VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN DŨNG

KHỞI TỐ THEO YÊU CẦU CỦA NGƯỜI
BỊ HẠI THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM

TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG

Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
Mã số: 60.38.01.04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS.TS. NGUYỄN VĂN HUYÊN

HÀ NỘI - 2018


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các
kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào
khác. Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác,
tin cậy và trung thực. Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán
tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Học viện Khoa học xã hội.
Vậy, tôi viết lời cam đoan này, đề nghị Học viện xem xét để tôi có thể
bảo vệ Luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!



DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BLHS

:

Bộ luật hình sự

BLDS

:

Bộ luật dân sự

BLTTHS

:

Bộ luật tố tụng hình sự

CAND

:

Công an nhân dân

CQĐT


:

Quân đội nhân dân

TAND

:

Tòa án nhân dân

TANDTC

:

Tòa án nhân dân tối cao

VAHS

:

Vụ án hình sự

VKS

:

Viện kiểm sát

VKSNDTC


cho quá trình tố tụng hình sự, bắt đầu từ việc phát hiện những thông tin về
tội phạm và kết thúc bằng việc cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố
hay không khởi tố vụ án hình sự, tạo điều kiện cho việc điều tra, truy tố, xét
xử. Như vậy, khi phát hiện có dấu hiệu tội phạm, Cơ quan điều tra, Viện
kiểm sát, Tòa án trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách
nhiệm khởi tố vụ án. Nhưng trong một số trường hợp, hành vi phạm tội chỉ
gây thiệt hại ở một mức độ nhất định cho người bị hại, pháp luật cho phép
người bị hại được định đoạt việc xử lý người phạm tội, thông qua chế định
khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại.
1


Tuy nhiên, việc áp dụng trong thực tiễn thời gian qua còn nhiều vướng
mắc: Có trường hợp hành vi phạm tội chỉ thuộc khoản 1 của điều luật nhưng
Cơ quan điều tra lại cho là khoản 2 để tự ra quyết định khởi tố vụ án, không
cần đến ý chí của người bị hại; có trường hợp vụ án nhiều người bị hại, nhưng
có người yêu cầu khởi tố, có người không yêu cầu, có người yêu cầu rút khởi
tố, có người không yêu cầu rút khởi tố, đã gây khó khăn cho việc áp dụng
pháp luật, có nơi đình chỉ vụ án, có nơi không đình chỉ vụ án, đã ảnh hưởng
đến quyền của người bị hại. Trong khi đó, pháp luật quy định về vấn đề trên
chưa thật sự rõ ràng.
Trong bối cảnh Việt Nam đang thực hiện công cuộc cải cách tư pháp,
việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật về bảo đảm quyền tự do dân chủ của
công dân đã được ghi nhận trong Nghị quyết số 48- NQ/TW ngày 24/5/2005
của Bộ chính trị, và tiếp tục được khằng định tại Nghị quyết số 49- NQ/TW
ngày 02/6/2005 như “Tôn trọng và bảo vệ quyền con người”, “Tạo điều kiện
thuận lợi cho người dân tham gia tố tụng…”. Việc nghiên cứu sửa đổi các
quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu
của người bị hại để làm sáng tỏ về mặt khoa học và đưa ra những giải pháp
hoàn thiện, nâng cao hiệu quả của việc áp dụng quy định đó không chỉ có ý

Mỹ, Anh và xứ Wales, Australia, Nhật Bản, Nga, Trung Quốc, trong đó để
cập đến vấn đề người bị hại và quyền tư tố ở các quốc gia này.
Ở Việt Nam có các công trình nghiên cứu tiêu biểu như:
Về Giáo trình, sách chuyên khảo, bình luận có các công trình sau:
PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí, Chương VII- người tham gia tố tụng, Chương Xkhởi tố vụ án hình sự, Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb Đại học
Quốc gia Hà Nội 2013; Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam, trường Đại
học luật Hà Nội [14]; GS.TS Võ Khánh Vinh (chủ biên) Bình luận khoa học
Bộ luật tố tụng hình sự, Nxb CAND, 2007 [67]; Viện Nhà nước và pháp luật,
Tội phạm học, Luật hình sự và tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb Chính trị quốc

