Rèn luyện tư duy sáng tạo trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương THCS

I. Đặt vấn đề
Luật Giáo dục 2005( Điều 5) quy định “Phương pháp giáo dục phải
phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học;
bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê
học tập và ý chí vươn lên” được đặt ra là một vấn đề nổi bật.
Với mục tiêu giáo dục phổ thông là: “Giúp học sinh phát triển toàn
diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản, phát triển
năng lực cá nhân, tính năng động sáng tạo, hình thành nhân cách con người
Việt Nam xã hội chủ nghĩa , xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân,
chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc tiếp tục đi vào cuộc sống lao
động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc” Chương trình giáo dục phổ
thông ban hành kèm theo quyết định số 16/2006/ QĐ- BGDĐT ngày
5/5/2006 của Bộ trưởng Bộ giáo dục và Đào tạo cũng đã nêu: “ Phải phát
huy tính tích cực , tự giác, chủ động , sáng tạo của học sinh; phù hợp với
đặc trưng môn học , đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp
học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn
luyện kĩ năng vận dụng vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm
vui, hứng thú và trách nhiệm học tập của học sinh”
Vì vậy, thực hiện nghị quyết số 40/QH 10 của Quốc hội, chỉ thị
14/2001/CTTTg của Thủ tướng chính phủ về việc đổi mới chương trình
GD phổ thông. Năm học 2002 - 2003 các trường THCS trong cả nước đồng
bộ đổi mới chương trình, SGK, phương pháp dạy học mới.
Hoà cùng với xu thế đó, Sở Giáo dục - Đào tạo tỉnh Phú Thọ nói
chung, phòng Giáo dục - Đào tạo Việt trì nói riêng đã không ngừng đổi mới
công tác chỉ đạo thực hiện phương pháp dạy học mới, bồi dưỡng đội ngũ,

Trần Thị Minh Phương - Trường THCS Hùng Lô



thức được, các em có ý thức học tập, say mê tìm hiểu, thích thú khám phá,
đồ dùng trực quan được trang bị rất đầy đủ. Đó là một điều kiện hết sức
thuận lợi để áp dụng phương pháp dạy học mới, học sinh giữ vai trò chủ
động trong việc tiếp thu kiến thức. Tuy vậy vấn đề đặt ra là phải làm như
thế nào để phát huy tính tích cực của học sinh, bởi không phải trên thực tế
đơn vịTHCS Hùng Lô tất cả các em học sinh đều có nhận thức tốt, bộ phận
những em còn nhận thức chậm, chưa hứng thú với môn học thì giáo viên sẽ
phải làm như thế nào để có hiệu quả nhất trong khi áp dụng những phương
pháp dạy học mới.
2. Giả thuyết.
Thời gian gần đây luận điểm " Dạy học theo phương pháp tích cực "
trong hoạt động dạy học được thảo luận khá sôi nổi và rộng rãi, thậm chí
được xem như một yêu cầu then chốt của đổi mới phương pháp dạy học

Trần Thị Minh Phương - Trường THCS Hùng Lô


Rèn luyện tư duy sáng tạo trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương THCS

Văn ở nhà trường phổ thông. Không phải là đối tượng - khách thể, học sinh
theo quan niệm dạy học môn Văn mới, giữ vai trò chủ thể, sáng tạo, khám
phá, chiếm lĩnh giá trị tác phẩm. Không chỉ đáp ứng nhu cầu bức xúc của
cuộc thảo luận đổi mới phương pháp dạy học Văn, việc "Rèn luyện tư duy
sáng tạo trong quá trình dạy học tác phẩm - THCS" cũng nhằm góp phần lý
giải những biểu hiện đặc trưng của tâm lý sáng tạo trong quá trình cảm thụ
và tiếp nhận văn chương. Đồng thời cũng góp phần xác lập mối quan hệ
đặc thù giữa: Tác phẩm - nhà văn với bạn đọc - học sinh trong quá trình
chuyển hoá từ chủ thể tiếp nhận sang chủ thể sáng tạo.
Không những vậy, bản chất của phương thức sáng tạo đặc thù được
quy định trước hết bởi tính chất nhà trường của môn học. Tính chất này nảy

