Mở đầu
Theo luật Dân sự, một đứa trẻ sinh ra đã có năng lực pháp luật dân sự, vậy liệu
đứa trẻ đó đã có nhân cách chưa?Nhân cách là gì? Nhân cách phải chăng được quy
định bởi các quy phạm pháp luật? Được chi phối bởi nhiều nhân tố, nhân cách có quá
trình hình thành và phát triển nhất định. Để đi đến sự hoàn thiện về nhân cách trong
mỗi con người là một chặng đường dài và trên con đường ấy không thể vắng bóng
của giáo dục. Giáo dục có vai trò chủ đạo và quyết định đối với quá trình hình thành
và phát triển của nhân cách. Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, em xin chọn tìm hiểu đề
tài: “ Phân tích vai trò của giáo dục đối với quá trình hình thành và phát triển nhân
cách. Liên hệ thực tiễn”.
I. Những vấn đề lí luận chung về nhân cách
1.Một số khái niệm cơ bản
Khái niệm con người: Từ xưa đến nay, có rất nhiều quan điểm về khái niệm con
người và bản chất của con người. Trong khoa học xã hội thì cho rằng: con người là
một thực thể sinh học – xã hội. Và Các Mac đã đưa ra một luận điểm tổng quan “ Bản
chất của con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội” .
Khái niệm về cá nhân: Hẹp hơn khái niệm con người là khái niệm cá nhân. Cá nhân
cũng là một thực thể sinh vật- xã hội, là một con người – một thành viên trong xã hội
loài người nhưng mang những nét đặc thù riêng lẻ để phân biệt với các thành viên
khác , với cộng đồng.
2. Khái niệm về nhân cách
Giống như khái niệm con người, tồn tại rất nhiều quan điểm khác nhau về nhân cách.
Theo quan điểm của chủ nghĩa nhân văn, đại diện là Abraham Maslow thì cho
rằng: nhân cách được phát sinh từ cái tôi nội tâm và sự ép buộc của xã hội.
1


Theo quan điểm của các nhà tâm lý Liên Xô cũ như A.N Lêonchev nhận định:
nhân cách là sản phẩm của quá trình tiến hóa. Nhân cách được hình thành theo một
quá trình từ nhỏ đến lớn….
Triết học Mac- Lenin lại cho rằng: “ Nhân cách là khái niệm chỉ bản sắc đọc

nhân được hình thành và phát triển trong hoạt động và giao lưu. Chính trong quá trình
này, mỗi con người dần dần lĩnh hội những kinh nghiệm mà nhân loại tích lũy được
và biến nó trở thành vốn sống của mình. Đây chính là quá trình hình thành và phát
triển nhân cách của mỗi con người. Quá trình này được biểu hiện qua những dấu hiệu
sau:
Sự phát triển về mặt thể chất: sự hoàn thiện về cơ thể.
Sự phát triển về mặt tâm lý: sự biến đổi trong nhận thức, tình cảm, ý chí…
Sự phát triển về mặt xã hội: thể hiện ở thái độ, hành vi trong ứng xử với môi trường
xung quanh, tính tích cực trong hoạt động cải tạo, phát triển xã hội
Như vậy, sự phát triển nhân cách là quá trình cải biến toàn bộ các sức mạnh về
thể chất, tinh thần cả về lượng và chất. Sự tăng trưởng về lượng và sự biến đổi về
chất không chỉ diễn ra đối với các mặt thể chất, tâm lý và xã hội mà còn cả những
mầm mống, dấu hiệu di truyền hay có từ khi sinh ra…
5. Các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách
Thứ nhất là bẩm sinh – di truyền. Nó tham gia vào sự tạo thành cơ sở vật chất
của các hiện tượng tâm lý- những đặc điểm giải phẫu và sinh lý của cơ thể, trong đó
có hệ thần kinh. Đó là những mầm mống, tư chất sinh học có vai trò tiền đề phát triển
một số phẩm chất, năng lực của nhân cách.Từ đó có thể khẳng định vai trò tiền đề vật
chất của yếu tố di truyền với sự hình thành và phát triển nhân cách.

