VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Võ Thị Cẩm

THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ CẤP XÃ
TRONG LĨNH VỰC XÃ HỘI TỪ THỰC TIỄN QUẬN 1
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2018


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Võ Thị Cẩm

THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ CẤP XÃ
TRONG LĨNH VỰC XÃ HỘI TỪ THỰC TIỄN QUẬN 1
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Chuyên ngành
Mã số

:
:


giáo viên cơ sở Học viện tại Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện cho tôi trong
quá trình học tập.
Cuối cùng, tôi xin gửi tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp những người đã luôn
bên tôi, động viên và khuyến khích tôi trong quá trình học tập và thực hiện đề tài
nghiên cứu của mình.


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1
Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN
CHỦ CẤP XÃ TRONG LĨNH VỰC XÃ HỘI .......................................................7
1.1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh
vực xã hội ....................................................................................................................7
1.2. Chủ thể, nội dung, hình thức thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh
vực xã hội ..................................................................................................................19
1.3. Các điều kiện đảm bảo thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã
hội ..............................................................................................................................26
Chương 2: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT DÂN CHỦ CẤP XÃ
TRONG LĨNH VỰC XÃ HỘI TẠI QUẬN 1 THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ..30
2.1. Các yếu tố đặc thù của Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh có ảnh hưởng đến thực
hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội ............................................30
2.2. Thực tiễn thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội...............35
2.3. Đánh giá chung tình hình thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực
xã hội trên địa bàn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh ................................................46
Chương 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP
LUẬT VỀ DÂN CHỦ CẤP XÃ TRONG LĨNH VỰC XÃ HỘI TỪ THỰC
TIỄN QUẬN 1 THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ....................................................55
3.1. Quan điểm bảo đảm thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội
từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh ...........................................................55
3.2. Giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội

nước ta. Đó là nơi tổ chức và vận động nhân dân thực hiện phần lớn đường lối, chủ
trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước; tăng cường khối đại đoàn
kết toàn dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân; tổ chức cuộc sống của cộng
đồng dân cư; đồng thời, đây cũng là nơi đóng góp cho Đảng và Nhà nước những

1


cách làm hay, những kinh nghiệm tốt để sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện chủ trương,
chính sách, nhằm thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh trật tự và
bảo vệ Tổ quốc. Do đó, việc thực hiện và phát huy dân chủ cấp xã có vị trí, vai trò
hết sức quan trọng trong việc đưa chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật của
Đảng, Nhà nước đi vào cuộc sống.
Quận 1 nằm ở vị trí trung tâm thành phố Hồ Chí Minh, bao gồm Quận Nhất và
Quận Nhì (Sài Gòn cũ) được sáp nhập vào năm 1976. Những năm qua, Quận 1 đã
có những bước chuyển biến lớn lao trong xây dựng kinh tế và phát triển văn hóa xã
hội, giữ vững và phát huy ưu thế của một trung tâm thành phố chính trị, kinh tế, văn
hóa, dịch vụ, ngân hàng. Sau gần 20 năm triển khai thực hiện dân chủ ở cơ sở và 10
năm thực hiện Pháp lệnh số 34 trên địa bàn Quận 1 thành phố Hồ Chí Minh đã đạt
được những kết quả quan trọng, góp phần thắng lợi các nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội của địa phương. Tuy nhiên, việc thực hiện dân chủ cấp xã trên địa bàn Quận
1 vẫn còn những hạn chế bất cập, như: Việc xây dựng và thực hiện các quy chế, quy
ước, hương ước không ít nơi còn hình thức, chất lượng chưa cao, chưa thành nền
nếp. Một số phường chưa làm tốt việc công khai, dân chủ về quy hoạch, kế hoạch
sử dụng đất, giá cả đền bù khi chuyển mục đích sử dụng đất, chính sách tái định cư.
Không ít cơ quan thiếu công khai, dân chủ về quản lý thu, chi tài chính công, nâng
lương, quy hoạch đào tạo, đề bạt cán bộ... Một số nơi nội bộ lãnh đạo cấp uỷ, chính
quyền mất đoàn kết; tình trạng quan liêu, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực chưa được
ngăn chặn kịp thời; tình hình khiếu kiện… diễn biến phức tạp, ảnh hưởng không
nhỏ đến lòng tin của nhân dân đối với cấp uỷ, chính quyền... Từ thực tiễn đó, cần
phải tiếp tục phát huy tốt và nhiều hơn quyền làm chủ của nhân dân thông qua các

