính sách
về tác động lan tỏa của FDI tại Việt Nam. Tiếp đến, để hiện thực hóa khung phân tích
và các mục tiêu nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu lựa chọn được trình bày và phân
tích trong Chương 3. Với hiệu ứng lan tỏa công nghệ, luận án sử dụng cách tiếp cận
hàm sản xuất Cobb-Douglas để xây dựng và ước lượng mô hình hàm năng suất của các
doanh nghiệp trong nước và các biến số tác động, trong đó bao gồm thang đo đại diện
cho FDI. Với hiệu ứng lan tỏa xuất khẩu, mô hình chọn mẫu Heckman được áp dụng
nhằm kiểm soát vấn đề thiên lệch chọn mẫu do chỉ có một số lượng nhất định doanh
nghiệp trong nước tham gia xuất khẩu.
Mô hình kinh tế lượng về lan tỏa công nghệ được ước lượng bằng phương pháp
ước lượng dữ liệu bảng, bao gồm mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác
động ngẫu nhiên (REM). Kiểm định Hausman được sử dụng để so sánh và xác định sự
phù hợp của mô hình FEM và mô hình REM. Mô hình kinh tế lượng về lan tỏa xuất
khẩu được ước lượng bằng phương pháp hợp lý cực đại (MLE) cho hai quyết định
tham gia xuất khẩu và tỷ trọng xuất khẩu theo mô hình chọn mẫu Heckman. Mô hình
Heckman có ưu thế vượt trội khi tính đến mối tương quan giữa hai quyết định xuất
khẩu và điều chỉnh, kiểm soát vấn đề thiên lệch lựa chọn mẫu. Kỹ thuật ước lượng
MLE cho phép ước lượng đồng thời hai phương trình xuất khẩu với sai số chuẩn mạnh
để kiểm soát vấn đề phương sai thay đổi.
Sau khi xác định khung phân tích và phương pháp nghiên cứu, luận án thực hiện
ước lượng và kiểm định tác động lan tỏa công nghệ và lan tỏa xuất khẩu từ FDI đến

thể, mức độ vốn hóa và chất lượng lao động có quan hệ cùng chiều nhưng khoảng cách
công nghệ và mức độ cạnh tranh trong ngành có quan hệ ngược chiều với năng suất lao
động. Trong khi đó, kinh nghiệm xuất khẩu, độ tuổi, vị trí trong khu công nghiệp có
quan hệ cùng chiều với năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp nhưng mức độ cạnh tranh


xv

trong ngành có quan hệ ngược chiều. Các doanh nghiệp phía Bắc và Trung Bộ ít có khả
năng tham gia thị trường xuất khẩu và nếu có xuất khẩu thì tỷ trọng xuất khẩu cũng
thấp hơn so với các doanh nghiệp ở Khu vực phía Nam.
Thứ tư, luận án ước lượng mô hình lan tỏa công nghệ và lan tỏa xuất khẩu sử
dụng ba thang đo đại diện cho FDI, bao gồm: tỷ trọng doanh thu (fdio), tỷ trọng lao
động (fdie) và tỷ trọng tài sản (fdia) của doanh nghiệp FDI trong ngành. Kết quả ước
lượng chính sử dụng thang đo phổ biến là tỷ trọng doanh thu (fdio). Tiếp đến, phân tích
độ nhạy được thực hiện khi ước lượng mô hình với hai thang đo còn lại là fdie và fdia.
Kết quả phân tích độ nhạy cho thấy sự tương đồng tương đối cao về chiều hướng và
mức độ ảnh hưởng của các biến số. Trong đó, kết quả kiểm định đều cho thấy sự tồn tại
của tác động lan tỏa công nghệ và lan tỏa xuất khẩu từ FDI đến các doanh nghiệp chế
biến chế tạo Việt Nam. Một điểm đáng lưu ý là tham số ước lượng fdie có giá trị dương
nhưng không có ý nghĩa thống kê và giá trị ước lượng cũng có sự chênh lệch đáng kể
so với ước lượng fdio và fdia. Nhìn chung, các tham số ước lượng trong các mô hình sử
dụng ba thang đo có sự nhất quán khá cao về dấu và độ lớn.
Kết quả nghiên cứu của luận án làm cơ sở để đề xuất một số gợi ý chính sách
nhằm phát huy hiệu ứng lan tỏa tích cực từ FDI đến doanh nghiệp chế biến chế tạo Việt
Nam. Trong đó, hiệu ứng lan tỏa công nghệ từ FDI có thể được gia tăng thông qua việc
thúc đẩy các mối liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước có mức
độ vốn hóa cao và quy mô lớn; chú trọng các giải pháp rút ngắn khoảng cách công
nghệ; chia sẻ và nhân rộng kinh nghiệm thu hút và quản lý đầu tư của các doanh
nghiệp khu vực phía Nam đến các địa phương khác. Các chính sách giúp khuếch đại

