ĐẠI HỌC THÁI NGUN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VŨ HỒNG HẠNH

XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUN ĐỀ
CƠ HỌC – VẬT LÍ 10
HỖ TRỢ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MIỀN NÚI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUN, NĂM 2014

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn/


ĐẠI HỌC THÁI NGUN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VŨ HỒNG HẠNH

XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUN ĐỀ
CƠ HỌC – VẬT LÍ 10
HỖ TRỢ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MIỀN NÚI

Chun ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ mơn Vật lí
Mã số: 60140111

PGS.TS. Vũ Thị Kim Liên

i
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn/


LỜI CẢM ƠN
Với lòng biết ơn sâu sắc và tình cảm chân thành, tơi xin chân thành cảm ơn
PGS.T.S Vũ Thị Kim Liên, người đã hướng dẫn tận tình tơi trong suốt q trình học
tập nghiên cứu và hồn thành luận văn .
Tơi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy cơ giáo trong khoa Vật lí,
phòng sau đại học, trường đại học sư phạm Thái Ngun, đã tạo điều kiện giúp đỡ để tơi
hồn thành luận văn này.
Xin chân thành cảm ơn các thầy cơ giáo trong hội đồng trường THPT Phú
Lương, trường Vùng Cao Việt Bắc, bạn bè, gia đình, các bạn học viên cao học lớp
Vật lí K20 đã giúp đỡ, động viên tơi trong q trình làm luận văn của mình.
Tơi xin trân trọng cảm ơn!
Thái Ngun, tháng 4 năm 2014
Học viên:

Vũ Hồng Hạnh
(Khóa học 2012 - 2014)

ii
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu


1.3.1. Các hình thức bồi dưỡng HSG........................................................................9
1.3.2. Các hình thức bồi dưỡng HSG mơn Vật lí ở trường THPT khơng chun: ...10
1.4. Chun đề và sử dụng chun đề trong bồi dưỡng HSG mơn Vật lí ở trường THPT ..13
1.4.1. Khái niệm chun đề....................................................................................13
1.4.2. Cấu trúc chun đề:......................................................................................13
1.4.3. Phương pháp sử dụng chun đề trong bồi dưỡng HSG Vật lí ở trường THPT.......13
1.5. Nghiên cứu thực trạng về dạy học và bồi dưỡng HSG ở các trường THPT
miền núi tỉnh Thái Ngun và Bắc Kạn..................................................................14
1.5.1. Tìm hiểu về thực trạng phát hiện và bồi dưỡng HSG ở các trường THPT
khơng chun miền núi tỉnh Thái Ngun và Bắc Kạn:..........................................14

iii
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn/


1.5.2. Tìm hiểu về thực trạng về dạy học và bồi dưỡng HSG các kiến thức phần
Cơ học Vật lí 10 tại tỉnh Thái Ngun....................................................................16

Chương 2. XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUN ĐỀ BỒI
DƯỠNG HSG PHẦN CƠ HỌC VẬT LÝ 10 ............................................. 19
2.1. Vị trí, cấu trúc, vai trò kiến thức và các mục tiêu dạy học, BD HSG phần cơ
học vật lí lớp 10 trong chương trình Vật lí THPT ...................................................19
2.1.1. Vị trí cấu trúc và vai trò kiến thức phần cơ học vật lí 10 trong chương trình
Vật lí THPT ...........................................................................................................19
2.1.2. Các mục tiêu dạy học và bồi dưỡng HSG phần cơ học - Vật lí 10:...............19
2.1.3. Cấu trúc chun đề " Cơ học - Vật lí 10"......................................................21



3.4.4. GV cộng tác thực nghiệm sư phạm...............................................................83
3.5. Phương pháp đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm ......................................84
3.5.1. Các căn cứ để đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm .................................84
3.5.2. Đánh giá, xếp loại.........................................................................................85
3.6. Tiến hành thực nghiệm sư phạm......................................................................85
3.6.1. Lịch giảng dạy thực nghiệm .........................................................................85
3.6.2. Diễn biến thực nghiệm sư phạm: ..................................................................86
3.6.3. Kết quả và xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm ............................................86

