VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN NGỌC LONG

CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC CHẤT
LƯỢNG CAO Ở NHẬT BẢN VÀ GỢI Ý CHO VIỆT NAM

Chuyên ngành: Quản lý Kinh Tế
Mã số

: 8.34.04.10

LUẬN VĂN THẠC SỸ QUẢN LÝ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS.TS. TRẦN MINH TUẤN

HÀ NỘI - 2018
i


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu
trong luận văn là trung thực. Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được
ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.
TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Ngọc Long




DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

NLCLC

: Nhân lực chất lượng cao

NNL

: Nguồn nhân lực

NNLCLC

: Nguồn nhân lực chất lượng cao

PTNL

: Phát triển nhân lực

THPT

: Trung học phổ thông


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Thành công của Nhật Bản trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa cho
thấy vị trí, vai trò vô cùng quan trọng của việc phát triển nguồn nhân lực, đặc biệt là
nhân lực chất lượng cao tại quốc gia này. Bước sang thế kỷ XXI, quá trình toàn cầu

Ở trong nước, từ thập kỷ 90 của thế kỷ XX đến nay, những vấn đề liên quan
tới đề tài tuy được chú trọng hơn, thể hiện qua một số bài viết đăng trên Tạp chí
Nghiên cứu Đông Bắc Á, Công tác khoa giáo, Những vấn đề kinh tế thế giới,
Nghiên cứu kinh tế, Tổ chức nhà nước và một số bài dịch khác của Thông tấn xã
Việt Nam, của Bộ Giáo dục và Đào tạo mặc dù đã cung cấp những góc nhìn khác
nhau về nguồn nhân lực nói chung, nhân lực chất lượng cao nói riêng song còn sơ
lược, thiếu hệ thống. Có thể kể ra một số bài viết như:
Nguồn nhân lực trong quá trình chuyển sang nền kinh tế tri thức ở Nhật Bản
(Lưu Ngọc Trịnh, Tạp chí Những vấn đề kinh tế thế giới, số 11, năm 2003). Thực
trạng phát triển nguồn nhân lực ở Nhật Bản những năm gần đây (Nguyễn Duy Dũng,
Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 5, năm 2004).Bàn về quản lý nguồn nhân lực ở
các công ty lớn và đối chứng với Nhật Bản những năm 1990 (Phạm Quí Long, Tạp
chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 5, năm 2005). Một số kinh nghiệm chủ yếu trong việc
phát huy và sử dụng nguồn nhân lực ở các công ty Nhật Bản (Lưu Ngọc Trịnh,Tạp
chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 4, năm 2005). Một số vấn đề tuyển dụng lao động
nước ngoài của Nhật Bản, Hàn Quốc thời gian gần đây (Lưu Văn Hưng, Tạp chí
Những vấn đề kinh tế chính trị thế giới, số 7, năm 2005); Xu hướng mới trong hệ
thống quản lý lao động ở Nhật Bản (Phạm Quang Huấn, Tạp chí Nghiên cứu kinh tế,
số 8, năm 2008).
Nhìn chung, đó chủ yếu là những bài viết về từng khía cạnh đơn lẻ thuộc lĩnh
vực nguồn nhân lực hoặc chưa phân biệt rõ những vấn đề liên quan tới phát triển
nguồn nhân lực chất lượng cao tại Nhật Bản. Về vấn đề này còn thấy rõ trong một
số nghiên cứu đã xuất bản như: Đào tạo công nhân cổ trắng trong quá trình phát
triển nguồn nhân lực của các công ty Nhật Bản của Trần Thị Nhung (Tạp chí
Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 1, năm 2005); Quản lý nguồn nhân lực ở các doanh
nghiệp Nhật Bản và bài học kinh nghiệm cho doanh nhân Việt Nam của Phạm Quí
Long (Nhà xuất bản Khoa học xã hội, năm 2008); Phát triển nguồn nhân lực trong
các công ty Nhật Bản hiện nay của Trần Thị Nhung và Nguyễn Duy Dũng (Nhà
xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 2005). Trước đó, Đặng Thị Thanh Huyền cũng
đề cập tới nguồn nhân lực tại Nhật Bản song không liên quan tới nguồn nhân lực

