MỞ BÀI
Sau gần 30 năm thực hiện Đổi mới, mở cửa, nền kinh tế nước ta đã đạt được
nhiều thành tựu quan trọng. Theo đà phát triển của nền kinh tế, ngân sách nhà nước
đã thu được những khoản tiền không nhỏ và thu chi ngân sách được cân đối theo
từng năm ngân sách, góp phần đáp ứng nhu cầu chi tiêu, đầu tư phát triển kinh tế
của đất nước. Tuy nhiên, để đáp ứng nhu cầu chi tiêu và đổi mới công tác quản lý
cũng như đầu tư phát triển kinh tế, nhà nước ta đã chi ra những khoản tiền rất lớn
dẫn đến tình trạng chi ngân sách (không bao gồm chi trả nợ) lớn hơn các khoản thu
ngân sách - tình trạng này gọi là bội chi ngân sách. Bội chi ngân sách hiện nay là
một vấn đề vô cùng gay gắt, ảnh hưởng lớn đến việc duy trì hoạt động của bộ máy
nhà nước và đầu tư phát triển kinh tế. Bài viết dưới đây có đề tài: “Phân tích
những trường hợp bội chi ngân sách nhà nước và mối quan hệ đối với tăng trưởng
kinh tế theo quy định của pháp luật hiện hành và thực tế năm 2014; ý kiến pháp lý
của nhóm về vấn đề này” sẽ khái quát cho các bạn biết cái nhìn rõ nét về bội chi
ngân sách và mối quan hệ của bội chi ngân sách đối với tăng trưởng kinh tế theo
quy định của pháp luật hiện hành, đồng thời có những ý kiến pháp về của nhóm
mình về vấn đề này.

1


NỘI DUNG
I. Khái quát chung về ngân sách nhà nước và bội chi ngân sách
1. Ngân sách nhà nước
1.1. Khái niệm
Trong pháp luật thực định Việt Nam, khái niệm ngân sách nhà nước được đề
cập tại khoản 14 Điều 4 Luật ngân sách nhà nước năm 2015, theo đó: “ Ngân sách
nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện
trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết
định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.”


cho chính phủ tổ chức thực hiện nhưng phải đặt dưới sự giám sát trực tiếp của quốc
hội. Việc thiết lập quyền giám sát của Quốc hội đối với hoạt động thi hành ngân
sách của chính phủ đóng vai trò quan trọng trong việc quản trị tốt nền tài chính
công; đồng thời kiểm soát nguy cơ lạm quyền của cơ quan hành pháp trong quá
trình thực thi ngân sách nhà nước. Do vậy, ngân sách nhà nước có sự tương quan
chặt chẽ giữa cơ quan lập pháp và hành pháp trong quá trình xây dựng và thực hiện
ngân sách.
- Ngân sách nhà nước được thiết lập và thực thi hoàn toàn vì mục tiêu mưu
cầu lợi ích chung cho toàn thể quốc gia, không phân biệt người thụ hưởng các lợi
ích đó là ai, thuộc thành phần kinh tế nào hay đẳng cấp xã hội nào.
2. Bội chi ngân sách
2.1. Khái niệm và đặc điểm của chi ngân sách nhà nước
3


a, Khái niệm
Chi ngân sách nhà nước là hoạt động nhằm sử dụng quỹ ngân sách, là quá
trình phân phối nguồn tiền tệ nằm trong quỹ ngân sách nhà nước để chi dùng vào
những mục đích khác nhau. Nếu hoạt động thu ngân sách nhà nước là nhằm thu hút
các nguồn vốn tiền tệ để hình thành nên quỹ ngân sách nhà nước thì chi ngân sách
nhà nước chính là chu trình phân phối, sử dụng các nguồn vốn tiền tệ đã được tập
trung vào quỹ tiền tệ đó. Do hoạt động thu ngân sách nhà nước vừa là tiền đề, vừa
là cơ sở cho hoạt động chi ngân sách nhà nước, vì vậy, quy mô, mức độ của hoạt
động chi ngân sách nhà nước phụ thuộc một phần vào kết quả của hoạt động chi
ngân sách nhà nước.2
Ta có thể kết luận, chi ngân sách nhà nước là hoạt động phân phối và sử
dụng quỹ ngân sách nhà nước theo dự toán ngân sách nhà nước đã được chủ thể
quyền lực nhà nước quyết định nhằm duy trì sự hoạt động của bộ máy nhà nước và
đảm bảo nhà nước thực hiện được các chức ngăn của mình.
b, Đặc điểm

