CHUYÊN ĐỀ:
XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “CÁC CUỘC KHÁNG
CHIẾN CHỐNG NGOẠI XÂM CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM THẾ KỈ X- XV”
NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NHÓM CHUYÊN - MÔN LỊCH SỬ Ở
TRƯỜNG PHỔ THÔNG VÙNG CAO VIỆT BẮC.

Ma Thị Vui

I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1. Cơ sở lý luận và thực tiễn
1.1. Cơ sở lý luận
Chất lượng giáo dục là những yếu tố tạo nên giá trị của sản phẩm giáo dục, đó
là năng lực và nhân cách người học. Chất lượng giáo dục gắn liền với chất lượng
nguồn nhân lực thúc đẩy sự phát triển của đất nước, của địa phương. Để đáp ứng yêu
cầu đó, giáo dục nói chung, giáo dục phổ thông nói riêng phải có sự đổi mới căn
bản, toàn diện. Nghị quyết Trung ương Đảng lần thứ hai, khoá VIII chỉ rõ: “Đổi mới
mạnh mẽ phương pháp giáo dục, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện
thành nếp tư duy sáng tạo cho người học. Từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến
và phương pháp hiện đại vào quá trình dạy học”. Nghị quyết Đại hội Đảng toàn
quốc lần thứ X đã xác định “...Ưu tiên hàng đầu cho việc nâng cao chất lượng dạy
và học. Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng
đội ngũ giáo viên...” [8; 206 – 206]
Kết luận số2 - 42/NQ của Bộ Chính trị khoá X ngày 15/4/2009 đã xác định 7
nhiệm vụ, giải pháp phát triển giáo dục đến năm 2020: “Nâng cao chất lượng giáo
dục toàn diện, coi trọng giáo dục nhân cách, đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh


viên, mở rộng qui mô giáo dục hợp lý. Nội dung này tồn tại trong cả ba mặt giáo
dục: dạy người, dạy chữ, dạy nghề” (nhiệm vụ 1); “Tiếp tục đổi mới chương trình,
tạo chuyển biến mạnh mẽ về phương pháp giáo dục: Cụ thể, rà soát lại toàn bộ
chương trình và sách giáo khoa phổ thông, sớm khắc phục tình trạng quá tải, nặng

+ Học sinh khá thụ động trong việc lĩnh hội kiến thức, chưa biết khai thác các
loại tư liệu chuyên sâu…
+ Khả năng phân tích, đánh giá, so sánh, tổng hợp còn hạn chế...
Đối tượng chính mà chuyên đề chúng tôi hướng tới là học sinh nhóm chuyên
khối 10. Nội dung chuyên đề muốn khai thác sâu là các cuộc kháng chiến chống
ngoại xâm thế kỉ X-XV. Đối với chương trình lớp 10 ban nâng cao thì nội dung này
chủ yếu nằm trong chương IV Việt Nam từ thế kỉ X- XV. Số lượng tiết theo phân
phối chương trình của Bộ giáo dục và Đào tạo đối với chương này là 6 tiết. Như vậy
so với số lượng tiết của cả 1 năm học trong chương trình nâng cao thì không lớn.
Tuy nhiên theo dõi đề thi học sinh giỏi các cấp từ cấp tỉnh đến cấp quốc gia qua
nhiều năm chúng tôi thấy tỉ lệ điểm dành cho nội dung này thường chiếm từ 20%40% tổng số điểm của toàn bài. Do đó trong quá trình ôn luyện học sinh giỏi các
cấp, giáo viên đều dành khối lượng thời gian tương đối lớn cho nội dung các cuộc
kháng chiến chống ngoại xâm thế kỉ X- XV.
Qua các kì thi học sinh giỏi các cấp, nhận thức được tầm quan trọng của từng
nội dung kiến thức trong tổng thể kiến thức lịch sử rộng lớn, bước đầu giáo viên ôn
luyện đội tuyển bộ môn đã biết điều tiết thời gian ôn tập sao cho hợp lý nhất. Hơn
nữa với 100% giáo viên bộ môn Lịch sử của nhà trường đạt trình độ Thạc sĩ cho nên
vấn đề ôn luyện nhóm chuyên cũng có nhiều thuận lợi. Chính vì vậy trong nhiều
năm môn lịch sử vẫn được coi là một trong những môn học thế mạnh của nhà