thực tiễn, Nhà xuất bản Chính trị - Hành chính, Hà Nội.
- Hoàng Chí Bảo -Tống Đức Thảo (2011), Mối quan hệ giữa dân chủ và văn
hóa pháp luật, Nhà xuất bản Chính trị - Hành chính, Hà Nội.
- Lê Minh Quân (2011), Về quá trình dan chủ hóa xã hội chủ nghĩa ở Việt
Nam hiện nay, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội.
- Đại học quốc gia Hà Nội (2016), Một số vấn đề lý luận, thực tiễn về dân chủ
trực tiếp, dân chủ cơ sở trên thế giới và Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo khoa học, Đại
học quốc gia Hà Nội.
2.2. Bài báo khoa học
- Quách Sỹ Hùng (2009), Vấn đề xây dựng và hoàn thiện pháp luật dân chủ cơ
sở ở nước ta hiện nay, Tạp chí Dân chủ và pháp luật, (6), tr.5-7.

3


- Chu Thị Trang Vân (2009), Một số vấn đề đặt ra trong quá trình thực thi
Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn, Tạp chí Nhà nước và pháp luật,
(5), tr.15-17.
- Đặng Viết Đạt (2010), Pháp luật và dân chủ trong nhà nước pháp quyền,
Tạp chí Lý luận chính trị và truyền thông, (9), tr.35.
- Lê Minh Quân (2012), Dân chủ và dân chủ hóa – một số tiếp cận cơ bản,
Tạp chí Thông tin khoa học xã hội, (10).
- Lê Minh Quân (2012), Về quá trình xây dựng và phát triển nền dân chủ xã
hội chủ nghĩa trong thời kỳ mới, Tạp chí Cộng sản, (841).
- Tống Đức Thảo (2013), Nâng cao nhận thức về dân chủ cho đội ngũ cán bộ,
đảng viên góp phần đổi mới và hoàn thiện phương thức lãnh đạo của Đảng ở nước
ta hiện nay, Tạp chí Thông tin khoa học chính trị, (8), tr.26-28.
- Nguyễn Văn Nam (2013), Luật tục và việc thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở
ở Tây Nguyên - Thực trạng và những vấn đề đặt ra, Tạp chí Sinh hoạt lý luận, số
(1), tr.72-77.

Mục đích tổng quát của luận văn nhằm xây dựng cơ sở khoa học cho các giải
pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội tại Quận
1 thành phố Hồ Chí Minh nói riêng, tại các đô thị trên cả nước nói chung.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tiếp tục phân tích làm sáng tỏ các khía cạnh lý luận về thực hiện pháp luật
dân chủ cấp xã nói chung và thực hiện pháp luật dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã
hội tại địa bàn đô thị nói riêng.
- Phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật dân chủ cấp xã trong lĩnh
vực xã hội trên địa bàn Quận 1 thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2008 đến năm 2017.
- Đề xuất quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật dân chủ cấp xã
trong lĩnh vực xã hội trên địa bàn Quận 1 thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2025.
4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận văn
4.1. Đối tượng nghiên cứu
- Các quan điểm khoa học về thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh
vực xã hội;
- Hệ thống quy định pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội;
- Thực tiễn thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội tại
Quận 1 thành phố Hồ Chí Minh;
- Kinh nghiệm thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội ở
một số địa phương ở Việt Nam.
4.2. Phạm vi nghiên cứu

5


- Phạm vi nội dung: Những vấn đề lý luận và thực tiễn tại Quận 1 thành phố
Hồ Chí Minh về pháp luật và thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực
xã hội.
- Phạm vi không gian: Trên địa bàn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh.
- Phạm vi thời gian: từ năm 2008 đến 2017, định hướng đến năm 2025.

Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT
VỀ DÂN CHỦ CẤP XÃ TRONG LĨNH VỰC XÃ HỘI
1.1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã
trong lĩnh vực xã hội
1.1.1. Khái niệm thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội
* Khái niệm dân chủ
Dân chủ (De’moscratie) ra đời từ thời Hy Lạp cổ đại, khoảng thế kỷ thứ VIIVI trước công nguyên, gồm 02 từ "demos" có nghĩa là dân và "kratos" là quyền lực.
Dân chủ có nghĩa là quyền lực thuộc về nhân dân. Từ điển Bách khoa Việt Nam
định nghĩa: Dân chủ là hình thức tổ chức thiết chế chính trị của xã hội dựa trên việc
thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyền lực, thừa nhận nguyên tắc bình đẳng và
tự do. Dân chủ cũng được vận dụng vào các tổ chức và hoạt động của những tổ
chức và thiết chế xã hội nhất định.
Có thể nói rằng, phương thức thực hiện dân chủ đã trải qua một quá trình vận
động, biến đổi ở buổi đầu sơ khai của lịch sử nhân loại, quyền lực của cộng đồng được
thể hiện dưới hình thức tự quản, mọi thành viên đều có quyền tham gia vào các quyết
định lớn của cộng đồng, họ vừa là chủ thể, vừa là đối tượng chịu sự điều chỉnh của
quyền lực ấy. Đây là hình thức thực hiện dân chủ chất phác và được coi là thời đại kim
hoàng của dân chủ, vì mọi quyền lực xã hội về cơ bản đều thuộc về nhân dân.
Sự phát triển của dân chủ phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế - xã hội,
năng lực nhận thức của công dân, chính quyền, truyền thống lịch sử, văn hóa, pháp
lý… Dân chủ là mục tiêu, động lực phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc, là khát vọng
được làm chủ, quyền tự nhiên của con người, trong đó có quyền sử dụng tất cả sức
mạnh để thực hiện vai trò của người làm chủ và quyền làm chủ đó được giai cấp cầm
quyền trong lịch sử thể chế thành pháp luật cùng các thiết chế chính trị - xã hội khác.
Nhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa quyết định của dân chủ nên ngay
từ khi ra đời, Đảng và Nhà nước ta đã đặc biệt quan tâm đến vấn đề dân chủ và phát
huy quyền làm chủ của nhân dân, coi đó là một vấn đề hệ trọng, có ý nghĩa chiến
lược sâu sắc đối với sự phát triển của đất nước.


Các tổ chức chính trị - xã hội hoạt động trong khuôn khổ của pháp luật. Đó là
nơi làm chủ tập thể của nhân dân, là khâu trung gian nối liền Đảng Cộng sản, nhà
nước xã hội chủ nghĩa với quần chúng nhân dân. Thông qua các tổ chức này, nhân
dân giới thiệu các đại biểu của mình tham gia vào chính quyền, đóng góp ý kiến cho

