VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

HỒ CÔNG PHÚC

TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG VÀ GIẢM NHẸ
TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG QUYẾT ĐỊNH
HÌNH PHẠT THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
TỪ THỰC TIỄN TỈNH HÀ TĨNH
Ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
Mã số: 8380104
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
TS. TRỊNH TIẾN VIỆT

HÀ NỘI, 2018


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là hoàn
toàn trung thực, không trùng lặp với các đề tài khác trong cùng lĩnh vực. Các
thông tin, tài liệu trình bày trong luận văn đã được tôi ghi rõ nguồn gốc. Luận
văn này là công trình của cá nhân tôi nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của TS.
Trịnh Tiến Việt.
Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan này.
Hà Nội, ngày tháng năm 2018
Tác giả luận văn

HỒ CÔNG PHÚC

VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG..................................... 66


3.1. Sự cần thiết tiếp tục hoàn thiện quy định của Bộ luật hình sự năm 2015
về tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự trong quyết định hình
phạt ............................................................................................................... 66
3.2. Một số giải pháp bảo đảm áp dụng quy định của Bộ luật hình sự năm
2015 về tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ Bộ luật hình sự trong quyết định hình
phạt ............................................................................................................... 75
KẾT LUẬN .................................................................................................... 79
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BLHS

: BLHS

HĐXX

: Hội đồng xét xử

TAND

: Tòa án nhân dân

TNHS

: TNHS

nhẹ và tăng nặng TNHS là một trong những căn cứ cần thiết để Tòa án xem
xét khi quyết định hình phạt [32, tr.8].
Quyết định hình phạt là hoạt động áp dụng pháp luật quan trọng trong
giai đoạn xét xử vụ án hình sự. Quyết định hình phạt chính xác, khách quan là
cơ sở để đạt được các mục đích của hình phạt: trừng trị và giáo dục, cải tạo
người phạm tội; ngăn ngừa họ phạm tội mới; răn đe, ngăn ngừa những người
khác trong xã hội. Chỉ khi hình phạt được quyết định một cách chính xác thì
mục đích của hình phạt mới đạt được, giúp cho người bị kết án tự mình ý
thức được sự công bằng của pháp luật và bản thân họ cũng thấy rõ lỗi lầm,
sai phạm mà quyết tâm cải tạo trở thành người công dân có ích cho xã hội.
Hình phạt được quyết định quá nhẹ so với tính chất và mức độ nguy hiểm
của tội phạm đã được thực hiện sẽ sinh ra ở người phạm tội và ở những
người khác thái độ xem thường pháp luật, còn hình phạt được quyết định
quá nặng sẽ gây ra ở người bị kết án, cũng như những người khác tâm lý oán
hận, mất niềm tin, chống đối Nhà nước và xã hội.
Nghiên cứu đề tài “Tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ TNHS trong quyết
định hình phạt theo PLHS Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Hà Tĩnh” có ý nghĩa
quan trọng trong việc đưa ra những luận giải khoa học cho các quy định thế
chế hóa chính sách khoan hồng của Nhà nước về TNHS. Đây chính là một
những vấn đề lập pháp đặt ra cho lý luận về tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ
TNHS cần phải giải quyết. Việc quy định tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ
TNHS trong PLHS là một bước cụ thể hóa góp phần giải quyết vụ án hình
1


sự được khách quan, chính xác, công bằng đúng pháp luật, đồng thời cũng
thể hiện chính sách nhân đạo của Đảng và Nhà nước ta về xử lý tội phạm.
Trong thực tiễn công tác xét xử những năm qua cho thấy, vấn đề áp
dụng tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS được quy định tại Điều 51 và Điều
52 BLHS năm 2015 tại TAND tỉnh Hà Tĩnh về cơ bản là chính xác và thống