Trên cơ sở yêu cầu và nhiệm vụ giáo dục phát triển, giáo viên xây
dựng các tình huống để học sinh tự bộc lộ hứng thú chủ động tích cực tham
gia quá trình tiếp nhận khơi đúng mạch nguồn những giá trị đặc sắc của tác
phẩm, đồng cảm và thấu hiểu tác phẩm ở mức cao nhất.
- Hơn nữa là góp phần quan trọng vào những tiêu trí xây dựng
trường chuẩn quốc gia THCS của nhà trường.
3. Quá trình thực nghiệm giải pháp mới.
* Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:
- Học sinh làm quen với lối học thụ động ,gây khó khăn cho việc áp dụng
lối dạy mới, chưa say mê học tập, chưa rèn luyện kỹ năng liên tưởng tưởng tượng khi học văn.
- Một số giáo viên còn lúng túng khi vận dụng phương pháp dạy học tích
cực, chưa thực sự giác ngộ về đổi mới phương pháp, thói quen cũ vẫn còn
ảnh hưởng.

Trần Thị Minh Phương - Trường THCS Hùng Lô


Rèn luyện tư duy sáng tạo trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương THCS

- Không những vậy, xã hội còn nhiều biến động, tác động mạnh mẽ vào nền
giáo dục, động cơ thái độ của một số học sinh chưa thật đúng đắn.
- Các nghiên cứu nhìn chung còn dừng lại ở lý thuyết, chưa hình thành một
quy trình hoá, đó là vấn đề cần được giải quyết.
Nhưng để đáp ứng được yêu cầu của sự phát triển giáo dục cần phải
đổi mới phương pháp dạy học sao cho phù hợp việc đó đòi hỏi mỗi giáo
viên phải đầu tư thời gian, công sức nâng cao trình độ, vững vàng tay nghề.
* Thực trạng cơ sở vật chất đơn vị:
- Cơ sở vật chất trang thiết bị đầy đủ, trường có phòng học đồ dùng dạy
học với hệ thống đồ dùng dạy học từ lớp 6 đến lớp 9 bao gồm tranh, ảnh,
bản đồ, mẫu vật.

của học sinh.
+ Tổ chức hướng dẫn các thao tác hoạt động tích cực, giáo viên giúp
học sinh tự bộc lộ và thanh lọc cảm xúc tự chiếm lĩnh kiến thức để phát
triển.
- Đồng thời về phía học sinh: phải bám sát văn bản tác phẩm văn học
để lấy đó làm căn cứ" xuất phát điểm" và kiểm chứng cho những hiện
tượng, tưởng tượng của mình. Có ý thức đầy đủ về các yêu cầu chuẩn bị
trong sách giáo khoa, hoạt động nhóm chuẩn bị ở nhà, chuẩn bị trên lớp
làm sao từng giờ học thực sự là một giờ học là một hoạt động tự học của
học sinh- giáo viên chỉ làm nhiệm vụ tổ chức hướng dẫn, thực hiện.
Qua thực tiễn, cơ sở lý luận, áp dụng dần dần phương pháp mới qua
đó phân tích so sánh rút ra kết luận cần đạt được trong thực tiễn giảng dạy
để rèn luyện cho học sinh năng lực tư duy, sáng tạo khi tiếp cận với những
tác phẩm văn chương.

Trần Thị Minh Phương - Trường THCS Hùng Lô


Rèn luyện tư duy sáng tạo trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương THCS

* Hướng học sinh chú ý tích cực vào mục đích học tập bằng lời dẫn,
lời kể sáng tạo: Thông qua lời dẫn, lời kể sáng tạo của giáo viên khi bài học
bắt đầu sẽ tạo ra một tâm thế đặc trưng cho học sinh, dẫn dắt hoạt động tích
cực của học sinh vào một thế giới có đối tượng, thiết lập một dòng liên
tưởng cảm xúc hoặc mở ra một dự cảm khái quát cho những hình dung,
tưởng tượng của học sinh.
Vì vậy, yêu cầu đặt ra đối với lời dẫn của giáo viên là phải hấp dẫn ,
mới mẻ và sáng tạo, có trình độ hiểu biết về chuyên môn, chất giọng và khả
năng diễn đạt kiến thức, kỹ năng sư phạm sẽ dấy lên cảm xúc mới mẻ, hào
hứng của học sinh trước những vấn đề giáo viên sẽ đặt ra để giải quyết

thức trực cảm thành những ấn tượng tâm lý bên trong.
* Xây dựng hệ thống câu hỏi liên tưởng, tưởng tượng sáng tạo. Câu
hỏi liên tưởng và tưởng tượng nhằm mục đích gợi mở vận dụng trí nhớ, lựa
chọn và huy động tối đa kinh nghiệm cá nhân, hướng học sinh vào hiện
thực tâm lý của tác phẩm bằng những yêu cầu trả lời các kiến thức, xác lập
mối quan hệ giữa tác phẩm với nội dung bài học. Trên cơ sở nghiên cứu
trên, hệ thống câu hỏi trong bài dạy học tác phẩm văn chương sẽ bao gồm
các dạng:
- Câu hỏi phát hiện
- Câu hỏi tái hiện, liên tưởng tưởng tượng
- Câu hỏi phân tích
- Câu hỏi so sánh
- Câu hỏi khái quát và tranh luận
- Câu hỏi vận dụng kiến thức
Trần Thị Minh Phương - Trường THCS Hùng Lô