8


Đảng, nhà nước, đồng thời qua đó nhân dân thể hiện tâm tư, nguyện vọng của mình
với Đảng, nhà nước.
Ba bộ phận này cùng với cơ chế vận hành "Đảng lãnh đạo - Nhà nước quản lý
- Nhân dân làm chủ", hợp thành hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa, gắn bó chặt chẽ
với nhau vì mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội. Trong đó, nhà nước xã hội chủ
nghĩa là nhân tố cơ bản nhất để thực hiện quyền lực của nhân dân.
Như vậy, dân chủ xã hội chủ nghĩa là nền dân chủ được xây dựng và hình
thành trong tiến trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, mang bản chất của giai cấp công
nhân, mọi quyền lực thuộc về nhân dân, trước hết là nhân dân lao động, đặt dưới sự
lãnh đạo của Đảng Cộng sản để thực hiện và đảm bảo quyền làm chủ thực sự của
đông đảo quần chúng nhân dân đối với xã hội.
* Khái niệm dân chủ cấp xã
Cấp xã thường được gọi chung là “cấp cơ sở” hay “địa bàn cơ sở”. Xã, phường,
thị trấn là “nơi tuyệt đại bộ phận nhân dân cư trú, sinh sống” [30, tr.89]. Có thể nói,
mọi hoạt động kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội..., dù ở phạm vi rộng hay hẹp, đều
chủ yếu diễn ra trên địa bàn xã, phường, trị trấn. Trên địa bàn xã, phường, thị trấn,
đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, pháp luật... luôn diễn ra sôi động và không kém
phần phức tạp; trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến lợi ích của Nhà nước, tập thể và
người dân. Chính quyền cấp xã là khâu cuối cùng tiếp nhận và triển khai thực hiện
các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và của
chính quyền cấp trên; là “cổng giao tiếp” giữa Nhà nước và nhân dân trong chừng
mực các vấn đề có liên quan tới lợi ích của các bên. Việc xây dựng bộ máy chính

Pháp luật về dân chủ cấp xã là tổng hợp những quy phạm pháp luật trong hệ thống
các văn bản quy phạm pháp luật do nhà nước quy định và thừa nhận các hình thức
dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp của nhân dân ở cơ sở, trong đó quy định
những nội dung phải công khai để nhân dân biết; những nội dung nhân dân bàn và
quyết định; những nội dung nhân dân tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm
quyền quyết định; những nội dung nhân dân giám sát, trách nhiệm của chính quyền,
cán bộ, công chức cấp xã, thôn và các tổ chức, cá nhân có liên quan và nhân dân trong
thực hiện dân chủ cấp xã.
* Khái niệm pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội
Từ quan niệm về pháp luật dân chủ cấp xã, có thể hiểu: Pháp luật về dân chủ
cấp xã trong lĩnh vực xã hội là tổng hợp những quy phạm pháp luật trong hệ thống
các văn bản quy phạm pháp luật do nhà nước quy định và thừa nhận các hình thức
dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp của nhân dân ở cơ sở trong lĩnh vực xã hội
(gồm giáo dục, đào tạo, y tế, dân số, chăm sóc sức khỏe, xóa đói, giảm nghèo, giải
quyết việc làm), trong đó quy định những nội dung phải công khai để nhân dân biết;
những nội dung nhân dân bàn và quyết định; những nội dung nhân dân tham gia ý

11


kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định; những nội dung nhân dân giám
sát, trách nhiệm của chính quyền, cán bộ, công chức cấp xã, thôn và các tổ chức, cá
nhân có liên quan và nhân dân trong thực hiện dân chủ cấp xã.
* Khái niệm thực hiện pháp luật và thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã
Dưới góc độ luật học, thực hiện pháp luật là hành vi phù hợp với các quy tắc,
yêu cầu, đòi hỏi của pháp luật, mang lại và đáp ứng lợi ích của Nhà nước, của xã
hội và của mỗi công dân. Hành vi đó có thể được thực hiện phụ thuộc vào ý chí của
mỗi cá nhân, nhưng cũng có thể chỉ phụ thuộc vào ý chí của Nhà nước. Như vậy,
thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích nhằm làm cho các
nguyên tắc, quy định của pháp luật đi vào thực tiễn cuộc sống, trở thành những