KẾT LUẬN ................................................................................................... 99
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................... 101
PHỤ LỤC ................................................................................................... - 1 -

v
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn/


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Viết đầy đủ

Viết tắt

bài tập


học sinh

HS

học sinh giỏi

HSG

kiểm tra

KT

phương pháp

phương pháp

phương pháp dạy học

PPDH

thực nghiệm

TN

Trung học phổ thơng

THPT

Sách giáo khoa


Bảng 3.13: Bảng kết quả tính các tham số thống kê – Bài kiểm tra số 2 .................... 94
Bảng 3.14: So sánh các tham số thống kê qua hai bài thực nghiệm ........................... 95
Bảng 3. kết quả kỳ thi HSG cấp tỉnh năm học 2013-2014 các trường TN - ĐC ......... 96

v
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn/


DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
Trang
Sơ đồ 2.1: Cấu trúc chun đề cơ học....................................................................... 21
Sơ đồ 2.2. Tóm tắt kiến thức phần động lực học chất điểm. ...................................... 28
Sơ đồ 2.3. tóm tắt kiến thức phần các định luật bảo tồn .......................................... 29
Sơ đồ 2.4: Phản lực tương tác................................................................................... 30
Sơ đồ: 2.5. Tóm tắt kiến thức cơ bản phần tĩnh học vật rắn....................................... 31
Biểu đồ 3.1: Xếp loại bài kiểm tra số 1 ..................................................................... 90
Biểu đồ 3.2: Phân phối tần suất bài kiểm tra số 1...................................................... 91
Biểu đồ 3.3: Xếp loại bài kiểm tra số 2 ..................................................................... 93
Biểu đồ 3.4: Phân phối tần suất bài kiểm tra số 2...................................................... 94

vi
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn/

được tầm quan trọng của vấn đề này, song song với những chủ trương về phổ cập
giáo dục thì Đảng và nhà nước ta đã hết sức chú trọng đến cơng tác đào tạo mũi nhọn,
trong đó có cơng tác bồi dưỡng học sinh giỏi, học sinh năng khiếu. Đặt vấn đề đổi
mới căn bản tồn diện nền GD-ĐT, một trong những mục tiêu đổi mới ở phổ thơng
vẫn được khẳng định là phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu. Khơng chỉ những năm

1
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn/


gần đây mà từ những ngày đầu mới thành lập, cơng tác bồi dưỡng học sinh giỏi đã
được Nhà nước quan tâm. Hệ thống các trường THPT chun, THPT năng khiếu, các
lớp chọn… được thành lập ở hầu hết các tỉnh, thành phố trong cả nước là chủ trương
đúng đắn của Đảng, Nhà nước và ngành Giáo dục - Đào tạo nhằm tạo mơi trường và
điều kiện phát hiện và bồi dưỡng HSG, HS năng khiếu.
Đào tạo HSG, HS năng khiếu ở bậc Trung học Phổ thơng là một q trình
mang tính khoa học nghiêm túc. Để có nguồn HSG có chất lượng, cùng với việc phát
hiện và chọn HSG, cơng tác bồi dưỡng HSG giữ vai trò hết sức quan trọng. Bồi
dưỡng HSG là một cơng việc khó khăn và lâu dài, đòi hỏi nhiều cơng sức của thầy và
trò. Để cơng tác bồi dưỡng HSG đạt hiệu quả, việc nghiên cứu biên soạn tài liệu bồi
dưỡng chun sâu theo các chun đề mơn học là rất cần thiết.
Trong chương trình giáo dục phổ thơng, mơn Vật lí đóng một vai trò quan
trọng, nó là một trong những mơn khoa học tự nhiên quan trọng nhất của chương
trình Trung học phổ thơng. Các kiến thức Vật lí học giúp học sinh hiểu được các hiện
tượng tự nhiên, các quy luật chuyển động trong khơng gian và thời gian của vật thể,
các q trình biến đổi của vật chất, hiểu được những ứng dụng của Vật lí trong kỹ