Rèn luyện tư duy sáng tạo trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương THCS

Để việc tiếp nhận của học sinh diễn ra theo một quá trình liên tục,
các câu hỏi liên tưởng và tưởng tượng còn phải có mối liên hệ đối với các
câu hỏi trong sách giáo khoa đã được học sinh chuẩn bị ở nhà. Góp phần
làm phong phú các hướng tiếp nhận tích cực của học sinh.
*Đa dạng các hình thức luyện tập sáng tạo của học sinh. Là thao tác
sư phạm nhằm kiểm tra, đánh giá cũng là biện pháp để giáo viên thu
nhận"tín hiệu phản hồi" từ kết quả tiếp nhận của học sinh. Đồng thời qua
đó khắc sâu kiến thức của học sinh theo định hướng giáo dục. Có nhiều
hình thức và biện pháp thực hiện.
- Tiến hành đọc diễn cảm toàn bộ hoặc trích đoạn tác phẩm hoặc đọc
phân vai.

khi học ngữ văn - THCS giáo viên cần phải kết hợp linh hoạt giữa các
phương pháp và biện pháp dạy học để nâng cao dạy - học văn.
* Mô hình bài học văn học:
* áp dụng phương pháp dạy học trong một giáo án cụ thể.

Ngữ Văn 7 Học kì II
Tiết 81 : Tinh thần yêu nước của nhân dân ta
( Hồ Chí Minh)
A. Mục tiêu:
- Giúp hs hiểu được tinh thần yêu nước là một truyền thống quý báu
của dân tộc ta. T/cảm đó được biểu hiện rực rỡ trong từng thời kì chống
ngoại xâm.

Trần Thị Minh Phương - Trường THCS Hùng Lô


Rèn luyện tư duy sáng tạo trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương THCS

- Nắm được nghệ thuật nghị luận chặt chẽ, sáng gọn, có tính mẫu
mực của bài văn. Nhớ được câu chốt của bài và hình ảnh so sánh trong bài
văn.
- Rèn kĩ năng đọc, tìm hiểu, phân tích bố cục, cách nêu luận điểm,
cách luận chứng trong bài văn nghị luận chứng minh.
B. Chuẩn bị :
GV : Soạn bài , chuẩn bị tư liệu .
HS : Trả lời theo câu hỏi SGK
C. Tổ chức các hoạt động dạy - học:
* Hoạt động 1: Khởi động.
1. ổn định tổ chức.
2. Kiểm tra:


b. Tác phẩm: (SGK)
Xuất xứ: trích trong Báo cáo chính
trị tại đại hội Đảng lần II (Tháng

- G,H : Giải nghĩa 1 số từ : Kiều 2/1951)
bào, điền chủ, vùng tạm chiếm, c.Từ khó : SGK
quyên, nồng nàn.
? Văn bản có thể chia thành mấy 3. Bố cục, thể loại :
phần? Nêu nội dung từng phần?

*Bố cục: 3 phần

- H. Thảo luận, chia đoạn.

- Phần 1: Từ đầu ->cướp nước :Nêu
vấn đề NL tư tưởng yêu nước là

- G. Văn bản tuy ngắn nhưng rất truyền thống .
hoàn chỉnh. Có thể coi đây là 1 bài - Phần 2 : -> nồng nàn yêu nước
văn nghị luận chứng minh mẫu mực. Chứng minh sự biểu hiện của lòng
yêu nước.
? Bài văn nghị luận về vấn đề gì? - Phần 3: Nhiệm vụ của chúng ta.
Câu nêu nội dung cơ bản của vấn đề * Thể loại:
NL trong bài?

Nghị luận xã hội.(Chứng minh)
II. Tìm hiểu văn bản :

? Giải thích từ: nồng nàn yêu nước, 1. Nhận định chung về lòng yêu

luận đoạn mở đầu này có vai trò, ý yêu nước.
nghĩa gì?