trường. Số lượng và chất lượng giải trong các kì thi học sinh giỏi không ngừng tăng
lên. Tuy vậy không bằng lòng với những kết quả đã đạt được, chúng tôi vẫn mong
muốn nâng cao hơn nữa chất lượng ôn luyện nhóm chuyên. Xứng đáng với sự kì
vọng ngày càng lớn của Nhà trường đối với bộ môn. Do đó xây dựng các chuyên đề
chuyên sâu là một trong những nhân tố quan trọng nhằm nâng cao chất lượng cũng
như kết quả của môn học. Xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn như trên, qua nhiều
năm giảng dạy và ôn luyện nhóm chuyên chúng tôi mạnh dạn đi sâu một bước để
xây dựng chuyên đề: xây dựng và tổ chức dạy học chuyên đề “Các cuộc kháng
chiến chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam thế kỉ X- XV” nhằm nâng cao chất

+ Kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê năm 981
+ Kháng chiến chống Tống thời Lý năm 1075-1077
+ Các cuộc kháng chiến chống Mông- Nguyên thời Trần thế kỉ XIII
+ Khởi nghĩa Lam Sơn thế kỉ XV.
Kiến thức cơ bản học sinh cần nắm vững khi học về các cuộc kháng chiến chống
ngoại xâm gồm:
Thứ nhất học sinh cần tìm hiểu khái quát về tình hình mọi mặt từ kinh tế đến
chính trị, văn hoá- xã hội của Đại Việt thế kỉ X- XV. Đây là phần kiến thức rất quan
trọng để học sinh có thể nắm được khái quát bối cảnh diễn ra các cuộc kháng chiến
đó, đồng thời là cơ sở để học sinh khai thác sâu hơn phần nội dung các cuộc kháng
chiến chống ngoại xâm thế kỉ X- XV.
Thứ hai: Học sinh cần nắm kiến thức cơ bản về bối cảnh, diễn biến, kết quả
của các cuộc kháng chiến. Trong đó phần diễn biến hiện nay đã được bộ giáo dục
giảm tải, qua đó không yêu cầu người học phải đi sâu tìm hiểu diễn biến mà chỉ cần
nắm được những nét cơ bản nhất của cuộc kháng chiến như các trận quyết chiến,
chiến lược, cách đánh để giành thắng lợi...


Ví dụ: Trình bày hoàn cảnh, diễn biến của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thế kỉ XV.
+ Hoàn cảnh: Cuối thế kỉ XIV nhà Trần suy vong. Năm 1400, nhà Hồ thành
lập. Cuộc cải cách của nhà Hồ không mang lại kết quả như mong muốn thì quân
Minh ồ ạt tiến sang xâm lược. Năm 1407, cuộc kháng chiến của nhà Hồ thất bại,
nước ta rơi vào ách đô hộ của nhà Minh. Hàng loạt các cuộc khởi nghĩa bùng lên ở
khắp nơi trong cả nước, nhưng đều thất bại.
+ Diễn biến: Cuộc khởi nghĩa do Lê Lợi và Nguyễn Trãi lãnh đạo đã nổ ra ở
Lam Sơn (Thanh Hoá) vào mùa xuân năm 1418. Mặc dù nhiều lần bị
Quân Minh tiến đánh giữ dội, nghĩa quân vẫn giữ được tinh thần chiến đấu, mở rộng
dần vùng hoạt động, sau đó làm chủ cả vùng đất từ Thanh Hoá vào Nam. Được sự
hưởng ứng nhiệt liệt của nhân dân, nghĩa quân đã tiến quân ra Bắc, chiến đấu quyết
liệt với quân Minh, đẩy chúng vào thế bị động. Cuối năm 1427, 10 vạn quân cứu

như sau:
a. Kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê năm 981
- Sự mưu lược của Lê Hoàn trong quá trình kháng chiến:
Lúc thì khiêu chiến vờ thua để nhử giặc, lúc thì trá hàng và bất ngờ đánh úp
nên giành thắng lợi lớn, nhanh chóng thắng ngay ở vùng Đông Bắc, đè bẹp ý chí
xâm lược của quân Tống khiến vua Tống không giám nghĩ đến xâm lược Đại Việt
cho đến tận năm 1075- tức gần 100 năm sau nhà Tống mới dám nghĩ đến xâm lược
Đại Việt lần hai.
- Nguyên nhân thắng lợi:
+ Triều đình nhà Đinh và thái hậu họ Dương sẵn sàng hi sinh lợi ích dòng họ, đặt lợi
ích dân tộc lên trên để tạo điều kiện thuận lợi cho cuộc kháng chiến