3


Thứ hai là hoàn cảnh sống. Nó bao gồm hoàn cảnh tự nhiên và hoàn cảnh xã
hội. Về hoàn cảnh tự nhiên tác động đến nhân cách thông qua các điều kiện tự nhiên
với những giá trị vật chất, tinh thần, qua phong tục tập quán – những cái vốn có liên
hệ với điều kiện tự nhiên ấy và qua phương thức sống của chính bản thân nó. Trong
khi đó hoàn cảnh xã hội với vai trò của các yếu tố điều kiện kinh tế, quan hệ chính trị
và pháp luật,… tác động đến mục tiêu, sự chiếm lĩnh các tri thức, kinh nghiệm và
định hướng giá trị cho sự hình thành và phát triển nhân cách của con người.

mà còn trong gia đình và ngoài xã hội. Như vậy, có thể khẳng định ba lực lượng giáo
dục chính là gia đình, nhà trường và các đoàn thể xã hội. Thật vậy, ngay từ khi cất
tiếng khóc chào đời mỗi người đã nhận được sự giáo dục từ cha, mẹ. Và cái nôi giáo
dục tiếp theo là nhà trường, thông qua những phương pháp khoa học tác động đến
năng lực, phẩm chất nhân cách mỗi người. Không chỉ gia đình, nhà trường, giáo dục
xã hội thông qua các đoàn thể, các tổ chức nhà nước…góp phần phát triển nhân cách
toàn diện theo sự phát triển xã hội.
2. Vai trò của giáo dục trong quá trình hình thành, phát triển nhân cách.
Quá trình hình thành và phát triển nhân cách được tác động bởi nhiều yếu tố,
giáo dục có phải là một nhân tố quan trọng ? Khổng Tử từng nói “ Viên ngọc không
được mài dũa thì không thành đồ dung được. Con người không được học thì không
biết gì về đạo lý”, Bác Hồ cũng từng viết: “Hiền, dữ phải đâu là tính sẵn – Phần
nhiều do giáo dục mà nên”. Thật vậy, ngay từ thời Trung Hoa cổ đại cho đến thời đại
ngày nay con người vẫn luôn khẳng định vai trò quan trọng của giáo dục đối với
phẩm chất, nhân cách(về đạo lý, hiền - dữ) của con người.Vậy, giáo dục có vai trò
như thế nào đối với quá trình hình thành và phát triển nhân cách của con người?
3 Giáo trình Tâm lý học đại cương, trường đại học luật hà nội, NXB Công an nhân dân Hà Nội-2013, trang 226
4 Giáo trình Giáo dục học tập 1, NXB Đại học sư phạm, trang 22

5


Thứ nhất, giáo dục vừa vạch ra chiều hướng, mục tiêu cho sự hình thành và
phát triển nhân cách của học sinh vừa tổ chức, chỉ đạo, dẫn dắt học sinh thực hiện
quá trình đó theo chiều hướng đã định. Đi đường không thể không xác định đích đến,
con đường hình thành và phát triển nhân cách cũng vậy. Giáo dục như kim chỉ nam
vạch ra mục tiêu cho quá trình phát triển nhân cách. Không chỉ vậy, giáo dục còn
đóng vai trò như người hướng dẫn để quá trình ấy đạt được đến mục tiêu đã vạch ra
cho mỗi con người.
Thứ hai,giáo dục là những tác động tự giác có điều khiển, có thể mang lại

ra mục tiêu vươn tới.
Bên cạnh sự tác động trực tiếp, giáo dục còn điều chỉnh, tác động đến các nhân
tố ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách nhằm tạo sự thuân lợi
cho quá trình này.
Đối với bẩm sinh- di truyền: giáo dục tìm cách khắc phục những khiếm khuyết
về cơ thể hạn chế những khó khăn của người khuyết tật, đồng thời giúp họ phát triển
những chức năng khác nhằm bù trừ những chức năng bị khiếm khuyết , giúp họ hòa
nhập vào cuộc sống cộng đồng. Ví dụ như câu chuyện về người nhạc sĩ thiên tài
Beethoven. Mặc dù bị khuyết thính nhưng nó không làm cản trở tài năng âm nhạc
trong ông. Để rồi con người vĩ đại ấy cho ra đời những tác phẩm bất hủ cho nhân loại.
Đối với môi trường: giáo dục không chỉ tác động đến môi trường tự nhiên
nhằm cải biến nó mà còn thay đổi môi trường xã hội thông qua các chức năng kinh
tế- xã hội, chính trị- xã hội, tư tưởng…tạo môi trường tốt đẹp lành mạnh tác động tích
cực đến sự phát triển nhân cách của con người.
Đối với hoạt động, giao tiếp: giáo dục tổ chức những hoạt động giao tiếp bổ
ích lành mạnh nhằm phát huy những phẩm chất, năng lực cá nhân…thông qua đó rèn
xây dựng nhân cách tốt đẹp. Đó là những cuộc trò chuyện, trao đổi của sinh viên,
những bạn trẻ với những tấm gương lớn như Nick Vujicic hay chàng trai Nguyễn Sơn
Lâm khuyết tật mà theo đuổi được những kỷ lục không tưởng.
7


Như vậy, với những đặc trưng của mình, giáo dục đóng một vai trò quyết định,
chủ đạo đối với quá trình hình thành và phát triển nhân cách. Nó vừa chi phối quá
trình đồng thời lại tác động tích cực đến các nhân tố khác. Giáo dục góp phần làm
cho nhân cách con người trở thành “viên ngọc sáng” thông qua quá trình “mài dũa”
của giáo dục. Chúng ta không thể phủ nhận vai trò quan trọng của giáo dục, tuy nhiên
cũng không tuyêt đối hóa, cho rằng giáo dục là “vạn năng”, nhìn nhận nhân cách con
người như tờ giấy trắng mà nhà giáo dục tùy ý tô vẽ.
III. Liên hệ thực tiễn.