và học hỏi từ các doanh nghiệp nước ngoài thì doanh nghiệp trong nước có thể từng
bước cải thiện, nâng cao năng suất hoạt động, năng lực công nghệ và khả năng cạnh


2

tranh trong thị trường trong nước cũng như thị trường xuất khẩu, từ đó góp phần thúc
đẩy tăng trưởng kinh tế của nước tiếp nhận đầu tư.
Trong khi lý thuyết tăng trưởng tân cổ điển (Solow, 1956; Todaro, 1997) xem
FDI là kênh cung cấp vốn quan trọng thì lý thuyết tăng trưởng nội sinh (Romer, 1986;
Lucas, 1988) nhấn mạnh vai trò và ảnh hưởng dài hạn của hiệu ứng lan tỏa từ FDI đến
nền kinh tế nước tiếp nhận. Doanh nghiệp FDI, đặc biệt là các công ty đa quốc gia,
thường có ưu thế vượt trội về trình độ công nghệ và kinh nghiệm tham gia thị trường
quốc tế để có thể vượt qua những rào cản khi gia nhập thị trường mới và cạnh tranh
thành công với các doanh nghiệp bản địa vốn có nhiều kiến thức và liên kết tại thị
trường trong nước (Graham & Krugman, 1995). Sự hiện diện của doanh nghiệp FDI
với nhiều lợi thế có thể gián tiếp tạo ra tác động tích cực và lâu dài đến năng lực công
nghệ và năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước thông qua quá trình tương tác
trong khu vực địa lý nhất định.
Về mặt khái niệm, tác động lan tỏa được định nghĩa là những ngoại tác động
(dynamic externalities) về thông tin xuất phát từ những tương tác có chủ đích hay
không có chủ đích giữa các chủ thể kinh tế theo thời gian (Rosenbloom & Marshallian,
1990). Tác động lan tỏa từ FDI diễn ra khi doanh nghiệp FDI gặp khó khăn để bảo vệ
những tài sản chuyên biệt của mình như công nghệ và kỹ thuật sản xuất tiên tiến, bí
quyết công nghệ và quản trị, kỹ năng marketing, cơ sở dữ liệu về khách hàng, và khả
năng tiếp cận thị trường,…, và những tài sản này bị rò rỉ ra bên ngoài và từ đó doanh
nghiệp trong nước tiếp thu được (Caves, 1996). Thêm vào đó, doanh nghiệp FDI cũng
có thể chủ động chia sẻ thông tin và chuyển giao công nghệ với các doanh nghiệp trong
nước là khách hàng hay nhà cung ứng của mình (Görg & Greenaway, 2004). Thông
qua khả năng rò rỉ, phát tán và chia sẻ thông tin mang tính thụ động và/hoặc chủ động

Một số nghiên cứu đã cho thấy tác động lan tỏa tích cực từ FDI như Caves (1974);


Luận án đủ ở file: Luận án full