động cơ lớp 12 hỗ trợ bồi dưỡng học sinh giỏi miền núi” [7]. ; hay: “Xây dựng và sử
dụng chun đề Dòng điện khơng đổi lớp 11 hỗ trợ bồi dưỡng học sinh giỏi” [36]. và
một số cơng trình khác [28], [24] [3]. [11]. [12]. [6], [13]…... Phần Cơ học – Vật lí
10 cũng đã có đề tài: “Lựa chọn và rèn luyện phương pháp giải BTVL phần cơ học
lớp 10 bồi dưỡng HSG” [22]. Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập sáng tạo phần cơ
học lớp 10 thpt dựa trên một số ngun tắc của triz nhằm bồi dưỡng tư duy sáng tạo
cho học sinh [13]…..
Các đề tài trên đều đã trình bày cơ sở lý luận về vấn đề bồi dưỡng HSG các mơn
học, đã đưa ra được hệ thống các bài tập mơn học, thiết kế các tiến trình dạy học theo
hướng tích cực hóa người học nhằm nâng cao chất lượng bồi dưỡng HSG. Đây là
những tài liệu tham khảo bổ ích cho các giáo viên bộ mơn. Tuy vậy, một bộ tài liệu
bồi dưỡng HSG theo chun đề “Cơ học – Vật lí 10” phù hợp với điều kiện dạy và
học của trường THPT các tỉnh miền núi, trong đó có tỉnh Bắc Kạn, vẫn chưa có. Việc
nghiên cứu, xây dựng các chun đề này cùng với việc sử dụng chúng để tổ chức dạy
học bồi dưỡng HSG hiệu quả vẫn hết sức cần thiết, do đó chúng tơi chọn đề tài:
“XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUN ĐỀ " CƠ HỌC – VẬT LÝ 10 "
HỖ TRỢ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MIỀN NÚI ” nhằm góp phần nâng cao
hiệu quả q trình bồi dưỡng học sinh khá, giỏi mơn Vật lí tại tỉnh Bắc Kạn.
2. Mục tiêu nghiên cứu:
Xây dựng và tổ chức dạy học chun đề Cơ học – Vật lí 10 theo hướng phát
huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh góp phần nâng cao chất lượng bồi
dưỡng HSG.

3
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn/


c. Phương pháp tốn học thống kê (xử lý số liệu).

4
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn/


8. Đóng góp của đề tài:
- Góp phần hệ thống hóa cơ sở lý luận về việc xây dựng và sử dụng chun đề
hỗ trợ bồi dưỡng HSG.
- Xây dựng chun đề phần Cơ học - Vật lí 10 với 3 chủ đề gồm hệ thống lý
thuyết và bài tập hỗ trợ bồi dưỡng HSG ở các trường THPT miền núi, nhằm năng cao
chất lượng kiến thức cho học sinh.
- Đề xuất 2 tiến trình tổ chức dạy học trên cơ sở sử dụng hệ thống lý thuyết và
bài tập đã xây dựng theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, góp phần nâng
cao hiệu quả q trình bồi dưỡng học sinh khá, giỏi mơn Vật lí.
- Nội dung luận văn sẽ là tư liệu bổ ích cho các GV giảng dạy các lớp chọn và
bồi dưỡng đội tuyển HSG Vật lí THPT phần “ Cơ học - Vật lí 10” nhất là các giáo
viên trường chun.
9. Cấu trúc của đề tài:
Ngồi phần mở đầu, kết luận, danh sách tài liệu tham khảo và phụ lục các chủ
đề, nội dung gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng chun đề bồi dưỡng
HSG.
Chương 2: Xây dựng và tổ chức dạy học chun đề phần Cơ học - Vật lí 10
hỗ trợ bồi dưỡng HSG miền núi.
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm và kết quả.

nội dung biểu đạt và nội dung khoa học.
Tính khái qt: tính khái qt của kiến thức được đặc trưng bởi khả năng phản
ánh, biểu đạt những dấu hiệu bản chất của đối tượng được phản ánh.
Tính hệ thống: tính hệ thống của kiến thức được đặc trưng bởi sự hình thành
kiến thức trong mối liên hệ của hệ thống các kiến thức.
Tính áp dụng được: tính áp dụng được được đặc trưng bởi khả năng sử dụng
được kiến thức trong hành động nhận thức hoặc thực tiễn