- Động từ “lướt, nhấn chìm” (phù
hợp với đặc tính của sóng) -> thể

? Lòng yêu nước của nhân dân ta hiện sự linh hoạt, nhanh chóng, bền
được nhấn mạnh trên lĩnh vực nào? vững, mạnh mẽ của tinh thần yêu
Tại sao ở lĩnh vực đó tinh thần yêu nước.
nước lại bộc lộ mạnh mẽ và to lớn + Cách nêu vấn đề ngắn gọn, rõ
nhất?

ràng, sinh động, hấp dẫn theo lối

(Vì đặc điểm lịch sử dân tộc ta luôn trực tiếp, khẳng định, so sánh cụ thể
có giặc ngoại xâm -> cần đến lòng và mở rộng.
yêu nước).

2.Chứng minh : những biểu hiện
của lòng yêu nước.

? Để làm rõ nhận định trên, tác giả + Từ xa xưa dân ta đã chứng tỏ lòng
đã đưa ra những dẫn chứng nào? yêu nước qua những trang sử vẻ
Sắp xếp theo trình tự nào?

vang :
- Dẫn chứng: Thời đại Bà Trưng, Bà
Triệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi,...
-> Dẫn chứng tiêu biểu, được liệt


dẫn chứng, điệp cấu trúc “từ...
đến...”: Kết nối, mở đoạn -> Dẫn

? Em hiểu thế nào là lòng yêu nước chứng -> KQ, đánh giá chung.
được trưng bày và lòng yêu nước
giấu kín?

3. Nhiệm vụ của chúng ta.

- Liên hệ: “Lòng yêu nước” của I. Ê + H/a so sánh đặc sắc:
- ren - bua.

Tinh thần yêu nước như các thứ của

? Khi bàn về bổn phận của chúng ta, quý.
t/g đã bộc lộ quan điểm yêu nước
ntn?

-> Đề cao giá trị của t/thần yêu
nước.
+ Lòng yêu nước có 2 dạng tồn tại:

? Em có nhận xét gì về cách lập luận

- Bộc lộ rõ ràng đầy đủ.

của tác giả trong đoạn văn này?

- Tiềm tàng kín đáo.
-> Cả hai đều đáng quý.

*Hoạt động 3: Luyện tập :
- Bài tập : *Vì sao nói : Đây là một văn bản nghị luận chính trị - xã
hội , thể chứng minh rất mẫu mực? ( Mẫu mực về bố cục , về cách nêu
vấn đề, cách luận chứng, cách kết thúc vấn đề, về lời văn , giọng điệu.)
- Bài tập 1,2 (27)
* Hoạt động 4: Củng cố, dặn dò:
4. Củng cố.
- Qua bài văn, em nhận thức thêm được điều gì?
( Lòng yêu nước là giá trị t/thần cao quý; Dân ta ai cũng có lòng yêu
nước; Cần phải thể hiện lòng yêu nước của mình bằng những việc làm cụ
thể)
Trần Thị Minh Phương - Trường THCS Hùng Lô


Rèn luyện tư duy sáng tạo trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương THCS

- Đọc diễn cảm văn bản.
5.Dặn dò.
- Học thuộc ghi nhớ. Đọc kĩ bài, học cách lập luận, đưa dẫn chứng.
- Làm bài luyện tập (27).
- Chuẩn bị bài: Câu đặc biệt.
4. Hiệu quả mới - ý nghĩa của sáng kiến kinh nghiệm:
* Đổi mới phương pháp giảng dạy hiện đại là nhằm thực hiện mục
tiêu giáo dục, đáp ứng yêu cầu của nhân dân, của Đảng.
- Trong quá trình áp dụng mới ta không thể ngồi chờ đầy đủ điều kiện,
phương tiện, nếu không đầu tư đúng mức, hoặc trong thời gian ngắn.
- Không nên nôn nóng, vội vã, cực đoan, áp dụng máy móc một mô hình
dạy học nào đó.
- Điều quan trọng là giáo viên giảng dạy cái gì? Dạy như thế nào? Có hoàn
thành bài viết trong sách giáo khoa không? Mà qua dạy học học sinh được

là lớp đối chứng( phương pháp dạy học truyền thống), lớp 7A là lớp thực
nghiệm ( phương pháp dạy học mới).