- GS.TS Võ Khánh Vinh (2005), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, Nxb.
Khoa học Xã hội, Hà Nội [36];
- TS Trần Thị Quang Vinh (2005) Các tình tiết giảm nhẹ TNHS trong
Luật hình sự Việt Nam, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội [33];
- PGS.TS Lê Văn Đệ, Định tội danh và quyết định hình phạt trong luật
hình sự Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, 2005 [12];
- PGS.TS Dương Tuyết Miên (2007), Định tội danh và quyết định hình
phạt, Nxb. Lao động Xã hội, Hà Nội [15];
- Th.s Đinh Văn Quế (2000), Tìm hiểu hình phạt và quyết định hình phạt
trong luật hình sự Việt Nam, Nxb. Chính trị quốc gia Hà Nội [22];
- Th.s Đinh Văn Quế (2000), Các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng TNHS
trong luật hình sự Việt Nam, Nxb. Chính trị quốc gia Hà Nội [25];
(2) Luận án, luận văn thạc sĩ luật học:
- Dương Tuyết Miên (2004), Quyết định hình phạt trong luật hình sự
Việt Nam, Luận án tiến sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội;
- Phạm Mạnh Toàn (2012), Các tình tiết tăng nặng TNHS đối với người
chưa thành niên phạm tội, Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật, Đại học quốc
gia Hà Nội;
- Trần Văn Sơn (1996), Quyết định hình phạt trong Luật hình sự Việt
Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại học luật Hà Nội.
- TS. Trần Thị Quang Vinh (2002), Các tình tiết giảm nhẹ TNHS trong
luật hình sự Việt Nam, Viện nghiên cứu Nhà nước và pháp luật, Hà Nội.
(3) Các bài viết trên các tạp chí chuyên ngành:
- Bùi Kiến Quốc (2000), Các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS trong
BLHS Việt Nam, Tạp chí Luật học, số 6;

3


- TS. Trịnh Tiến Việt (2004), Về ảnh hưởng các tình tiết giảm nhẹ và


Luận văn nghiên cứu tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS trong quyết
định hình phạt, quy định của BLHS Việt Nam năm 1999 về tình tiết tăng nặng,
giảm nhẹ TNHS trong sự so sánh BLHS năm 2015, trong quyết định hình phạt
và thực tiễn áp dụng trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh. Từ đó đưa ra một số giải pháp
nâng cao hiệu quả bảo đảm áp dụng tình tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS
trong quyết định hình phạt.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, luận văn tập trung nghiên cứu những nội
dung cơ bản sau:
- Một số vấn đề lý luận về tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS trong
quyết định hình phạt theo PLHS Việt Nam.
- Tình hình áp dụng tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS trong quyết định
hình phạt của TAND tỉnh Hà Tĩnh giai đoạn 06 năm (2012 – 2017).
- Đưa ra kiến nghị hoàn thiện pháp luật và đề xuất các giải pháp bảo đảm
nội dung của tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS trong quyết định hình phạt.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Luận văn nghiên cứu một số vấn đề lý luận tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ
TNHS theo PLHS Việt Nam, quy định của BLHS Việt Nam năm 1999 trong
sự so sánh BLHS 2015 về tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS trong q phạm tội. Mặt khác,
đối tượng được hưởng tình tiết giảm nhẹ này, nếu họ khi trong thời gian công
tác, học tập, chiến đấu có thành tích xuất sắc thì họ được nhà nước ưu ái nâng
chức vụ lên để tham nhũng nếu áp dụng nhiều tình tiết giảm nhẹ cho họ dẫn
đến hình phạt sẽ nhẹ thì hiệu quả đấu tranh phòng ngừa tội phạm tham nhũng
bị giảm sút.
Tình tiết “Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng” quy
định tại điểm i khoản 1 Điều 51 BLHS: Tình tiết giảm nhẹ này được quy định
với mục đích khoan hồng đối với người lần đầu thực hiện một tội phạm và tội
phạm đó thuộc trường hợp ít nghiêm trọng. Có thể thấy, theo quy định này thì

Song song với quá trình nâng cao năng lực, phẩm chất của đội ngũ Thẩm
phán thì cần phải nâng cao năng lực của đội ngũ Hội thẩm nhân dân. Đặc biệt
là trong các công tác đào tạo, bồi dưỡng, công tác tuyển chọn… để có được
đội ngũ Hội thẩm nhân dân hiểu biết các quy định pháp luật và am hiểu lĩnh
vực hình sự và tố tụng hình sự.
Cùng với đó, đội ngũ

iểm sát viên và Điều tra viên cũng phải được

nâng cao về trình độ và nhận thức, nâng cao năng lực điều tra, kiểm sát điều
tra, xét xử và truy tố đối với tội phạm. Việc điều tra các tình tiết tăng nặng
TNHS, việc đề xuất áp dụng tình tiết tăng nặng TNHS, trách nhiệm đầu tiên
thuộc về đội ngũ Điều tra viên và Kiểm sát viên.
75


