i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình của riêng tôi. Các số liệu, kết quả
trong luận văn là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất cứ công
trình nào khác.
Nếu nội dung nghiên cứu của tôi trùng lặp với bất kỳ công trình nghiên
cứu nào đã công bố, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm và tuân thủ kết luận
đánh giá luận văn của Hội đồng khoa học./.
Hà Nội, ngày 10 tháng 10 năm 2016
Ngƣời cam đoan

Nguyễn Văn Dinh


ii

LỜI CẢM ƠN

Đƣợc sự đồng ý của Trƣờng Đại học Lâm nghiệp, Phòng đào tạo Sau
Đại học về chƣơng trình đào tạo Thạc sỹ Khóa 22B (2014-2016). Tôi tiến
hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm lâm học loài Bình vôi (Stephania
rotunda Lour) làm cơ sở để bảo tồn tại Vườn Quốc gia Cát Bà”. Sau gần một

năm thực hiện, đến nay đề tài đã hoàn thành.
Để hoàn thành chƣơng trình, tôi xin đƣợc cảm ơn chân thành nhất tới
PGS.TS Trần Ngọc Hải, ngƣời đã trực tiếp hƣớng dẫn và tận tình giúp đỡ, tạo
mọi điều kiện trong quá trình nghiên cứu đề tài.
Xin trân thành cảm ơn các Thầy, Cô giáo thuộc phòng Đào tạo Sau đại
học, Khoa QLBVTNR và Môi trƣờng; Lãnh đạo Vƣờn Quốc gia Cát Bà đã

1.2. Tình hình nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc ở Việt Nam......................................8
1.3. Các nghiên cứu về hệ thực vật tại VQG Cát Bà ................................................12
1.4. Tài nguyên cây thuốc tại Vƣờn Quốc gia Cát Bà...............................................13
1.5. Nghiên cứu về loài Bình vôi ..............................................................................14
1.5.1. Phân loại khoa học ..........................................................................................14
1.5.2. Đặc điểm thực vật ...........................................................................................14
1.5.3. Phân bố, trồng hái và chế biến ........................................................................15
1.5.4. Một số công trình nghiên cứu về cây Bình vôi ...............................................16
1.6. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu .................................................................19
Chƣơng 2 MỤC TIÊU, NỘI DUNG, ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN
CỨU ..........................................................................................................................20
2.1. Mục tiêu .............................................................................................................20
2.1.1. Mục tiêu chung ................................................................................................20
2.1.2. Mục tiêu cụ thể ................................................................................................20
2.2. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu:.....................................................................20
2.3. Nội dung nghiên cứu ..........................................................................................20
2.4. Phƣơng pháp nghiên cứu....................................................................................21
2.4.1. Phƣơng pháp điều tra ngoại nghiệp.................................................................21
2.4.2. Phƣơng pháp nội nghiệp .................................................................................28


iv

2.5. Phƣơng pháp thử nghiệm nhân giống loài Bình vôi ..........................................32
2.5. Đề xuất bảo tồn loài Bình vôi tại Vƣờn Quốc gia Cát Bà..................................37
Chƣơng 3 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI.......................................38
3.1. Đặc điểm tự nhiên khu vực nghiên cứu .............................................................38
3.1.1. Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên ....................................................................38
3.2.2. Điều kiện kinh tế xã hội ..................................................................................44
Chƣơng 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ......................................................................47


Các kí hiệu

Viết đầy đủ

UNESCO

Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc

ĐDSH

Đa dạng sinh học

TCN

Trƣớc công nguyên

SCN

Sau công nguyên

WHO

Tổ chức y tế thế giới

CNI

Viện ung thƣ Hoa kỳ

VQG


Tên bảng

Trang

1.1

Phân loại khoa học Chi Bình vôi (Stephania spp)

