BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH

HỒ TUẤN VŨ

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ HỮU HIỆU CỦA HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI
BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Chuyên ngành: KẾ TOÁN Mã
ngành: 62.34.30.01

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. VÕ VĂN NHỊ

TP Hồ Chí Minh – Năm 2016


i
LỜI CAM ĐOAN

Bằng danh dự khoa học, tôi xin cam đoan luận án này do tôi thực hiện với sự
hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Võ Văn Nhị.
Trừ một số kết quả được công bố trong các bài báo và công trình do tôi thực
hiện thì tất cả số liệu và kết quả ở luận án này là trung thực, rõ ràng và chưa được ai
công bố trong các công trình khoa học.
Những nội dung từ các nguồn tài liệu khác được tôi kế thừa, tham khảo ở trong
luận án này đều được trích dẫn đầy đủ trong danh mục tài liệu tham khảo.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN HỒ
TUẤN VŨ

MỤC LỤC
Lời cam đoan .................................................................................................................i Lời cảm
ơn ....................................................................................................................ii Mục lục
..........................................................................................................................iii Danh mục
bảng..............................................................................................................viii Danh mục hình
vẽ .........................................................................................................ix Danh mục các chữ viết
tắt .............................................................................................xi PHẦN MỞ ĐẦU
..........................................................................................................1
1. Tính cấp thiết của đề tài ............................................................................................1
2. Mục tiêu nghiên cứu..................................................................................................2
3. Câu hỏi nghiên cứu ...................................................................................................3
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .............................................................................3
5. Phương pháp nghiên cứu...........................................................................................4
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án ...............................................................4
7. Kết cấu của luận án ...................................................................................................5
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN .............................7
1.1. Các nghiên cứu công bố ở nước ngoài ..........................................................7
1.1.1. Các nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ ...........................................7
1.1.2. Các nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của
HTKSNB .....................................................................................................12
1.2. Các nghiên cứu công bố trong nước...............................................................23
1.2.1. Các nghiên cứu liên quan đến lý luận về kiểm soát nội bộ ........................23
1.2.2. Các nghiên cứu về KSNB tại các đơn vị cụ thể .........................................25
1.2.3. Nghiên cứu hệ thống KSNB trong các ngân hàng thương mại ..................28
1.3. Một số nhận xét về các công trình nghiên cứu ..............................................31
1.3.1. Đối với các công trình nghiên cứu nước ngoài ..........................................31
1.3.2. Đối với các công trình nghiên cứu trong nước...........................................32
1.4. Khe hổng nghiên cứu và định hướng nghiên cứu của tác giả ......................32





v
CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .....................................................70
3.1. Phương pháp nghiên cứu và quy trình nghiên cứu ......................................70
3.1.1. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................70
3.1.2. Quy trình nghiên cứu và ............................................................................70
3.2. Nguồn dữ liệu, phương pháp thu thập và phân tch dữ liệu
trong nghiên cứu định tính .........................................................................73
3.2.1. Nguồn dữ liệu và phương pháp thu thập dữ liệu .......................................73
3.2.2. Đối tượng khảo sát trong nghiên cứu định tính .........................................75
3.2.3. Quy trình và phương pháp phân tích dữ liệu định tính ..............................76
3.2.3.1. Quy trình thực hiện .............................................................................76
3.2.3.2. Phương pháp phân tích dữ liệu định tính ............................................77
3.3. Nguồn dữ liệu và phương pháp thu thập dữ liệu trong
nghiên cứu định lượng........................................................................... . 77
3.3.1. Nguồn dữ liệu của nghiên cứu định lượng............................................... 77
3.3.2. Đối tượng khảo sát và mẫu khảo sát trong nghiên cứu định lượng........... 77
3.3.2.1. Đối tượng khảo sát ..............................................................................77
3.3.2.2. Quy mô mẫu khảo sát..........................................................................78
3.3.3. Quy trình và phương pháp phân tích dữ liệu định lượng .......................... 79
3.4. Phương trình hồi quy tổng quát ..................................................................83
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 ............................................................................................85
CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN .....................................86
4.1. Kết quả nghiên cứu về thực trạng và đánh giá về sự hữu hiệu của hệ
thống KSNB của các NHTM Việt Nam ................................................................86
4.1.1. Thực trạng về hoạt động các NHTM Việt Nam .......................................86
4.1.2. Thực trạng về hệ thống KSNB của các NHTM Việt Nam .......................92
4.2. Kết quả nghiên cứu định tính khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến
sự hữu hiệu của hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam ............................94

hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam ..........................................128
5.2.2. Định hướng tăng cường sự hữu hiệu của hệ thống KSNB trong các
NHTM Việt Nam.....................................................................................129


vii
5.3. Giải pháp tăng cường sự hữu hiệu của hệ thống KSNB trong NHTM
Việt Nam .........................................................................................................131
5.3.1. Giải pháp tăng cường sự hữu hiệu của hệ thống KSNB trong NHTM
Việt Nam .................................................................................................131
5.3.2. Điều kiện để thực hiện các giải pháp..........................................................135
5.4. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo .............................137
KẾT LUẬN CHUNG ..................................................................................................139
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ ...............................xii TÀI LIỆU THAM
KHẢO ..........................................................................................xiv PHỤ LỤC
.....................................................................................................................xxviii


viii
DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1. Tổng hợp kết quả của các nghiên cứu trước về SHH của HTKSNB .......... 15
Bảng 1.2. Định nghĩa và đo lường các biến của các nghiên cứu trước........................ 17
Bảng 3.1. Số lượng mẫu và cơ cấu đối tượng khảo sát ................................................ 79
Bảng 4.1. Số lượng các loại hình ngân hàng................................................................ 87
Bảng 4.2. Kết quả nghiên cứu định tính các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu
hiệu của HTKSNB ...................................................................................... 98
Bảng 4.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu HTKSNB trong các NHTM
Việt Nam ..................................................................................................... 99
Bảng 4.4. Kết quả thống kê ý kiến đánh giá của chuyên gia về các nhân tố ảnh
hưởng đến sự hữu hiệu của hệ thống KSNB ................................................ 100

Hình 1.9. Mô hình các yếu tố tác động đến hiệu quả của HTKSNB ............................ 29
Hình 1.10. Mô hình tác động của KSNB đến hiệu quả hoạt động và rủi ro của các
NHTM Việt Nam ........................................................................................ 29
Hình 1.11. Mô hình tác động của KSNB đến hiệu quả tài chính NHTM Việt Nam .... 30
Hình 1.12. Mô hình tác động của KSNB đến rủi ro phá sản NHTM Việt Nam ........... 30
Hình 2.1. Các mục tiêu của hệ thống kiểm soát nội bộ................................................. 39
Hình 2.2. Các mục tiêu của hệ thống kiểm soát nội bộ................................................. 39
Hình 2.3: Khái quát quy trình đánh giá rủi ro .................................................................53
Hình 2.4. Cơ cấu kiểm soát nội bộ ................................................................................ 59
Hình 2.5: Mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của
HTKSNB trong các NHTM Việt Nam ......................................................... 67
Hình 3.1: Quy trình nghiên cứu hỗn hợp ...................................................................... 71
Hình 3.2. Quy trình nghiên cứu chi tiết ........................................................................ 72
Hình 3.3. Các bước thực hiện nghiên cứu..................................................................... 73
Hình 3.4: Quy trình phân tích dữ liệu định tính ............................................................ 76
Hình 3.5: Quy trình và phương pháp phân tích dữ liệu định lượng .............................. 83
Hình 4.1. Vốn điều lệ của một số ngân hàng sau sáp nhập........................................... 88
Hình 4.2. Tỷ lệ an toàn vốn của hệ thống ngân hàng.................................................... 88
Hình 4.3. Tăng trưởng tín dụng và tăng trưởng GDP ................................................... 89
Hình 4.4. ROA của hệ thống ngân hàng Việt Nam....................................................... 91


x
Hình 4.5. ROE của hệ thống ngân hàng Việt Nam ....................................................... 91
Hình 4.6. Tiến trình khám phá nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB
qua nghiên cứu định tính ............................................................................... 97
Hình 4.7. Kiểm định về tính thích hợp của phương pháp và dữ liệu thu thập
(KMO and Bartlett’s Test) ............................................................................ 111
Hình 4.8. Kiểm định mức độ giải thích của các biến quan sát đối với nhân tố ảnh
hưởng đến sự hữu hiệu của hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam ... 112