+ Do ý chí quyết chuến bảo vệ độc lập dân tộc của nhân dân Đại Việt.
+ Cuộc kháng chiến giành được thắng lợi nhanh chóng do có sự chỉ huy tài tình,
mưu lược của Lê Hoàn
b. Kháng chiến chống Tống thời Lý năm 1075-1077
* Âm mưu xâm xâm lược Đại Việt của nhà Tống
- Sự khủng hoảng của nhà Tống
+ Phía Bắc phải đối phó với nước Liêu- bộ tộc Khiết Đan ( khu vực Nhiệt Hà), nước
Hạ- dân tộc Đản Hạ (thuộc khu vực Cam Túc)
+ Trong nước, nhà Tống phải đối phó với phong trào nông dân đang nổi dậy mạnh
mẽ chống lại triều đình
Trong hoàn cảnh đó, vua Tống và tể tướng Vương An Thạch chủ trương đánh Đại
Việt hi vọng dùng chiến công bên ngoài biên giới để lấn át tình hình trong nước, doạ
nạt Liêu- Hạ, nhà Tống đã thực hiện kế hoạch đối ngoại “ Nam trước, Bắc sau”
- Các hoạt động chuẩn bị của quân Tống:
+ Nhà Tống huy động một lực lượng mạnh áp đảo di chuyển đến giáp đất Đại
Việt, nhà Tống tổ chức xây dựng khu vực biên giới Việt- Trung thành một hệ thống
căn cứ xâm lược lợi hại, vị trí xuất quân được bố trí chu đáo trong đó căn cứ lớn

ải Chi Lăng tiến vào bờ Bắc sông Như Nguyệt. Lý Thường Kiệt chỉ cho một lực
lượng quân rất nhỏ đối phó với kẻ thù- đây là cách đánh hết sức sáng tạo bởi khi kẻ
thù vừa qua biên giới, lực lượng rất mạnh, ý chí xâm lược còn cao, nếu chặn đánh
ngay ở biên giới rất bất lợi cho ta, còn lùi sâu vào đất liền, ta sẽ phát huy được ưu


thế về thuỷ thổ, quân lương còn quân địch ngày càng khó khăn, ưu thế của chúng
mất dần đi. Đây chính là nghệ thuật “lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều”. Sau
này trong cuộc kháng chiến chống Pháp, bài học kinh nghiệm này đã được Đảng ta
kế thừa, sau một thời gian nhân nhượng với Pháp để tranh thủ thời gian xây dựng lực
lượng. Tối ngày 19/12/1946 kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Đảng ta chủ trương
giam chân địch trong các đô thị, di chuyển cơ quan đầu não kháng chiến của ta lên
căn cứ địa Việt Bắc để kháng chiến lâu dài.
* Xây dựng chiến tuyến trên sông Như Nguyệt
+ Sau giai đoạn 1 chủ động đem quân sang đất Tống để phá các căn cứ lợi hại
của giặc, Lý Thường Kiệt cho quân rút về nước, tích cực xây dựng phòng tuyến trên
sông Như Nguyệt nhằm chuẩn bị kháng chiến. Việc xây dựng chiến tuyến trên sông
Như Nguyệt cũng là một nét độc đáo, sáng tạo biết kết hợp hài hoà yếu tố thiên tạo
với nhân tạo, tạo chỗ dựa vững chắc để vừa phòng ngự vừa làm bàn đạp để phản
công.
+ Biết phát huy triệt để yếu tố tinh thần trong cuộc kháng chiến, Lý Thường
Kiệt cho quân đọc bài thơ thần “ Nam Quốc sơn hà” đẻ khích lệ quân sĩ. Trước khi
phát động cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh
ra lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến với tinh thần “ thà hi sinh tất cả chứ nhất định
không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”
+ Sau một thời gian thực hiện kế sách độc đáo nói trên, khi kẻ thù bị dồn vào
thế cùng quẫn nhất, Lý Thường Kiệt đã hạ lệnh tấn công, khiến đại bộ phận quân
Tống bị tiêu diệt trong một đêm, Quách Quỳ chạy về nước. Như Nguyệt là trận
quyết định số phận của quân Tống trong cuộc chiến tranh xâm lược- là trận quyết
chiến. Khi quân giặc dẫm đạp lên nhau mà chạy thì Lý Thường Kiệt lại dâng thư xin



