VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYÊN VĂN THẮNG

CHI BẢO HIỂM XÃ HỘI THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM
TỪ THỰC TIỄN TỈNH BẮC NINH

Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
Mã số

: 8.38.01.07

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Nguyễn Thị Thương Huyền

HÀ NỘI, 2018


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết luận
nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Các số liệu,
ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực. Tôi đã
hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy
định của Nhà trường.
Tôi xin chân thành cảm ơn!

TÁC GIẢ LUẬN VĂN


: Bảo hiểm xã hội

3. BQ

: Bình quân

4. HĐND

: Hội đồng nhân dân

5. NSNN

: Ngân sách Nhà nước

6. NLĐ

: Người lao động

7. TNLĐ-BNN

: Tai nạn lao động-bệnh nghề nghiệp

8. UBND

: Uỷ ban nhân dân


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài


chức lợi dụng khe hở của Luật BHXH, sự phức tạp của các thủ tục hành chính.... Điều
đó đòi hỏi phải từng bước đưa công tác thực hiện chi BHXH theo đúng quy định của
pháp luật và yêu cầu của nhân dân.
Vì những lý do trên nên tác giả đã lựa chọn đề tài: “Chi BHXH theo pháp luật
Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Bắc Ninh” để nghiên cứu và làm Luận văn Thạc sĩ luật học.
Việc nghiên cứu đề tài này có một ý nghĩa rất quan trọng, cần thiết đối với việc nâng cao
hiệu quả công tác chi BHXH nói riêng và đối với sự phát triển bền vững của chính sách
ASXH nói chung.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Nội dung pháp luật về BHXH nói chung là một đề tài phổ biến nhưng những
nghiên cứu chuyên sâu về pháp luật chi BHXH lại chưa có nhiều, đặc biệt là từ khi Luật
BHXH năm 2014 có hiệu lực đến nay. Một số công trình khoa học nghiên cứu về chi
BHXH có thể kể đến như:
- Đề tài khoa học: "Hoàn thiện hệ thống tổ chức và hoạt động chi các chế độ
BHXH ở Việt Nam" (2010) của Ths. Nguyễn Thị Chính làm chủ nhiệm. Đề tài nghiên
cứu một cách có hệ thống, toàn diện hệ thống tổ chức và hoạt động chi các chế độ
BHXH ở nước ta. Đề tài đã tổng hợp, phân tích có hệ thống về hệ thống tổ chức và hoạt
động chi các chế độ BHXH ở Việt Nam. Qua đó đã có những đánh giá xác đáng về hệ
thống tổ chức chi các chế độ BHXH. Đồng thời, nghiên cứu hoạt động chi các chế độ
BHXH ở Việt Nam giai đoạn từ năm 2003 đến 2008 về quy trình chi, phương thức chi,
lệ phí chi, cơ sở vật chất phục vụ công tác chi… rút ra kết quả đạt được và một số vấn
đề còn tồn tại. Dựa trên cơ sở phân tích khoa học, đề tài đã đưa ra các giải pháp cụ thể,
có tính khả thi cao nhằm hoàn thiện hệ thống tổ chức và hoạt động chi các chế độ
BHXH ở Việt Nam, bao gồm: Hoàn thiện hệ thống tổ chức chi; Đổi mới công tác lập kế
hoạch chi; Hoàn thiện phương thức chi; Quản lý chặt chẽ nguồn kinh phí chi; Tăng
cường phương tiện phục vụ công tác chi; Kiện toàn công tác cán bộ; Tăng cường kiểm
tra và thanh tra trong các khâu chi; Quản lý chặt chẽ chi các chế độ BHXH ngắn hạn;
Tăng lệ phí chi và một số giải pháp khác.
- Đề tài khoa học: “Đảm bảo tài chính cho BHXH Việt Nam” (2015) của

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục đích nghiên cứu của luận văn là trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lý luận
pháp luật về chi BHXH và từ thực tiễn thực hiện ở tỉnh Bắc Ninh, để từ đó, đề xuất các
giải pháp hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực này.

3


- Nhiệm vụ nghiên cứu, từ mục đích nghiên cứu ở trên, luận văn xác định các
nhiệm vụ nghiên cứu như sau:
+ Nghiên cứu làm rõ những vấn đề lý luận pháp luật về chi BHXH;
+ Khái quát thực trạng pháp luật về chi BHXH của Việt Nam và đánh giá thực
trạng thực hiện pháp luật về chi BHXH từ thực tiễn tỉnh Bắc Ninh, chỉ ra những hạn chế,
bất cập và nguyên nhân.
+ Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về chi BHXH từ thực tiễn tỉnh Bắc Ninh.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các vấn đề lý luận pháp luật về chi
BHXH của Việt Nam và thực tiễn áp dụng pháp luật về chi BHXH tại tỉnh Bắc Ninh,
cùng với quan điểm và giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật về chi BHXH nhằm
nâng cao hiệu quả quản lý, giám sát thực hiện chính sách chi BHXH trên địa bàn.
- Phạm vi nghiên cứu của luận văn được giới hạn ở quy định của pháp luật về chi
BHXH và thực tế áp dụng pháp luật về chi BHXH trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh. Các số
liệu minh họa thực tế được lấy từ thực tế áp dụng tại tỉnh Bắc Ninh từ năm 2013 đến
năm 2016.
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
Về cơ sở phương pháp luận, luận văn được thực hiện dựa trên nền tảng cơ sở
phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, các nguyên lý
của chủ nghĩa Mác-Lênin, định hướng của Đảng, Nhà nước về pháp luật chi BHXH của
Việt Nam và tại tỉnh Bắc Ninh. Bên cạnh đó, trong quá trình nghiên cứu tác giả cũng sử
dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học truyền thống có độ tin cậy như:


Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ CHI BẢO HIỂM XÃ HỘI

1.1. Khái quát chung về chi bảo hiểm xã hội
1.1.1. Khái niệm và đặc điểm của chi bảo hiểm xã hội
1.1.1.1. Khái niệm về chi bảo hiểm xã hội
Chi BHXH không ra đời cùng khái niệm BHXH bởi hình thức sơ khai nhất của
BHXH là những quỹ được hình thành do sự tự nguyện đóng góp của một cộng đồng
người nhất định. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, BHXH ngày càng hướng tới
nhiều đối tượng và các chế độ trợ cấp khác nhau. Bởi vậy, mức độ chi BHXH cũng đặt
ra yêu cầu cần được quản lý phù hợp với nguồn quỹ BHXH. Theo đó, có thể hiểu chi
BHXH ra đời là một tất yếu khách quan xuất phát từ nguyên tắc cơ bản của chi BHXH
như sau:
Thứ nhất, Chi BHXH phải thực hiện trên nguyên tắc đóng, có hưởng, cộng đồng
chia sẻ rủi ro; lấy số đông bù số ít, lấy của người đang làm việc trả cho người nghỉ
hưởng chế độ BHXH; đồng thời có thêm trách nhiệm đóng góp của người sử dụng lao
động và sự bảo hộ của Nhà nước.
Thứ hai, mức chi BHXH phải căn cứ trên mức đóng góp, thời gian đóng góp,
không được cao hơn mức lương tham gia BHXH và thấp nhất phải đảm bảo mức sống
tối thiểu cho NLĐ. Việc quy định mức hưởng phải thấp hơn tiền lương là nguyên tắc bắt
buộc, song không được thấp hơn mức lương tối thiểu ở từng thời kỳ.
Thứ ba, quỹ BHXH dùng để chi BHXH phải tự chủ về tài chính. Đây là nguyên
tắc quan trọng trong chính sách chi BHXH bởi nếu không thực hiện nguyên tắc này, quỹ
BHXH sẽ chỉ tồn tại trên danh nghĩa.
Thứ tư, việc chi BHXH phải kết hợp hài hòa giữa các lợi ích, các mục tiêu và phù
hợp với điều kiện kinh tế, xã hội của mỗi một quốc gia.
Về mặt ngôn ngữ, “chi BHXH” là một động từ chỉ hành động trả tiền cho những
đối tượng đã tham gia đóng BHXH.
Về mặt kinh tế học, “chi BHXH” là một hoạt động hay một nghiệp vụ tài chính,

giao phó cho cơ quan có thẩm quyền thay mình thực hiện chi BHXH cho các đối tượng
tham gia đóng BHXH khi đáp ứng đủ quy định theo quy định mà Nhà nước đặt ra; chủ
thể đó có thể kể đến là các cơ quan, tổ chức được Nhà nước giao phó, thay mặt Nhà
nước để thực hiện chi BHXH.
- Về đối tượng của chi BHXH: Có nhiều quan điểm cho rằng đối tượng của

7


BHXH là NLĐ hay chính là đối tượng tham gia BHXH. Tuy nhiên, thực tế thì không
phải như vậy, với quan điểm BHXH chính là sự bù đắp hoặc thay thế một phần hoặc
toàn bộ thu nhập của NLĐ thì đối tượng của BHXH chính là thu nhập của NLĐ. BHXH
không để “bảo hiểm” cho bản thân NLĐ mà chính là “bảo hiểm” cho thu nhập của họ.
NLĐ trong mối quan hệ này không phải là đối tượng được “bảo hiểm” mà chính là đối
tượng được tác động hay nói cách khác là đối tượng được thụ hưởng BHXH.
- Việc chi BHXH bắt nguồn từ mối quan hệ giữa các bên trong BHXH phát sinh
trên cơ sở quan hệ lao động và diễn ra giữa 3 bên: bên tham gia BHXH, bên BHXH và
bên được BHXH. Bên tham gia BHXH có thể chỉ là NLĐ hoặc cả NLĐ và người sử dụng
lao động. Bên BHXH (bên nhận nhiệm vụ BHXH) thông thường là cơ quan chuyên trách
do Nhà nước lập ra và bảo trợ. Bên được BHXH là NLĐ và gia đình họ khi có đủ các điều
kiện ràng buộc cần thiết [1, tr.19-20-21].
Mối quan hệ giữa các bên tham gia BHXH để được hưởng chi BHXH cũng được
xuất phát trên cơ sở quan hệ lao động và quan hệ quản lý xã hội, cụ thể: Bên tham gia
BHXH: có thể bao gồm NLĐ, người sử dụng lao động và nhà nước và có thể chỉ có
NLĐ và nhà nước. Bên BHXH: thông thường là cơ quan chuyên trách do nhà nước
đứng ra thành lập và bảo trợ, cơ quan này tổ chức hoạt động theo đúng khuôn khổ pháp
luật. Bên được bảo hiểm chính là NLĐ và gia đình họ khi có đủ các điều kiện ràng buộc
cần thiết.
- Việc chi BHXH chính là việc thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho
NLĐ tham gia BHXH khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do giảm hoặc mất khả năng lao