6
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn/


Tính bền vững: tính bền vững của kiến thức được đặc trưng bởi sự chắc chắn ổn
định của kiến thức có thể huy động và áp dụng được khi cần .[7].
Các dấu hiệu này vừa giúp người thầy phát hiện HSG, vừa là mục tiêu cần đạt
được trong cơng tác bồi dưỡng.
Như vậy, đối với HSG rất cần có sự giáo dục đặc biệt để đạt được trình độ tương
ứng với năng lực của họ. Sự giáo dục đặc biệt ở đây chính là cơng tác bồi dưỡng
HSG. Có thể nói bồi dưỡng HSG là một kiểu của dạy học phân hóa. Đối với nước ta
các trường chun, lớp chọn là một trong những hình thức dạy học phân hóa. Hệ thống
các trường, lớp này đã có những đóng góp to lớn trong việc phát hiện và bồi dưỡng
HSG, góp phần quan trọng trong cơng tác đào tạo nguồn nhân lực,bồi dưỡng nhân tài
cho đất nước. Tuy nhiên, do nhiều yếu tố, vẫn còn có những học sinh có năng lực học
tập đã và đang theo học tại các trường THPT khơng chun. Vì vậy muốn phát triển
năng lực của các học sinh này thơng qua chương trình học tập ở trên lớp thì đòi hỏi GV
phải có phương pháp dạy học phù hợp nhằm phát triển năng lực của học sinh.

Sự trưởng thành của mỗi giai đoạn là kết quả của các giai đoạn đã đạt được.
Kết quả của mỗi giai đoạn đạt được khơng chỉ là kinh nghiệm tuổi tác đem lại mà còn
phụ thuộc vào chất lượng những thay đổi trong suy nghĩ của mỗi người. Học thuyết
của J.Piaget đã giúp các nhà khoa học chú ý tới từng giai đoạn phát triển của HS và
đề ra các phương án dạy học phù hợp với từng lứa tuổi trang bị kiến thức cho HS ở
các cấp độ khác nhau.
Vưgotxky quan niệm sự phát triển như sau : Nhận thức của con người dựa
trên nền tảng xã hội và thơng qua các hoạt động xã hội ví như qua việc sử dụng ngơn
ngữ, qua giao tiếp với những người xung quanh. Theo Vưgotxky khu vực tốt nhất cho
sự phát triển nhận thức là "vùng phát triển gần nhất". Vùng này là khoảng cách giữa
mức độ phát triển thực tại xác định bởi khả năng giải quyết vấn đề độc lập và mức độ
phát triển tiềm ẩn được xác định thơng qua việc giải quyết vấn đề dưới sự hướng dẫn
của người lớn hoặc của cá nhân khác trội hơn.
Nhà lý luận Xơ viết N.V.Verlinin nhận xét "Các khái niệm khoa học khơng
được hình thành ngay lập tức ở HS mà phải trải qua nhiều mức độ, giai đoạn. Ở mỗi
giai đoạn trí nhớ lại giầu thêm các tài liệu, sự kiện, phân tích lại sâu sắc và tồn diện
hơn, làm cho những kết luận, những khái qt hóa hoặc những quy tắc được lĩnh hội
lại biến thành các tài sản trí tuệ của HS".
Ở cấp 1 sự khác biệt ở HS chưa lớn, để đảm bảo kết quả GD ở cấp học này,
cần tính đến sự khác biệt giữa các HS trong khn khổ của PP tiếp cận cá nhân đối
với HS. Đồng thời bổ sung bằng những giờ học thêm theo giáo trình khác nhau và
bằng hoạt động ngoại khóa.
Ở các cấp học trên cần giải quyết mâu thuẫn giữa khối lượng tri thức của HS
nắm với thời gian cho phép. Nếu khơng có phương án đúng để giải quyết mâu thuẫn
này thì tình trạng q tải sẽ tiếp tục tăng và đặc biệt nặng nề với HS có sức học trung