phần giữ gìn trật tự, kỷ cương, an toàn xã hội trên địa bàn xã, phường, thị trấn.
1.1.2. Đặc điểm của thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội
1.1.2.1. Việc thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã là hoạt động diễn ra
thường xuyên, liên tục, được triển khai gắn liền với các hoạt động trên địa bàn thôn
làng, bản, ấp, khu dân cư, tổ dân dân phố.
Dân chủ ở xã - tên gọi là thế nhưng kỳ thực mảnh đất hiện sinh cho dân chủ
không hẳn tập trung tại trụ sở của chính quyền xã, là thuần tuý xã mà nó phải đi
xuống thôn, làng, bản, ấp, tổ dân phố - là những đơn vị hành chính tự nhiên. Hơn
nữa, dân chủ không chỉ là thực hiện những quy định trong các quy chế dân chủ, mà
thể hiện thường xuyên, liên tục bằng tất cả các hoạt động kinh tế - xã hội của chính
người dân tại đây. Chính vì thế, dân chủ cấp xã không thể khác hơn là trở về, được
thực hiện bởi chính dân chủ thôn, làng. Chính quyền xã chỉ còn tồn tại với vai trò là
đại diện cho nhà nước giám sát, kiểm tra việc thực hiện dân chủ, việc của cấp xã
mang tính chất định hướng cho thôn, làng phát triển.
1.1.2.2. Việc thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã được triển khai trên địa
bàn rộng lớn nhất so với các loại hình dân chủ khác ở cơ sở.
Theo số liệu điều tra năm 2016, nước ta có 65,4% dân số sống ở khu vực nông
thôn, lao động nông thôn chiếm 75% tổng lực lượng lao động cả nước và chủ yếu
tập trung sản xuất trong lĩnh vực nông nghiệp. Chính quyền cấp cơ sở được hình
thành trên một cộng đồng dân cư, cộng đồng lãnh thổ bền vững, dưới cấp này
không hình thành một cấp chính quyền nào khác. Do đó “dân chủ ở cơ sở” phải
được hiểu là dân chủ ở cấp thấp nhất, là nơi người dân thể hiện trực tiếp nhất quyền
làm chủ của mình. Và suy cho cùng, tất cả các tổ chức quyền lực nhà nước cấp trên,
muốn phát huy tác dụng cuối cùng đều phải thông qua vai trò của hệ thống chính

13


quyền xã; dân gắn với nhà nước, trước hết và trực tiếp thông qua quan hệ với chính
quyền cơ sở; tạo lập lòng tin của dân với Đảng với Nhà nước trước hết đều thực



chủ của các cá nhân khác và của cộng đồng. Xã hội dân chủ là xã hội có trật tự kỷ
cương. Để tránh tình trạng mất dân chủ hoặc lợi dụng dân chủ, đòi hỏi phải có các
quy định mang tính quyền lực nhà nước để đảm bảo thực hiện được trên thực tế.
Hơn nữa, thực hiện dân chủ với nhân dân không chỉ là các quy định trong Pháp lệnh
34 là đủ, mà đòi hỏi chính quyền cấp xã phải thể hiện được vai trò tích cực của
mình trong tất cả lĩnh vực theo các quy định có liên quan của Nhà nước.
1.1.3. Vai trò của thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trong lĩnh vực xã hội
1.1.3.1 Thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã góp phần đảm bảo quyền lực thực
sự của nhân dân trong xây dựng Nhà nước, xây dựng chính quyền cơ sở
Nhà nước xã hội chủ nghĩa với quyền lực thuộc về đa số nhân dân lao động,
do đó việc thực hiện pháp luật về dân chủ là điều kiện tiên quyết để đảm bảo quyền
lực thực sự của nhân dân.
Trước hết thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã, phường, thị trấn bảo đảm cho
nhân dân được hưởng quyền chính trị cơ bản nhất của mỗi công dân: Quyền bầu cử.
Theo quy định của luật pháp về chế độ bầu cử các cơ quan đại diện cho nhân dân:
Bầu cử đại biểu Quốc hội và hội đồng nhân dân các cấp, công dân thực hiện quyền
bầu cử của mình tại cấp xã, phường, thị trấn nơi cư trú. Đây là bước khởi đầu để
thực hiện Nhà nước của nhân dân. Nhân dân thiết lập nên bộ máy quản lý nhà nước
của mình để ủy quyền quản lý, thực hiện quyền dân chủ đại diện thông qua hoạt
động của đại biểu các cơ quan dân cử. Nhân dân có quyền bầu và bãi miễn các đại
biểu dân cử nếu họ không được dân tín nhiệm và thực hiện cơ chế giám sát thông
qua hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên. Cũng tại cơ sở xã,
phường, thị trấn nhân dân thực hiện những quyền cơ bản nhất được Hiến pháp quy
định: Quyền có nhà ở, quyền tự do tín ngưỡng, quyền được chăm sóc và bảo vệ sức
khoẻ, quyền được làm những gì mà pháp luật không cấm trên tất cả các lĩnh vực
kinh tế, văn hoá xã hội. Yêu cầu xây dựng nhà nước Việt Nam pháp quyền xã hội
chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân đặt ra đòi hỏi tính tối cao của Hiến pháp và
pháp luật. Việc thực hiện pháp luật về dân chủ trên tất cả các lĩnh vực diễn ra ở cơ