BTC

Bộ Tài Chính

CoBIT

Control Objectives for Information and Related Technology
(Các mục tiêu kiểm soát trong công nghệ thông tin và các lĩnh vực có liên
quan)

COSO

Committee Of Sponsoring Organizations

ERM

Enterprise Risk Management Framework
(Quản trị rủi ro doanh nghiệp)

FEI

Hiệp hội các nhà quản trị tài chính

HTKSNB

Hệ thống kiểm soát nội bộ

IIA


PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trên thế giới, do ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đã có
rất nhiều ngân hàng lớn lâm vào tình trạng khủng hoảng và phá sản, điển hình là ngân
hàng Lehman Brothers với lịch sử lâu đời. Từ sự sụp đổ của ngân hàng Lehman
Brothers, các ngân hàng lớn khác trên thế giới như: Citibank, Merrill, Morgan Stanley,
Freddie Mac, UBS,... cũng gặp tình trạng tương tự với những khoản lỗ khổng lồ, sa thải
hàng chục ngàn nhân viên mỗi năm.
Ở Việt Nam, các ngân hàng thương mại (NHTM) vừa là những nhà tài trợ vốn
lớn vừa là công cụ quan trọng để nhà nước định hướng cho sự vận động của thị trường
tài chính, nhằm thực hiện mục tiêu, chính sách tiền tệ trong từng thời kỳ. Tuy nhiên,
hiệu quả hoạt động của các NHTM chưa thực sự xứng tầm với tiềm năng của nó. Các
ngân hàng liên tục để nợ xấu tăng cao, hiệu quả sử dụng đồng vốn thấp, một số ngân
hàng rơi vào tình trạng khó khăn buộc phải sáp nhập hoặc bị mua lại bởi ngân hàng nhà
nước.
Đứng trước thực trạng trên, để đảm bảo ổn định nền kinh tế có thể hội
nhập sâu rộng với khu vực và thế giới, đặc biệt khi Việt Nam tham gia vào AEC và TPP,
NHNN Việt Nam đã có nhiều biện pháp để ổn định thị trường tiền tệ ngân hàng
như: yêu cầu tăng vốn điều lệ, tăng tỷ lệ dự trữ bắt buộc, sáp nhập, mua lại các
ngân hàng yếu kém,...Trong bối cảnh đó, để có thể tồn tại và phát triển, bản thân mỗi
một NHTM cần có những giải pháp để quản trị ngân hàng của mình đảm bảo hiệu quả
hoạt động. Trong những giải pháp để hệ thống ngân hàng đảm bảo hiệu quả, phát triển
ổn định và bền vững thì tăng cường sự hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ
(HTKSNB) trong các NHTM được đặc biệt quan tâm.
Mặt khác, khi nghiên cứu đặc điểm của các NHTM Việt Nam, tác giả nhận thấy
rằng hoạt động của hệ thống các NHTM Việt Nam cũng có những đặc điểm riêng biệt
như: có sự can thiệp, quản trị sâu của nhà nước để phục vụ các mục tiêu chính trị, xã
hội. Hoạt động quản lý của bản thân từng ngân hàng chịu sự tác động