14

3.1

Thảm thực vật rừng và sử dụng đất

43

3.2

Thành phần loài khu hệ thực vật Vƣờn Quốc gia Cát Bà

44

4.1

Biến đổi về khối lƣợng củ cây Bình vôi tại các đai cao

49

4.2


Số lƣợng cá thể Bình vôi trong các ô tiêu chuẩn

60

4.8

Phân bố của loài cây Bình vôi theo vị trí chân sƣờn đỉnh

63

4.9

64

4.10

Mô tả phẫu diện đất có cây Bình vôi phân bố tại khu vực nghiên
cứu Vƣờn Quốc gia Cát Bà
Tổ thành tầng cây cao QXTV rừng nơi có cây Bình vôi phân bố

4.11

Đặc điểm cây tái sinh tại địa bàn nghiên cứu

70

4.12

Tổ thành cây tái sinh QXTV rừng nơi có cây Bình vôi phân bố

Ảnh hƣởng của BA đến chất lƣợng chồi tạo thành và hệ số nhân
nhanh của cây Bình vôi (sau 7 tuần )
Ảnh hƣởng của than hoạt tính đến quá trình ra rễ tạo cây hoàn
chỉnh của cây Bình vôi (sau 4 tuần )
Nhận thức của ngƣời dân địa phƣơng về khai thác cây Bình vôi

68

75
76
78
81
82
83
86


vii

DANH MỤC CÁC HÌNH
STT

Tên hình

Trang

1.1

Cây củ Bình vôi (Stephania rotunda Lour)


56

4.6

Tuyến điều tra và vị trí các OTC trên tuyến

61

4.7

Phân bố cây Bình vôi tại khu vực nghiên cứu

62

4.8

Rừng nguyên sinh thƣờng ẩm trên núi đá vôi

66

4.9

Rừng thứ sinh nghèo thƣờng xanh mƣa ẩm trên núi đá vôi

66

4.10

Rừng thƣờng xanh mƣa ẩm phục hồi trên núi đá vôi


79

4.16

Cây đã quấn quanh giá thể

79

4.17

Nuôi ấy mô loài Bình vôi trong phòng nghiệm tại Trung tâm
Công nghệ Hải Phòng.

80

4.18

Cháy rừng tại VQG Cát Bà

87

4.19

Bản đồ khu vực ƣu tiên bảo tồn Bình vôi tại khu vực nghiên cứu

90


1


2
đau bụng… Tuy phân bố nhiều nơi nhƣng thƣờng bị khai thác với số lƣợng lớn nên
dẫn đến cạn kiệt. Mặt khác, những nơi có cây con mọc lại bị ảnh hƣởng do nạn khai
thác, phá rừng dẫn đến có thể tuyệt chủng vì không còn môi trƣờng sống thích hợp.
Do vậy, việc gây trồng và phát triển cây dƣợc liệu nói chung và với loài Bình
vôi nói riêng đã và đang đƣợc Vƣờn Quốc gia Cát Bà quan tâm nhiều trong những
năm gần đây. Nghiên cứu sẽ góp phần triển khai nhiệm vụ bảo tồn nguồn gen loài
cây thuốc quý cũng nhƣ khai thác phát triển nguồn gen sau này. Chính vì vậy, cần
triển khai đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm lâm học loài Bình vôi (Stephania rotunda
Lour.) làm cơ sở để bảo tồn tại Vườn Quốc gia Cát Bà” nhằm đánh giá thực trạng
phân bố, xác định đƣợc một số đặc điểm lâm học của loài làm cơ sở cho công tác
bảo tồn cũng nhƣ mở ra hƣớng nghiên cứu tiếp theo nhằm gây trồng phát triển, tạo
sinh kế cho ngƣời dân địa phƣơng, cung cấp các sản phẩm cho khách du lịch theo
hƣớng bền vững.