việc quản lý nhà nước, quản lý xã hội.
1.1.3.3. Thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã góp phần phát triển kinh tế,
văn hoá, xã hội; bảo đảm an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội ở cơ sở
Nhà nước thực hiện chính sách quản lý và phát triển kinh tế - xã hội thông qua
chính sách vĩ mô và vi mô. Đối với chính quyền cơ sở, đây vừa là nơi thực hiện
chức năng quản lý nhà nước đối với các hoạt động kinh tế - xã hội, vừa là nơi chịu

16


sự quản lý của cấp chính quyền cấp trên. Các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội
của tỉnh, huyện đều có ảnh hưởng và triển khai trên địa bàn xã, phường, thị trấn,
bên cạnh đó, việc hoạch định các mục tiêu của xã, phường, thị trấn cũng được hội
đồng nhân dân thông qua, đối với việc phát triển kinh tế trên địa bàn không lớn,
song những vấn đề mà nhân dân quan tâm, được biết, được bàn, được kiểm tra theo
nội dung của pháp luật thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn bao gồm quy hoạch,
kế hoạch sử dụng đất đai, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, quyết toán ngân sách, xây
dựng cơ sở trường, trạm, các thiết chế văn hoá, công khai mức thuế, phí và lệ phí,
vốn vay xóa đói giảm nghèo, bình xét gia đình văn hóa, kế hoạch và phương án đền
bù giải phóng mặt bằng xây dựng triển khai các dự án trên địa bàn… đều là những
vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến việc phát triển kinh tế - xã hội ở cơ sở nói riêng và
góp phần phát triển kinh tế - hội ở cả vùng miền. Do đó, thực hiện pháp luật về dân
chủ cấp xã, phường, thị trấn bảo đảm và góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã
hội hơn. Thực tiễn hơn 16 năm thực hiện Quy chế dân chủ cho thấy, khi tài chính
được công khai, nhân dân được đóng góp ý kiến và sẵn sàng đóng góp xây dựng cơ
sở vật chất, các công trình phúc lợi công cộng, đất đai được quản lý tốt hơn, việc
chuyển đổi mô hình hợp tác xã nông nghiệp được ủng hộ, công tác dồn điền đổi
thửa tạo đà cho sản xuất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa, công tác xã hội
hóa giáo dục, y tế được đẩy mạnh, do đó quyền của nhân dân trong lĩnh vực kinh tế,
văn hóa, y tế được bảo đảm hơn.