phố; sở kế hoạch và đầu tư và kho bạc nhà nước); (2) nhóm chủ thể sử dụng ngân
sách (các cơ quan nhà nước, kể cả các cơ quan hành chính thực hiện khoán biên
chế và kinh phí quản lý hành chính; các đơn vị, kể cả đơn vị sự nghiệp có thu; các
chủ dự án sử dụng kinh phí từ ngân sách nhà nước).
2.2. Khái niệm và đặc điểm của bội chi ngân sách
a, Khái niệm
Khoản 1 Điều 4 Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 quy định: “Bội chi
ngân sách nhà nước bao gồm bội chi ngân sách trung ương và bội chi ngân sách
địa phương cấp tỉnh. Bội chi ngân sách trung ương được xác định bằng chênh lệch
5


lớn hơn giữa tổng chi ngân sách trung ương không bao gồm chi trả nợ gốc và tổng
thu ngân sách trung ương. Bội chi ngân sách địa phương cấp tỉnh là tổng hợp bội
chi ngân sách cấp tỉnh của từng địa phương, được xác định bằng chênh lệch lớn
hơn giữa tổng chi ngân sách cấp tỉnh không bao gồm chi trả nợ gốc và tổng thu
ngân sách cấp tỉnh của từng địa phương.”

b, Công thức tính bội chi ngân sách
Bội chi ngân sách nhà nước trong một thời kỳ (1 năm, 1 chu kỳ kinh tế) là số
chênh lệch giữa chi lớn hơn thu của thời kỳ đó. Nhưng thu gồm những khoản nào,
chi gồm những khoản gì? Theo thông lệ quốc tế, có thể tóm tắt báo cáo về ngân
sách nhà nước hằng năm như sau:
Bảng: Tóm tắt nội dung cân đối ngân sách nhà nước hằng năm

Thu

Chi

A. Thu thường xuyên D. Chi thường xuyên.

- Bội chi ngân sách nhà nước phản ánh được tình trạng ngân sách nhà nước:
Bội chi ngân sách nhà nước là sự thâm hụt của ngân sách nhà nước khi đó chi tiêu
của ngân sách nhà nước vượt quá các khoản thu của ngân sách nhà nước (không
bao gồm các khoản thu từ vay nợ của nhà nước).
II. Những trường hợp bội chi ngân sách nhà nước và mối quan hệ đối với tăng
trưởng kinh tế theo quy định của pháp luật hiện hành
1. Những trường hợp bội chi ngân sách nhà nước
Hiện nay, bội chi ngân sách nhà nước được chia thành hai loại là: bội chi cơ
cấu và bội chi chu kỳ:
(1) Bội chi cơ cấu
7


Bội chi cơ cấu là các khoản thâm hụt được quyết định bởi những chính sách
tùy biến của chính phủ như quy định thuế suất, trợ cấp bảo hiểm xã hội hay quy mô
chi tiêu cho giáo dục, quốc phòng,... Ví dụ: Theo báo cáo của Tổng cục thống kê,
tổng chi ngân sách Nhà nước từ đầu năm đến thời điểm 15/12/2014 ước tính đạt
968,5 nghìn tỷ đồng; bằng 96,2% dự toán năm. Trong đó, chi đầu tư phát triển là
158 nghìn tỷ đồng; bằng 97% dự toán năm (riêng chi đầu tư xây dựng cơ bản 153,1
nghìn tỷ đồng, bằng 96,8%). Chi phát triển sự nghiệp kinh tế - xã hội, quốc phòng,
an ninh, quản lý Nhà nước, Đảng, đoàn thể ước tính đạt 690,5 nghìn tỷ đồng; bằng
98,2%; chi trả nợ và viện trợ 120 nghìn tỷ đồng; bằng 100% dự toán năm.
Nguyên nhân dẫn đến bội chi cơ cấu chủ yếu là nguyên nhân chủ quan là do
quản lý, điều hành ngân sách nhà nước bất hợp lý. Biểu hiện qua những vấn đề như
việc khai thác và đánh giá nguồn thu chưa tốt, phân bổ và sử dụng ngân sách nhà
nước còn nhiều bất cập, dẫn đến thất thoát và lãng phí nguồn lực tài chính của nhà
nước, hay vấn đề phân cấp quản lý ngân sách nhà nước chưa khuyến khích địa
phương nỗ lực trong khai thác nguồn thu và phân bổ chi tiêu hiệu quả. Những điều
đó đã làm nguồn thu vào ngân sách nhà nước bị thất thoát, hoạt động thu không
hiệu quả và không đủ cho hoạt động chi của nhà nước. Ngoài ra do nhà nước chủ

khi thực hiện chính sách tài chính mở rộng hay thắt chặt sẽ ảnh hưởng đến thâm
hụt ngân sách như thế nào giúp cho chính phủ có những biện pháp điều chỉnh
chính sách hợp lý trong từng giai đoạn của chu kỳ kinh tế.
2. Quan hệ giữa bội chi ngân sách nhà nước với tăng trưởng kinh tế.
a. Bội chi ngân sách nhà nước và vấn đề thoái lui đầu tư.