Cùng với đó, cần tăng cường tính chịu trách nhiệm và trách nhiệm đối
với công việc của các chủ thể tiến hành tố tụng. Theo đó, cần xử lý nghiêm
đối với các trường hợp thực hiện sai nghiệp vụ dẫn đến sai sót trong áp dụng
pháp luật nói chung, áp dụng tình tiết tăng nặng TNHS nói riêng. Các chủ thể
tiến hành tố tụng cần phải dành thời gian nghiên cứu vụ án, phát hiện và đánh
giá đúng tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm và tình tiết
tăng nặng TNHS. Các cơ quan tiến hành tố tụng cần có những biện pháp
phòng chống các tiêu cực tham nhũng trong hoạt động tố tụng của mình.
3.2.2. Nâng cao năng lực tham gia xét xử của Hội thẩm nhân dân
Chế định “Thực tiễn chế độ xét xử có Hội thẩm tham gia” quy định Điều
22 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 là nhằm bảo đảm sự giám sát của nhân
dân đối với hoạt động xét xử của Tòa án. Trong xét xử Hội thẩm ngang quyền
với thẩm phán trong mọi vấn đề kể cả quyết định hình phạt, số lượng Hội
thẩm trong một hội đồng xét xử thường nhiều hơn số lượng Thẩm phán, nên ý

động xây dựng pháp luật, hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật, đồng thời
xây dựng Quy chế phối hợp giữa các cơ quan tư pháp trong việc giải quyết
đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm.

77


Tiểu kết chương 3
Trên cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ
trách nhiệm hình sự ở Hà Tĩnh hiện nay, căn cứ vào các nguyên nhân gây ra
những tồn tại và hạn chế trong việc áp dụng trách nhiệm hình sự về tình tiết
tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Luận văn đề xuất một số giải
pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý cũng như xử lý trách nhiệm hình
sự một cách chính xác, khách quan, không bỏ lọt người phạm tội.
Một là, kiện toàn đội ngũ cán bộ xét xử, xây dựng đội ngũ Thẩm phán
giỏi về chuyên môn, nghiệp vụ. Chúng ta thấy rằng, chất lượng xét xử các vụ
án hình sự trong những năm gần đây của ngành Tòa án ngày càng được cải
thiện, số án bị hủy hoặc cải sửa nghiêm trọng giảm đi đáng kể, các Tòa án đã
vận dụng đúng các quy định của quyết định hình phạt nói chung và quyết định
các tình tiết. Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn một số hạn chế nhất định về đội
ngũ thẩm phán, do vậy, cần chuyên nghiệp hóa đội ngũ Thẩm phán làm công
tác xét xử. Đào tạo, bồi dưỡng Thẩm phán theo hướng Thẩm phán chuyên xét
xử vụ án hình sự và công việc của họ chỉ là xét xử hình sự, đặc biệt là đối với
Thẩm phán của Tòa án nhân dân cấp huyện.
Hai là, nâng cao năng lực tham gia xét xử của Hội thẩm nhân dân. Tòa
án cần tăng cường công tác tập huấn Hội thẩm nhằm trang bị những kiến thức
cơ bản và chuyên sâu cho Hội thẩm, tuyển chọn những Hội thẩm có trình độ
chuyên môn nhất định, những Hội thẩm không phải là những cán bộ của các
cơ quan Nhà nước.
Ba là, nâng cao hoạt động giám đốc kiểm tra để kịp thời giám đốc

Ba là, việc nghiên cứu tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS trong quyết
định hình phạt tại TAND tỉnh Hà Tĩnh cho thấy, hiệu quả việc áp dụng quy
định này phụ thuộc nhiều yếu tố, trong đó có vấn đề tiếp tục sửa đổi, bổ sung
và hoàn thiện BLHS góp phần giải quyết vấn đề áp dụng tình tiết tăng nặng,
giảm nhẹ TNHS trong quyết định hình phạt của người phạm tội một cách công
minh, có căn cứ và đúng pháp luật, bảo vệnhân thân, các quyền và tự do của con
người và của công dân, hỗ trợ cho cuộc đấu tranh phòng và chống các tội phạm,
79