8
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN

Có nhiều hình thức để bồi dưỡng HSG như:
Lớp riêng biệt (Separate classes): HSG được rèn luyện trong một lớp hoặc một
trường học riêng, thường gọi là lớp chun, lớp năng khiếu.
Phương pháp Mơng-te-xơ-ri (Montessori method): Trong một lớp HS chia
thành ba nhóm tuổi, nhà trường mang lại cho HS những cơ hội vượt lên so với các

9
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn/


bạn cùng nhóm tuổi. Hình thức này đòi hỏi phải xây dựng được các mức độ khá tự
do, nó hết sức có lợi cho những HSG trong hình thức học tập với tốc độ cao.
Tăng gia tốc (Acceleration): Những HS xuất sắc xếp vào một lớp có trình độ
cao với nhiều tài liệu tương ứng với khả năng của mỗi HS.
Học tách rời (Pull-out) một phần thời gian theo lớp HSG, phần còn lại học lớp
thường.
Làm giàu tri thức (Enrichment) tồn bộ thời gian HS học theo lớp bình thường,
nhưng nhận tài liệu mở rộng để thử sức, tự học ở nhà.
Dạy ở nhà (Homeschooling) một nửa thời gian học tại nhà học lớp, nhóm, học có
cố vấn (mentor) hoặc một thầy một trò (tutor) và khơng cần dạy.
Trường mùa hè (Summer school) bao gồm nhiều lớp học nhỏ được tổ chức vào
mùa hè.
Sở thích riêng (Hobby) một số mơn thể thao như cờ vua được tổ chức dành để cho
HS thử trí tuệ sau giờ học ở trường.[22]
1.3.2. Các hình thức bồi dưỡng HSG mơn Vật lí ở trường THPT khơng chun:
Tùy thuộc vào điều kiện của trường, của tỉnh, của quốc gia mà việc lựa chọn

Tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo….và kinh
nghiệm lịch sử xã hội lồi người nói chung và của chính bản thân người học .
Các cách tự học
Tự học dưới sự hướng dẫn của thầy như tự học của học sinh, sinh viên, thực
tập sinh, nghiên cứu sinh
Tự học khơng có sự hướng dẫn của thầy, trường hợp này liên quan đến những
người trưởng thành, những nhà khoa học.
Tự học trong cuộc sống: thường dành cho các nhà văn các nhà văn hóa, các
nhà chính trị xã hội.
Trong bồi dưỡng HSG tự học là một phương pháp tốt giúp cho HS có thể tự
chiếm lĩnh kiến thức, tự bồi dưỡng nâng cao, bù đắp kiến thức theo khả năng của
chính mình…. Việc tự học sẽ có hiệu quả tốt hơn khi có sự hỗ trợ, tư vấn của giáo
viên về nội dung tài liệu, hệ thống lý thuyết, bài tập…. Đây là một phương pháp phù
hợp với hình thức bồi dưỡng HSG theo chun đề.

1.3.2.2 Học tập hợp tác theo nhóm nhỏ:[3]
Khái niệm
Học tập hợp tác từ trước đến nay có nhiều định nghĩa khác nhau, song nhìn
chung chúng được hiểu là phương pháp học trong đó HS dưới sự hướng dẫn của giáo
viên phối hợp cùng nhau trong những nhóm nhỏ để hồn thành mục đích chung của
nhóm đã đặt ra .
Những nét đặc thù của học hợp tác:
Hoạt động xây dựng nhóm:
Sự phụ thuộc lẫn nhau một cách tích cực: HS hợp tác với nhau trong nhóm nhỏ.

11
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN


Có năng lực ghi nhớ tư duy tốt và sáng tạo, khả năng suy luận logic. Biết phân
tích, so sánh, tổng hợp, khái qt hóa các sự vật hiện tượng. Sử dụng thành thạo các
phương pháp tư duy như quy nạp, diễn dịch, ngoại suy...
Có năng lực trình bày và diễn đạt chính xác, logic.

12
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn/


Luận vận đậy đu ở file:Luận vận Full