Điểm số

7A – Lớp thực nghiệm

7C - Lớp đối chứng

Số lượng

Tỷ lệ %

Số lượng

Tỷ lệ %

9 - 10

9

29,0 %

4

14,3 %

7- 8

10

14,3 %

Tổng

31

100 %

28

100 %

III. Bài học kinh nghiệm
1. Kinh nghiệm cụ thể.
- Đối với thầy:
- Giáo viên cần phải nắm vững quan điểm đổi mới dạy học theo
hướng " Dạy học tích cực-rèn luyện tư duy sáng tạo của học sinh" xem
người học vừa là đối tượng vừa là chủ thể của quá trình nhận thức để vận
dụng phương pháp một cách phù hợp. Giúp giáo viên và học sinh dễ dàng
tiếp cận và cảm thụ tác phẩm văn chương.
- Tác phẩm văn chương mang lại nhiều giá trị thẩm mĩ kết tinh trong
văn bản ngôn ngữ , để hướng dẫn học sinh tích cực khám phá văn bản bằng
khả năng tri giác ngôn ngữ, sự tái hiện, tái tạo thẩm mỹ để học sinh hứng
thú tìm hiểu và khai thác giá trị. Vì vậy giáo viên cần quan tâm đến các đối
tượng học sinh.
- Giáo viên cần tổ chức được một quá trình thực hiện các thao tác tự
chiếm lĩnh các giá trị văn minh dân tộc và văn minh nhân loại kết tinh
trong hệ thống tín hiệu thẩm mỹ của tác phẩm văn chương để thế giới nghệ
Trần Thị Minh Phương - Trường THCS Hùng Lô


Rèn luyện tư duy sáng tạo trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương THCS

- Tuân theo các quy trình đã được đề cập đến trong sáng kiến, thường
xuyên có sự kiểm nghiệm sao cho qua thực tiễn giúp ta thấy được những
điểm dạt hiệu quả, những gì cần chỉnh sửa,bổ sung.
3. Đề xuất hướng phát triển của sáng kiến kinh nghiệm.
Sáng kiến kinh nghiệm chỉ là những kinh nghiệm cá nhân, những
hiểu biết ban đầu, chưa được kiểm nghiệm nhiều ở thực tế. Vì vậy, tôi rất
mong muốn nhận được ý kiến góp ý của hội đồng giáo viên nhà trường, tổ
chuyên môn, các đồng nghiệp.
Để thực hiện được, rất cần thời gian nghiên cứu học tập, tham khảo
qua sách báo, tài liệu.
Cần có hệ thống trang thiết bị đồ dùng dạy học phù hợp: Tủ sách,
bảng phụ, sách giáo khoa, băng hình, máy chiếu đa năng và các loại đồ
dùng hiện đại.
Làm tốt công tác xã hội hoá giáo dục, tạo nên không khí học tập sôi
nổi, có sự quan tâm của phụ huynh học sinh, lãnh đạo địa phương.
4. Kết luận và kiến nghị
Rèn luyện tư duy sáng tạo thông qua liên tưởng, tưởng tượng nghệ
thuật là rèn luyện phương thức tự biểu hiện và thanh lọc cảm xúc thẩm mỹ.
Điều đó được thực hiện từ nhiều bình diện, nhiều cấp độ trong từng yêu cầu
cụ thể, xuyên suốt toàn bộ quá trình tiếp nhận tác phẩm văn chương. Nó
thực sự có ý nghĩa then chốt trong toàn bộ sự vận động tích cực của quá
trình nhận thức sáng tạo, nhằm chuyển hoá năng lực thẩm mỹ của bài văn
thành hiện thực tâm lý, của người tiếp nhận thực hiện quá trình biến đổi
chủ thể tiếp nhận trở thành chủ thể văn học.

Trần Thị Minh Phương - Trường THCS Hùng Lô




Tài liệu tham khảo

STT
1
2

Tên tài liệu

Tác giả

Một số vần về đổi mới phương pháp dạy Bộ giáo dục và đào tạo
học môn Ngữ văn.
Một số vấn đề phương pháp giáo dục tác Hoàng Hữu Bội
Trần Thị Minh Phương - Trường THCS Hùng Lô


Rèn luyện tư duy sáng tạo trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương THCS

phẩm văn học ở trường phổ thông.
3
4

Tài liệu, phương pháp dạy học văn.

Phan Trọng Luận

Rèn luyện tư duy sáng tạo trong dạy học Nhà xuất bản giáo dục
tác phẩm văn chương.



Bộ giáo dục và đào tạo

10

- Bồi dưỡng thường xuyên năm 2007

Bộ giáo dục và đào tạo

MỤC LỤC

Trần Thị Minh Phương - Trường THCS Hùng Lô


Rèn luyện tư duy sáng tạo trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương THCS

Trần Thị Minh Phương - Trường THCS Hùng Lô