Ngọc Ký…
2. Một tấm gương trưởng thành từ tù ngục
Nếu nhà văn Helen được biết đến với sự vươn lên thành công trong sự nghiệp
giáo dục thì có một tấm gương thầm lặng đã trưởng thành từ sự giáo dục của nhà tù.
Đó là câu chuyện về một con người bình thường tên Phạm Thiết Tưởng. Sinh ra trong
một gia đình nghèo khó, ngay từ sớm anh phải thôi học để đi làm phụ giúp bố mẹ.
Anh học nghề sửa chữa ô tô và sau đó ra Vinh kiếm sống. Vì mâu thuẫn với khách
hàng, anh đã làm cho đối phương gãy hai tay và chấn thương xọ não. Vì vậy, anh
Tưởng bị phạt 24 tháng tù vì tội “ cố ý gây thương tích”. Trong thời gian thi hành án,
Phan Thiết Tưởng được cán bộ quản giáo thức tỉnh, động viên, giúp đỡ cải tạo hoàn
lương, anh tích cực rèn luyện tu dưỡng đạo đức. Bên cạnh đó, anh còn được tạo điều
kiện tham gia vào đội sửa chữa xe. Với sự quan tâm, nhiệt tình giúp đỡ của những
quản giáo nơi đây, anh luôn cố gắng học hỏi, chấp hành các nội quy của trại.
Sau khi hoàn thành hình phạt, ra tù với tay nghề được tôi luyện trong trại,
Tưởng đã mở xưởng sửa chữa xe. Không chỉ xây dựng cuộc sống lành mạnh, hạnh
phúc cho mình, anh còn tạo công ăn việc làm cho hơn 100 người dân địa phương đặc
9


biệt tạo điều kiện giúp đỡ, tạo việc làm cho những người “bạn tù” của mình đã hoàn
lương. Bây giờ, anh trở thành giám đốc công ty TNHH Tuyên Tân ở huỵện Quỳ Hợp,
Nghệ An. Anh được biểu dương về tấm gương sáng hoàn lương, tái hòa nhập cộng
đồng. Như vậy, có thể khẳng định: trường học không phải là một nền giáo dục duy
nhất, giáo dục từ xã hội cũng giúp con người phát triển đúng hướng phù hợp với nhu
cầu của xã hội.
3. Đỗ Nhật Nam – cậu bé thần đồng
Bên cạnh nền giáo dục từ nhà trường, giáo dục từ các đoàn thể xã hội, giáo dục
từ gia đình cũng đóng một vai trò vô cùng quan trọng đối với sự hình thành và phát
triển nhân cách. Câu chuyện về cậu bé tên Đỗ Nhật Nam như một ví dụ điển hình thể
hiện vai trò của giáo dục từ gia đình với sự phát triển nhân cách con người.

Nội 2012
Triết học Mac- Lenin, Nxb Chính trị quốc gia, 2007
B. Sách
1. Nguyễn Ngọc Bích, Tâm lý học nhân cách, Nxb.Giáo dục, Hà Nội 2001
2. A.N.Leonchev, Hoạt đông- ý thưc – nhân cách, Nxb.Giáo dục, Hà Nội 2000
3. Phạm Minh Hạc, Lê Đức Phúc( chủ biên), Một số vấn đề nghiên cứu nhân cách,
Nxb.Giáo dục, Hà Nội 2004

1.Nguyên Sơn Lâm- khat-vong- vuot-dinh-cao-hon-Fansipan
2.www/ chuyen-muc/nhung-nguoi-khuyet-tat-noi-tiieng-tai-nang-tren-the-gioi.html
3.www.doisongphapluat.com>Đời sống>Gia đình
4.www.tinmoi.vn>Tin tức>Bạn đọc
5.doisong.vnexpress.net/tin-tuc/con-duong-tro-thanh-than-dong-cua-cau-be13tuoi.3105927html
6.Nhanduset.blogspot.com/2013/11/cau-chuyen-oi-toi-Helen-keller
12


7.www.alphaschool.edu.vn/tu-truyen-cam-dong-cua-an-kim-băng-tien-si-harvart
8.TieuSuHelenKeller.pdf

13