9


Theo “thuyết tương đương” của Ricardo khi có tình trạng thâm hụt ngân
sách thì tiết kiệm của dân chúng tăng lên bằng mức thâm hụt. Vì thế sẽ không ảnh
hưởng đến lãi suất, không gây cản trở đầu tư.
Tuy nhiên, thực tế ở nhiều nước khi có bội chi ngân sách nhà nước, chi tăng,
thu giảm, tổng sản quốc dân (GNP) sẽ tăng lên theo hệ số nhân, nhu cầu về tiền
tăng theo. Với mức cung tiền cho trước, lãi suất sẽ tăng lên, bóp nghẹt một số đầu
tư. Kết quả là một phần GNP tăng lên có thể bị mất đi do thâm hụt cao, kéo theo
thoái lui đầu tư với quy mô nhỏ nếu trong ngắn hạn và quy mô lớn nếu trong dài
hạn. Từ đó làm giảm sự tăng trưởng kinh tế.
b, Tác động của bội chi ngân sách Nhà nước đến nền kinh tế vĩ mô
Bội chi ngân sách sẽ có ảnh hưởng đến tổng cầu nền kinh tế. Điều đó xuất
phát từ đẳng thức kinh tế xác định tổng sản phẩm quốc nội:
GDP = C + I + G + NX
Trong đó: GDP là tổng sản phẩm quốc nội;
C là tiêu dùng tư nhân;
I là tổng đầu tư;
G là chi tiêu chính phủ;
NX là xuất khẩu ròng;
Đưa thêm biến số thuế T vào đằng thức ta có:
(GDP – C – T) + (T – G) = I
S = (GDP – C – T) S + (T – G) = I



nhập khẩu. Vì vậy, thâm hụt ngân sách sẽ gián tiếp gây ra tình trạng nhập siêu từ
đó sẽ khiến việc sử dụng hàng hóa sản xuất trong nước bị hạn chế, sản xuất gặp
nhiều khó khăn, tác động không ít tới tăng trưởng kinh tế.
e, Mối quan hệ của bội chi ngân sách nhà nước với nền kinh tế Việt Nam
Nhìn chung, bội chi ngân sách có những tích cực và tiêu cực đối với tăng
trưởng kinh tế ở Việt Nam như sau:
Tích cực: bội chi ngân sách trong những năm qua được sử dụng như là một
công cụ của chính sách tài khóa để tăng trưởng kinh tế.
Tiêu cực: bội chi ngân sách nhà nước cao, kéo dài dẫn tới đe dọa sự ổn định
vĩ mô. Cụ thể là:
- Việc bội chi tăng sẽ có thể dẫn đến giảm tiết kiệm nội địa, giảm đầu tư tư
nhân, hay gia tăng sự thâm hụt cán cân tài khoản vãng lai, giảm tăng trưởng trong
dài hạn.
- Bội chi cao và kéo dài còn làm xói mòn niềm tin đối với năng lực điều
hành vĩ mô của chính phủ. Ngoài ra, việc bội chi cao và lâu dài tất yếu dẫn tới việc
nhà nước buộc phải in thêm tiền để giải quyết vấn đề bội chi và đây là nguyên
nhân dẫn tới lạm phát.
- Việc bội chi ngân sách tăng lên sẽ làm tăng nợ quốc gia, khiến sự tăng
trưởng chậm lại.
Bội chi ngân sách nhà nước còn khiến việc sử dụng các gói kích thích tài chính
không đúng thời điểm mong muốn.
- Để bù lại các khoản thâm hụt chính phủ buộc phải tăng thuế hoặc vay nợ
thông qua phát hành trái phiếu hoặc tăng cương thu thêm các loại thuế. Từ đó làm
méo mó nền kinh tế, gây ra tổn thất vô ích về phúc lợi xã hội và các doanh nghiệp