Bên cạnh đó, những công trình đề cập tới vấn đề giáo dục, đào tạo trong xã hội
Nhật Bản thường không né tránh các vấn đề khó giải quyết qua các thời kỳ của đất
nước. Đương nhiên, nguồn nhân lực nói chung, nhân lực chất lượng cao nói riêng
cũng được nhắc tới trong các nghiên cứu này ở các mức độ khác nhau song nhìn
chung chỉ dừng lại ở mức nêu vấn đề cần quan tâm giải quyết thay vì phân tích

3


chuyên sâu. Về khía cạnh này có thể thấy trong các nghiên cứu như Thực trạng
giảm sút của học vấn của nhiều tác giả (Nhà xuất bản Iwanamibuku), Xã hội giáo
dục Nhật Bản sau chiến tranh do Chikuto Hakuho (Chủ biên) (Nhà xuất bản
Tokyodaigaku). Thậm chí, những nghiên cứu tưởng như không liên quan tới
NNLCLC song thực chất lại đề cập tương đối sâu về lực lượng lao động này như
cuốn Sự bất an trong công việc của tác giả Genda Arushi (Nhà xuất bản Chuo
Koronshin). Dẫu rằng, các nghiên cứu này không xem NNLCLC là đối tượng chính
song cũng có thể chắt lọc tài liệu tham khảo hữu ích cho đề tài nghiên cứu này.
Có thể nói, nhóm các công trình nghiên cứu về lao động người nước ngoài khá
phong phú, đa dạng về cách tiếp cận của các học giả Nhật Bản. Có thể kể ra đây
một số nghiên cứu đề cập tới khá trực diện về nguồn lực lao động người nước ngoài
(trong đó có NNLCLC) gắn với hiện trạng (thuận lợi và bất cập) đã và đang diễn ra
tại Nhật Bản như Định chế hóa và mô hình thị trường lao động người nước ngoài
(Shitahei Kohaku, Nhà xuất bản Tokyodaigaku, năm 1999, Tokyo) là một trong
những nghiên cứu đề cập tới vấn đề trên song NNLCLC chưa được chú trọng như
các lực lượng lao động khác, mà chủ yếu nói tới lao động phổ thông. Trong khi đó,
Iguchi Hata với công trình “Thời đại mới của người lao động nước ngoài” (Nhà
xuất bản Hiroma, năm 2001, Tokyo) đã đề cập nhiều hơn tới NLCLC qua sự phân
tích thực trạng và khả năng thích ứng và sự tiếp nhận của xã hội Nhật Bản đối với
lực lượng lao động này. Mặc dù vậy, nội dung chính của nghiên cứu này dường như
xoay quanh chủ đề cơ hội của người lao động nước ngoài tại Nhật Bản phụ thuộc

trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế.
Nhiệm vụ nghiên cứu: Hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về nguồn
nhân lực chất lượng cao và các vấn đề phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao
Nghiên cứu, phân tích chính sách phát triển NNLCLC ở Nhật Bản từ thập kỷ
90 của thế kỷ XX đến nay.
Trên cơ sở phân tích, so sánh, đánh giá thực trạng và chính sách phát triển
NNLCLC ở Nhật Bản nhằm thấy được những thành tựu và hạn chế trong quá trình
hội nhập, phát triển.
Phân tích, đánh giá những bài học kinh nghiệm của Nhật Bản, qua đó gợi ý, đề
xuất chính sách, giải pháp đối với Việt Nam nhằm đáp ứng mục tiêu phát triển
NNLCLC tại nước ta hiện nay và tương lai.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là chính sách phát triển NNLCLC của Nhật Bản
Phạm vi nghiên cứu: chính sách phát triển NNLCLC ở Nhật Bản từ năm 1990
đến nay.