3
+ Nhận dạng các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB trong các
NHTM Việt Nam.
+ Đề xuất mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của
HTKSNB trong các NHTM Việt Nam.
3. Câu hỏi nghiên cứu
Để giải quyết các mục tiêu nghiên cứu cụ thể đã đặt ra, các câu hỏi nghiên cứu
hình thành tương ứng như sau:
Câu hỏi số 1: Các nhân tố nào ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB
trong các NHTM Việt Nam?
Câu hỏi số 2: Có mối quan hệ nào giữa các nhân tố như: Môi trường kiểm soát,
đánh giá rủi ro, thông tin và truyền thông, hoạt động kiểm soát, giám sát, thể chế chính
trị, lợi ích nhóm?
Câu hỏi số 3: Những nhân tố này có ảnh hưởng như thế nào đến sự hữu hiệu
của HTKSNB trong các NHTM Việt Nam?
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu:
Đề tài tập trung nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của
HTKSNB trong NHTM Việt Nam.
- Phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu được thực hiện đối với các NHTM Việt Nam không bao gồm các
NHTM nước ngoài, các NHTM có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam (Phụ lục 1: Danh
sách các ngân hàng thương mại Việt Nam).
Luận án giới hạn về không gian và thời gian như sau :
+ Về không gian: khảo sát thực nghiệm trong luận án được thực hiện tại một
số các NHTM nhà nước và NHTM cổ phần Việt Nam có quy mô lớn (vốn điều lệ từ
3.500 tỷ đồng trở lên) tại một số thành phố lớn ở Việt Nam vì hầu hết các đơn vị này
đều có trụ sở chính tại đó. (Địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hà Nội)





5
7. Kết cấu của luận án
Nội dung chính của luận án cụ thể như sau:
Phần mở đầu:
Ở phần này, tác giả đã những nội dung tổng quan của luận án như: tính cấp
thiết, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, ý
nghĩa khoa học và thực tiễn, kết cấu của luận án.
Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu có liên quan
Ở chương này, tác giả trình bày về tổng quan các nghiên cứu trên thế giới và ở
Việt Nam có liên quan đến HTKSNB, các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của
HTKSNB, trên cơ sở đó đưa ra những kết quả đạt được của các nghiên cứu trước và
các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, nhằm rút ra được khe hổng cần nghiên cứu của
luận án.
Chương 2: Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu
Ở chương này, tác giả trình bày các vấn đề lý luận về HTKSNB, sự hữu hiệu của
HTKSNB, các lý thuyết nền giải thích sự tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến sự
hữu hiệu của HTKSNB. Qua đó, tác giả sẽ xây dựng thang đo, mô hình nghiên cứu đề
xuất và các giả thuyết nghiên cứu của luận án.
Chương 3: Phương pháp nghiên cứu
Ở chương này, tác giả trình bày quy trình nghiên cứu chung của luận án, các
bước thực hiện cụ thể trong quy trình nghiên cứu, các phương pháp sử dụng trong
nghiên cứu nghiên cứu, nguồn để lấy dữ liệu sơ cấp và thứ cấp, cách thức chọn mẫu,
các bước phân tích và xử lý dữ liệu trong nghiên cứu.
Chương 4: Kết quả nghiên cứu và bàn luận
Ở chương này, tác giả trình bày thực trạng HTKSNB của các NHTM Việt Nam giai
đoạn 2010 -2015; các kết quả thu được trong các bước nghiên cứu định tính và nghiên
cứu định lượng, đồng thời dựa trên các kết quả thu được sẽ đưa ra các bàn luận về kết
quả đạt được trong nghiên cứu.

hệ thống quản trị rủi ro doanh nghiệp (ERM). Trong nghiên cứu này, ERM được xây
dựng gồm 8 bộ phận bao gồm: môi trường nội bộ, thiết lập mục tiêu, nhận diện sự
kiện, đánh giá rủi ro, đối phó rủi ro, các hoạt động kiểm soát, thông tin truyền thông và
giám sát. Vào năm 2004, COSO chính thức ban hành ERM làm nền tảng trong việc quản
trị rủi ro doanh nghiệp. Ngoài ra, các nghiên cứu của các tác giả như: Merchant, K.A
(1985); Anthonny, R.N và Dearden, J.Bedford (1989); Laura F.Spira và Micheal Page
(2002); Yuan Li, Yi Liu, Younggbin Zhao (2006) đều cho rằng KSNB có mối quan hệ
với công tác quản trị doanh nghiệp, điều này thể hiện cụ thể ở việc: KSNB có vai trò
định hướng thị