12



NƯỚC
Thu cân đối ngân sách nhà nước

2014
782,700
782,700

846,400

911,100

1

Thu nội địa

539,000

574,100

638,600

2

Thu từ dầu thô

85,200

107,000

93,000

10,000

SÁCH NHÀ NƯỚC
Trong đó:

1,006,700

1,070,400

1,147,100

1

Chi đầu tư phát triển

163,000

169,100

195,000

2
3

Chi trả nợ và viện trợ
Chi phát triển các sự nghiệp KT-XH,

120,000
704,400



100

19,200

NƯỚC
Tỷ lệ bội chi so GDP

100
25,000

224,000

224,000

226,000

5.3%

5.3%

5.0%

Dư nợ công khoảng 59,8% GDP, dư nợ Chính phủ khoảng 46,2% GDP và
dư nợ nước ngoài của quốc gia khoảng 42,4% GDP. Các chỉ số nợ trong ngưỡng an
toàn, không ảnh hưởng lớn đến các chỉ tiêu vĩ mô, đầu tư công và lạm phát.
Tỷ lệ bội chi ngân sách bình quân từ năm 2011- 2014 khoảng 5% GDP chưa
bao gồm trái phiếu Chính phủ là quá cao so với chỉ tiêu QH (đến cuối năm 2015
bội chi đạt dưới 4,5% GDP, bao gồm cả trái phiếu Chính phủ).
Người đứng đầu Chính phủ nhận định, khó khăn, thách thức là rất lớn. Tỷ lệ

các

khoản

vay

về

cho

vay

lại.

5. Bội chi ngân sách địa phương:
a) Chi ngân sách địa phương cấp tỉnh được bội chi; bội chi ngân sách địa
phương chỉ được sử dụng để đầu tư các dự án thuộc kế hoạch đầu tư công trung
hạn đã được Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định;

15


b) Bội chi ngân sách địa phương được bù đắp bằng các nguồn vay trong
nước từ phát hành trái phiếu chính quyền địa phương, vay lại từ nguồn Chính phủ
vay về cho vay lại và các khoản vay trong nước khác theo quy định của pháp luật;
c) Bội chi ngân sách địa phương được tổng hợp vào bội chi ngân sách nhà
nước và do Quốc hội quyết định. Chính phủ quy định cụ thể điều kiện được phép
bội chi ngân sách địa phương để bảo đảm phù hợp với khả năng trả nợ của địa
phương và tổng mức bội chi chung của ngân sách nhà nước”.
Những giải pháp trên đều chủ yếu hướng đến việc vay tiền trong và ngoài

những tạo ra nguy cơ vay vốn tràn lan, đầu tư kém hiệu quả mà còn ảnh hưởng đến
tính bền vững của NSNN trong tương lai. Bội chi NSNN hằng năm không được
kiểm soát chặt chẽ trước khi trình Quốc hội, mức bội chi thực tế khác với mức bội
chi báo cáo Quốc hội. Điều đó tạo nên gánh nặng nợ cho NSNN, bởi NSNN là một
thể thống nhất và đa số các địa phương trông chờ chủ yếu vào ngân sách trung
ương, do vậy suy cho cùng, các khoản nợ của ngân sách địa phương sẽ là gánh nợ
của NSNN trong khi việc đầu tư lại dàn trải, kém hiệu quả./.

17


KẾT LUẬN
Vấn đề bội chi ngân sách nhà nước là một vấn đề nhức nhối không chỉ của
nước ta mà là của hầu hết các quốc gia trên thế giới, trong đó có cả những nước
phát triển như Mỹ, Nhật Bản, Đức, Pháp,… Trong điều kiện nước ta đang thúc đẩy
phát triển kinh tế thì vấn đề nhà nước thường xuyên chi đầu tư cho phát triển cơ sở
hạ tầng, trợ giá hàng hóa, hỗ trợ vốn cho các doanh nghiệp với nguồn lực hạn hẹp
thì bội chi gần như là không thể tránh khỏi. Vì vậy, nhóm chúng em làm đề tài này
bên cạnh đưa đến cho các bạn cái nhìn khái quát về vấn đề bội chi ngân sách thì
điều quan trọng nhất mà nhóm mình trình bày trong bài chính là giải pháp để giải
quyết vấn đề. Tất nhiên với cách tiếp cận còn nhiều thiếu xót thì bài viết này này
còn rất nhiều chỗ chưa hoàn thiện, mong thầy cô và các bạn bổ sung để bài viết
được hoàn thiện hơn.

18


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Giáo trình Luật ngân sách nhà nước – Nhà xuất bản Công an nhân dân năm
2014.