cải tạo và giáo dục tốt những người bị kết án và phù hợp chính sách tái hòa
nhập họ trở về với cuộc sống của cộng đồng, đưa các nguyên tắc được thừa
nhận chung của Nhà nước pháp quyền vào đời sống thực tế.
Bốn là, để nâng cao hiệu quả áp dụng tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ
TNHS trong quyết định hình phạt của BLHS nói riêng, thì không những chỉ
chú trọng tăng cường hoạt động lập pháp và giải thích PLHS theo yêu cầu đòi
hỏi ngày càng cao của cải cách tư pháp mà phải thực hiện tốt những yếu tố
bảo đảm và nâng cao hiệu quả của thực tiễn áp dụng PLHS; coi trọng và tăng
cường hơn nữa sự phát triển của Khoa học PLHS; hoạch định tốt chính sách
hình sự một cách hệ thống, khách quan và toàn diện; tiếp tục đổi mới và chú
trọng công tác tổ chức và đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao năng lực của đội ngũ
cán bộ chuyên trách trong lĩnh vực tư pháp hình sự.
Năm là, qua đây học viên cũng mạnh dạn đưa ra những đề xuất và những
giải pháp nâng cao năng lực, chất lượng đội ngũ Thẩm phán, Hội thẩm trong
xét xử hình sự gồm: Cần chuyên nghiệp hóa đội ngũ Thẩm phán làm công tác
xét xử. Đào tạo, bồi dưỡng Thẩm phán theo hướng Thẩm phán chuyên xét xử
vụ án hình sự và công việc của họ chỉ là xét xử hình sự, đặc biệt là đối với
Thẩm phán của Tòa án nhân dân cấp huyện. Đối với lớp Thẩm phán hiện có,
cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng để nâng cao trình độ, năng lực xét
xử của họ, tập huấn cho họ các kỹ năng xét xử mới. Đối với nguồn kế cận, tập

9. Lê Văn Cảm, Trịnh Quốc Toản (2011), Định tội danh: Lý luận, lời giải
mẫu và 500 bài tập thực hành, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
10. Trần Đình Dương (200 ), Bàn về tình tiết “Đầu thú”, Tạp chí Tòa án nhân
dân, (số 9), tr.30 -33.
11. Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ XI, Nxb. Chính trị Quốc gia Hà Nội.
12. Th.s Lê Văn Đệ (2005), Định tội danh và quyết định hình phạt trong Luật
hình sự Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội.
13. Luật hình sự Việt Nam (2000), Quyển 1, Những vấn đề chung, Nxb Khoa
học xã hội, Hà Nội.
79


14. PGS.TS Dương Tuyết Miên (2003) Các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng
TNHS theo BLHS năm 1999. Tạp chí Tòa án nhân dân, số 1, tr.19.
15. PGS.TS Dương Tuyết Miên (2007), Định tội danh và quyết định hình phạt,
Nxb Lao động - Xã hội, Hà Nội.
16. Đoàn Tấn Minh (2010), Phương pháp định tội danh và hướng dẫn định tội
danh đối với các tội phạm trong BLHS hiện hành, Nxb Tư pháp, Hà Nội.
17. Nghị quyết số 01/2000/NQ-HĐTP ngày 04/0 /2000 của Hội đồng thẩm
phán TAND tối cao hướng dẫn một số quy định trong Phần chung BLHS.
18. Nguyễn Thị Bích Ngọc (2016), “Các tình tiết giảm nhẹ TNHS theo Luật
hình sự Việt Nam từ thực tiễn thành phố Hà Nội”, Luận văn thạc sĩ ngành
Luật hình sự và tố tụng hình sự, mã số: 60. 38. 01. 04, người hướng dẫn:
TS Nguyễn Trung Thành, năm bảo vệ 2016 tại trường Học viện khoa học
xã hội.
19. Nguyễn Ngọc Hòa (2008), Tội phạm và cấu thành tội phạm, Nxb Công an
nhân dân, Hà Nội.
20. Nguyễn Ngọc Hòa và Lê Thị Sơn (1999). Thuật ngữ Luật hình sự. Trong
sách ''Từ điển giải thích luật học''. Trường Đại học luật Hà Nội, Nxb, Công

hình sự Việt Nam, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
34. Đào Trí Úc, Luật hình sự Việt Nam (Quyển 1 - Những vấn đề chung). Nxb.
Khoa học Xã hội, Hà Nội.
35. Võ Khánh Vinh (1994), Nguyên tắc công bằng trong Luật hình sự Việt
Nam, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội.
36. Võ Khánh Vinh (2005) Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, Nxb. Khoa học
Xã hội, Hà Nội.
37. Võ Khánh Vinh (2009), Giáo trình Tội phạm học, Nxb. Công an nhân dân,
Hà Nội.
38. Nguyễn Xuân Yêm (2001), Tội phạm học hiện đại và phòng ngừa tội
phạm, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội.
39. http://www.hatinh.gov.vn.
40. www.toaan.gov.vn
41. http://www.thuvienphapluat.vn

81