8
trường của doanh nghiệp và KSNB có tác động đến hoạt động phát triển sản
phẩm mới của doanh nghiệp.
Tác giả Mawanda, (2008) khi thực hiện nghiên cứu để kiểm tra những ảnh
hưởng của KSNB đối với hoạt động tài chính tại các trường đại học ở Uganda đã chứng
minh rằng có mối quan hệ giữa HTKSNB và hoạt động tài chính của
doanh nghiệp. Mô hình mối quan hệ được tác giả thể hiện ở hình 1.1


9
Kiểm soát nội bộ
* Môi trường kiểm soát
* Kiểm toán nội bộ
* Hoạt động kiểm soát

Hoạt động tài chính
* Tính thanh khoản
* Trách nhiệm
* Báo cáo

nghiệp niêm yết Thái Lan nhấn mạnh rằng: có bốn nhân tố tác động đến


chiến lược KSNB, bao gồm: (1) Tầm nhìn điều hành minh bạch, (2) Kiến thức của
nhân viên, (3) Sự đa dạng của các giao dịch kinh doanh, (4) Nhu cầu của các
bên liên quan.
Tầm nhìn điều
hành minh
bạch


Chiến lược kiểm
soát nội bộ

Kiến thức của
nhân viên

Hiệu quả hoạt
động của tổ
chức

- Môi trường kiểm
soát
- Đánh giá rủi ro
- Hoạt động kiểm
soát
- Hệ thống thông
tin truyền thông
- Giám sát



cần có hiểu biết đầy đủ về KSNB và định nghĩa “HTKSNB là một quá trình do bộ máy
quản lý, Ban giám đốc và các nhân viên của đơn vị chi phối, được thiết lập để cung
cấp một sự đảm bảo hợp lý nhằm thực hiện ba mục tiêu: Báo cáo tài chính đáng
tin cậy, pháp luật và các quy định được tuân thủ, hoạt động hữu hiệu và hiệu quả.
HTKSNB được thiết kế nhằm giảm thiểu những rủi ro kinh doanh có khả năng đe dọa
đến việc đạt được những mục tiêu trên”.
- Chuẩn mực ISA 265 “Thông báo về những khiếm khuyết của KSNB”: yêu cầu
kiểm toán viên độc lập thông báo về các khiếm khuyết của KSNB do kiểm toán viên
phát hiện được cho những người có trách nhiệm trong đơn vị.
Trong lĩnh vực kiểm toán nội bộ, một số công trình nghiên cứu cũng đề cập
đến mối quan hệ giữa KSNB và kiểm toán nội bộ, điển hình là cuốn sách của các tác
giả Victor Z.Brink và Herbert Witt (1941) về “Kiểm toán nội bộ hiện đại - đánh giá các
hoạt động và hệ thống kiểm soát”. Ngoài ra, hiệp hội kiểm toán viên nội bộ (IIA) đã
đưa ra định nghĩa và các mục tiêu KSNB bao gồm: độ tin cậy và tính trung thực của
thông tin; tuân thủ các chính sách, kế hoạch, thủ tục, luật pháp và quy định; bảo vệ tài
sản; sử dụng hiệu quả và kinh tế các nguồn lực; hoàn thành mục tiêu cho các hoạt
động hoặc các chương trình.
Các tác giả Karagiogos, Drogalas, Dimou, (2014) khi nghiên cứu tính hiệu quả
của HTKSNB trong ngành ngân hàng Hy Lạp đã cho rằng ở các ngân hàng đã tồn tại và
thành công thì tất cả các thành phần của KSNB đóng góp vai trò rất
quan trọng trong hiệu quả của kiểm toán nội bộ.


Kiểm soát nội bộ

Hiệu quả của kiểm toán nội bộ

* Môi trường kiểm soát
* Đánh giá rủi ro