đoan, thực hiện pháp luật, kỷ luật, kỷ cương không nghiêm, việc thực hành dân chủ
có lúc, có nơi còn mang tính hình thức” [34, tr.151].
Trước thực trạng yếu kém trên, Đại hội XII đã xác định: Tiếp tục phát huy dân
chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Mọi
đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước phải xuất phát từ
nguyện vọng, quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân, được nhân dân tham gia ý
kiến. Dân chủ phải được thực hiện đầy đủ, nghiêm túc trên tất cả các lĩnh vực của đời
sống xã hội. Bảo đảm để nhân dân tham gia ở tất cả các khâu của quá trình đưa ra
những quyết định liên quan đến lợi ích, cuộc sống của nhân dân, từ nêu sáng kiến, tham
gia thảo luận, tranh luận đến giám sát quá trình thực hiện. Tập trung xây dựng những
văn bản pháp luật liên quan trực tiếp đến quyền làm chủ của nhân dân [35, tr.169].
1.1.3.5. Thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã góp phần bảo đảm quyền làm chủ
của nhân dân, bảo đảm các quyền con người theo quy định của Hiến pháp.
Qua 20 năm thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã trên địa bàn cả nước đã đạt

18


được những kết quả tích cực, góp phần tạo động lực thúc đẩy và phát huy các quyền
dân chủ của nhân dân, thu hút nhân dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội; tham
gia kiểm tra, giám sát các hoạt động của Nhà nước, khắc phục một phần tệ quan
liêu, tham nhũng, mất dân chủ, xa rời quần chúng của một bộ phận cán bộ, công
chức; đóng góp tích cực vào việc cải cách hành chính; tăng cường mối liên hệ mật
thiết giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân. Nhờ đó, các kết quả đạt được về thực hiện
dân chủ, quyền con người ở Việt Nam đã được Hội đồng Nhân quyền của Liên hợp
quốc đánh giá cao, được dư luận tiến bộ trên thế giới hoan nghênh và ủng hộ.
Những thành tựu trong thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã là bằng chứng
hùng hồn đập tan những luận điệu vu cáo, bôi nhọ, xuyên tạc sự thật của các thế lực
phản động, thù địch về vấn đề dân chủ, quyền con người ở Việt Nam. Xây dựng và
thực hiện pháp luật về dân chủ cấp xã là quá trình thể chế hóa và bảo đảm thực hiện

Quyền được biết các nội dung liên quan đến đời sống kinh tế - xã hội của nhân
dân ở xã, phường, thị trấn thể hiện ở chương II - Những nội dung công khai để nhân
dân biết của Pháp lệnh Thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn, trong đó liệt kê 11
nội dung cần phải công khai cho dân biết, như: kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội,
phương án chuyển dịch cơ cấu kinh tế và dự toán, quyết toán ngân sách hằng năm của
cấp xã; Dự án, công trình đầu tư và thứ tự ưu tiên, tiến độ thực hiện, phương án đền
bù, hỗ trợ giải phóng mặt bằng, tái định cư liên quan đến dự án, công trình trên địa
bàn cấp xã; quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất chi tiết và phương án điều chỉnh, quy
hoạch khu dân cư trên địa bàn cấp xã; Nhiệm vụ, quyền hạn của cán bộ, công chức
cấp xã trực tiếp giải quyết các công việc của nhân dân; Việc quản lý và sử dụng các
loại quỹ, khoản đầu tư, tài trợ theo chương trình, dự án đối với cấp xã... [98].
Những nội dung trên đây đều là những nội dung có liên quan trực tiếp, thiết
thực đến đời sống của người dân ở cơ sở. Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội
chủ nghĩa đòi hỏi phải đẩy mạnh thực hành dân chủ thì việc công khai những nội
dung trên chính là tạo điều kiện để nhân dân nắm vững và chủ động sử dụng quyền
được biết của mình trong thực hiện dân chủ cấp xã.
1.2.2.2. Thực hiện quyền được bàn và quyết định
Quyền của nhân dân được bàn và quyết định được quy định tại chương III của
Pháp lệnh Thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn và thể hiện trên hai phương
diện: nội dung nhân dân bàn và quyết định trực tiếp; nội dung nhân dân bàn và biểu
quyết để cấp có thẩm quyền quyết định.

20