5


Sở dĩ đề tài lựa chọn dấu mốc từ năm 1990 đến nay là bởi vì:
Những năm 1990 gọi là “thập niên mất mát” của Nhật Bản, do sự điều chỉnh
các chính sách chưa thực sự đúng đắn vì vậy nền kinh tế của Nhật Bản trì tệ kéo dài
suốt thập niên này, nhưng sau thập niên 90, nền kinh tế Nhật Bản đã có sự tăng
trưởng trở lại nhanh chóng nhờ việc điều chỉnh những chính sách phù hợp với sự
phát triển của đất nước, trong đó có “Chinh sách phát triển nguồn nhân lực”.
Xét về nội dung nghiên cứu: đề tài tập trung nghiên cứu chính sách phát triển
NNLCLC của Nhật Bản trong các khía cạnh về đào tạo, bồi dưỡng, đãi ngộ và sử dụng.
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
Đề tài được triển khai trên cơ sở nghiên cứu những tài liệu liên quan tới phát
triển NNLCLC ở Nhật Bản, qua đó đưa ra bức tranh toàn cảnh về vấn đề này, đồng

đưa ra những đánh giá tổng quan về chính sách phát triển NNLCLC ở Nhật Bản.
Phương pháp phân tích tổng hợp được sử dụng trong toàn bộ quá trình thực
hiện đề tài. Theo đó, tổng hợp tất cả những tài liệu thu thập, tiến hành phân tích,
đánh giá chất lượng NNLCLC trong nền kinh tế, xã hội, văn hóa ở mỗi quốc gia.
Trên cơ sở này, rút ra kết luận về chính sách phát triển NNLCLC đáp ứng yêu cầu
phát triển, hội nhập ở thời đại ngày nay. Chính vì vậy, phương pháp qua thư tịch và
phân tích tổng hợp là những phương pháp nghiên cứu chủ yếu mà đề tài cần quan
tâm thích đáng.
Phương pháp so sánh, kinh tế học, xã hội học, nhân học cũng được thực hiện
để hỗ trợ cho việc đánh giá thực trạng, sự phát triển NNLCLC ở Nhật Bản từ 1990
đến nay. Từ đó, tạo cơ sở thuận lợi cho việc đối chiếu, khái quát hóa những vấn đề,
nhận định trong chính sách phát triển NNLCLC giữa Nhật Bản và cả Việt Nam.
Bên cạnh đó, so sánh, đối chiếu những thành tựu, hạn chế về chính sách phát triển
NNLCLC ở các quốc gia này nhằm làm nổi bật nội dung chính đề tài quan tâm.
Phương pháp chuyên gia cũng được tác giả chú trọng thực hiện qua các cuộc
trao đổi với các học giả trong các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục, nhất là
những người có liên quan trực tiếp đến vấn đề NNLCLC ở Nhật Bản đang làm việc
tại Việt Nam và các nước sở tại. Cách thức tiến hành thông qua các tọa đàm, hội
thảo khoa học tại Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á, trao đổi tư liệu nghiên cứu về lĩnh
vực cùng quan tâm.
Trong quá trình nghiên cứu chuyên sâu, nhất thiết có sự kết hợp của nghiên
cứu định tính. Nghiên cứu định tính nhằm tìm ra những tiêu chí đánh giá NNLCLC
ở Nhật Bản cũng như khẳng định các tiêu chí đánh giá chất lượng của NNLCLC
liên quan chặt chẽ tới chính sách phát triển nguồn nhân lực của quốc gia (đào tạo,
sử dụng, quản lý, chế độ đãi ngộ). Không chỉ vậy, các tiêu chí còn được cụ thể hóa

7


Luận vận đậy đu ở file:Luận vận Full