* Vận dụng:
+ Trong từng hoàn cảnh cụ thể, Đảng ta chủ trương thành lập các mặt trận
thống nhất cho phù hợp để đoàn kết rộng rãi các tầng lớp nhân dân.
+ Trong kháng chiến chống Pháp, ngay từ đầu chủ trương của Đảng là kháng
chiến toàn dân và luôn quan tâm đến hậu phương trong kháng chiến.
+ Do thế và lực của ta yếu, địch mạnh nên ngay từ đầu Đảng ta xác định cuộc
kháng chiến chống Pháp của ta là cuộc kháng chiến lâu dài. Do đó chủ trương của ta
là tránh chỗ mạnh ban đầu của địch, tạm thời sử dụng kế sách hoà hoãn, nhân
nhượng để đến năm 1946 ta tiến hành tiêu thổ kháng chiến gây nhiều khó khăn cho
địch.
d. Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thế kỉ XV
* Đặc điểm nổi bật trong nghệ thuật quân sự của khởi nghĩa Lam Sơn
Đường lối chiến lược cơ bản của cuộc khởi nghĩa là dựa vào dân, tiến hành
một cuộc chiến tranh lâu dài, phù hợp với cuộc chiến tranh giải phóng của một nước
nhỏ chống lại sự xâm lược của một nước lớn.
Quán triệt tư tưởng chiến lược đó, bộ chỉ huy đã biết dựa vào dân để xây dựng
lực lượng từ không đến có, từ yếu đến mạnh, giải quyết đúng đắn vấn đề xây dựng
căn cứ địa kết hợp giữa chiến đấu và sản xuất, giữa đấu tranh vũ trang và đấu tranh
chính trị.
Về chiến thuật: bộ chỉ huy quân sự đã vận dụng thành công lối đánh “Lấy ít
địch nhiều, lấy yếu chống mạnh” như du kích, phục kích, vận động chiến, vây thành
diệt viện...Đặc biệt chiến thuật phục kích sở trường của nghĩa quân Lam Sơn đã
được vận dụng tài tình trong suốt quá trình cuộc khởi nghĩa.
Thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn còn là thắng lợi rực rỡ của đường lối chiến
lược, chiến thuật của một cuộc chiến tranh giải phóng có tính nhân dân trong điều
kiện lịch sử lúc bấy giờ.



Lịch sử nói chung đã thôi thúc đội ngũ giáo viên chúng tôi không ngừng nỗ lực phấn
đấu trong chuyên môn. Tiếp nối truyền thống giàu thành tích học tập của nhà trường,
môn Lịch sử trong những năm qua đã gặt hái được những thành công nhất định. Có
được thành quả trên trước hết là nhờ sự chỉ đạo và quan tâm sát sao của Ban giám
hiệu nhà trường, sự nỗ lực quyết tâm phấn đấu của thầy và trò qua các năm. Trong
đó việc không ngừng tìm tòi sáng tạo của đội ngũ giáo viên bộ môn đóng vai trò rất
quan trọng. Xây dựng các chuyên đề chuyên sâu và áp dụng trong thực tiễn giảng
dạy đã và đang phát huy hiệu quả. Chuyên đề: Xây dựng và tổ chức dạy học chuyên
đề “Các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam thế kỉ X- XV”
nhằm nâng cao chất lượng nhóm chuyên- môn lịch sử ở trường PT Vùng cao
Việt Bắc đã được chúng tôi nghiêm túc nghiên cứu và khảo nghiệm thành công
trong thực tiễn.