3


gia, Hà Nội, 1995 [64]; trường Đại học Quốc gia Hà Nội- khoa Luật (2009),
Giáo trình Lý luận và pháp luật về quyền con người, Nxb Chính trị quốc gia.
Một số tác giả cũng đã công bố những bài báo khoa học có đề cập đến vấn
đề khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại như: Ths. Lê Thị Thúy
Nga, “Một số vấn đề về người bị hại trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
2009” [26]; Lê Tiến Châu, “Người bị hại trong tố tụng hình sự”, Tạp chí Khoa
học pháp lý [9, tr. 7- 11]; Phạm Mạnh Hùng, “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn
của việc khởi tố vụ án và kiểm sát việc khởi tố vụ án”, Tạp chí Kiểm sát, 2007;
Phan Thanh Trung (2003), “Người đại diện hợp pháp hoàn toàn có quyền rút
đơn khởi tố”; Tạp chí Dân chủ và pháp luật [53, tr. 28- 32].
Ở cấp độ luận văn thạc sĩ thực hiện ở khoa Luật- Đại học Quốc gia Hà
Nội có các đề tài của các tác giả Hoàng Lan Phương, “Khởi tố vụ án hình sự
theo yêu cầu của người bị hại trong Luật tố tụng hình sự Việt Nam”, 2014
[30]; Thịnh Quang Thắng, “Người bị hại trong Luật tố tụng hình sự Việt
Nam”, 2009; Nguyễn Trương Tín, “Một số vấn đề lý luận về chức năng buộc
tội trong tố tụng hình sự và vấn đề sửa đổi, bổ sung BLTTHS năm 2003 liên
quan đến chức năng buộc tội”, 2009 [51, tr. 29- 32]; Phạm Văn Huân,

tiễn áp dụng quy định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại từ
thành phố Hải Phòng. Trên cơ sở đó, đề ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quy định khởi tố vụ án hình sự theo
yêu cầu của người bị hại theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam và những
khó khăn, vướng mắc, bất cập, tồn tại trong thực tiễn áp dụng, làm cơ sở cho
việc đề ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật.
Phạm vi nghiên cứu của đề tài là những vấn đề lý luận cơ bản và thực
tiễn áp dụng chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại tại
thành phố Hải Phòng, trên cơ sở tiếp cận các văn bản pháp luật có liên quan,
chủ yếu là văn bản pháp luật tố tụng hình sự ban hành từ năm 1988 đến nay;
thông tin từ báo cáo công tác hàng năm và thông báo rút kinh nghiệm trong
5


việc giải quyết các vụ án hình sự của các Cơ quan tiến hành tố tụng cấp tỉnh
và Trung ương, thông tin vụ án đăng tải trên các phương tiện thông tin đại
chúng và hồ sơ vụ án.
Về thời gian: Luận văn nghiên cứu thực tiễn áp dụng chế định khởi tố
vụ án hình sự tại thành phố Hải Phòng từ năm 2013 đến năm 2017.
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
Luận văn được thực hiện dựa trên cơ sở lý luận Mác- Lênin về Nhà
nước và pháp luật, các quan điểm đổi mới của Đảng, nhất là trong lĩnh vực cải
cách tư pháp. Các phương pháp luận chung để nghiên cứu đề tài là phép duy
vật biện chứng và phép duy vật lịch sử, chú trọng các phương pháp kết hợp
giữa lý luận và thực tiễn.
Các phương pháp nghiên cứu cụ thể: Các phương pháp nghiên cứu đặc
thù của khoa học xã hội như phương pháp phân tích tổng hợp, phương pháp
logic; phương pháp lịch sử, so sánh; phương pháp phân tích quy nạp, diễn
dịch; phương pháp thống kê và một số phương pháp khác.

nội dung của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Những vấn đề lý luận về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu
của người bị hại.
Chương 2: Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về khởi tố
vụ án theo yêu cầu của người bị hại và thực tiễn thực hiện trên địa bàn thành
phố Hải Phòng.
Chương 3: Giải pháp hoàn thiện và nâng cao chất lượng áp dụng các quy
định của pháp luật về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại.

7


Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ
THEO YÊU CẦU CỦA NGƯỜI BỊ HẠI
1.1. Khái niệm và bản chất của khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu
của người bị hại
1.1.1. Khái niệm khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại
Bất cứ quốc gia nào khi xây dựng pháp luật hình sự và tố tụng hình sự
cũng đều hướng đến mục tiêu phòng ngừa tội phạm, phát hiện và xử lý kịp thời
mọi hành vi phạm tội, nhằm bảo vệ chế độ chính trị, lợi ích của Nhà nước, quyền
và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức. Trong đó, bảo vệ người bị hại là một
trong những mục tiêu và nhiệm vụ mà pháp luật hướng tới.
Ở nước ta, Nhà nước toàn quyền quyết định việc truy cứu trách nhiệm
hình sự đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội là tội phạm,
nhưng vẫn dành cho người bị hại quyền quyết định việc khởi tố hay không
khởi tố vụ án hình sự đối với một số tội phạm thông qua quyền yêu cầu khởi
tố vụ án hình sự. Đây là quyền buộc tội của người bị hại mang bản chất của
quyền tư tố, quyền tư tố nằm trong giới hạn và không làm mất đi quyền công
tố của Nhà nước. Hay nói cách khác, cơ sở lý luận của việc hình thành chế