3

Chƣơng 1
TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1. Tình hình nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc trên thế giới
Loài ngƣời từ khi ra đời đã biết dựa vào rừng để sống. Không chỉ lấy ra từ
rừng lƣơng thực, thực phẩm cho cuộc sống hàng ngày, con ngƣời còn biết lấy cây
rừng làm rau ăn, nƣớc uống, lấy cây rừng làm thuốc chữa bệnh. Từ những kinh
nghiệm dân gian qua nhiều thế kỷ, các cộng đồng ngƣời trên khắp thế giới đã phát
triển những phƣơng thuốc cổ truyền của họ, làm cho các loài cây thuốc và công
dụng của chúng trở nên có ý nghĩa. Việc sử dụng cây thuốc chữa bệnh đƣợc nghiên
cứu ở các mức độ khác nhau tuỳ thuộc vào sự phát triển của từng quốc gia. Và cũng
từ đó, mỗi châu lục, mỗi dân tộc hình thành nên một nền Y học cổ truyền mang nét
đặc trƣng riêng.

600 loại thảo mộc, gây ảnh hƣởng mạnh mẽ đến y học phƣơng Tây và là sách tham
khảo chính đƣợc dùng ở châu Âu cho đến thế kỷ XVII. Cuốn sách còn đƣợc dịch ra
nhiều ngôn ngữ nhƣ: Tiếng Anh cổ, tiếng Ba Tƣ và tiếng Hebrew [9]. Vào thời
Trung cổ, học thuyết “Dấu hiệu” khẳng định có một sự kết nối giữa vẻ bề ngoài của
một loài cây – “dấu hiệu của thần thánh”- và công dụng y học của chúng. Chẳng
hạn, những chiếc lá lốm đốm của cây Cỏ phổi (Pulmonaria officinalis) giống nhƣ
các mô của phổi, chữa rất hiệu quả các bệnh về phổi. Cũng trong thời gian này,
khoảng thế kỷ XI SCN, tại Scotlan các thầy tu đã sử dụng cây thuốc Phiện (Papaver
omnirierum) và cây Cần sa (Cannabis sativa) để làm thuốc giảm đau và thuốc gây
mê. Sau này, Nicholas Culpeper (1616-1654) đã kế thừa một số kiến thức từ
Dioscorides, Paracelus và kinh nghiệm chữa bệnh của thầy thuốc địa phƣơng, ông
đã cho xuất bản cuốn dƣợc thảo “The English Physitian”. Đây là cuốn sách bán
chạy nhất và đƣợc tái bản nhiều lần [1].
Ở Châu Âu đi đầu trong việc nghiên cứu về thực vật Đông Nam Á là các nhà
thực vật ngƣời Pháp, với họ sau những cánh rừng nhiệt đới còn tiềm ẩn rất nhiều giá
trị. Vào những năm đầu thế kỷ XX, trong chƣơng trình nghiên cứu về thực vật Đông
Dƣơng, Perry công bố 1.000 loài cây và dƣợc liệu tại Đông Nam Á đã đƣợc kiểm
chứng và gần đây (1985) tổng hợp thành cuốn sách “Medicinal Plants of Eats and
Southeast Asia” [32].


5
Trung Quốc và Ấn Độ là hai quốc gia ở Châu Á có nền y học cổ truyền lâu
đời. Lịch sử nền Y học Trung Quốc đầu thế kỷ thứ II, ngƣời ta đã biết dùng thuốc là
các loài cây cỏ để chữa bệnh nhƣ: sử dụng nƣớc cây Chè (camellia sinensis) đặc để
rửa vết thƣơng và tắm ghẻ [25]. Trong cuốn sách “Cây thuốc Trung Quốc” xuất bản
1985 đã liệt kê một loạt các cây cỏ chữa bệnh nhƣ: Rễ gấc (Momordica
cochinchinensis) chữa nọc độc, viêm tuyến hạch, hạt gấc trị sƣng tấy, đau khớp, sốt
rét, vết thƣơng tụ máu; Cải Xoong (Nasturtium officinale) giải nhiệt, chữa lở mồm,
chảy máu chân răng, bƣớu cổ. Từ những kinh nghiệm dân gian, các nhà khoa học đã