MỤC LỤC

MỞ ĐẦU..........................................................................................................1
NỘI DUNG.......................................................................................................3
I. Những vấn đề về đạo đức của Nhà báo.........................................................3
1. Khái niệm đạo đức, đạo đức của Nhà báo....................................................3
2. Vấn đề đạo đức nhà báo................................................................................3
3. Sự vi phạm đạo đức nghề nghiệp của nhà báo nói chung và nhà báo điều
tra nói riêng.......................................................................................................7
II. Trách nhiệm xã hội của nhà báo.................................................................13
1. Khái niệm trách nhiệm xã hội.....................................................................13
2. Trách nhiệm xã hội của người làm báo, đặc biệt là báo điều tra trong xã
hội hiện nay.....................................................................................................15
III. Giải pháp...................................................................................................17
KẾT LUẬN....................................................................................................19
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.....................................................20


MỞ ĐẦU
Tác phẩm báo chí là thuật ngữ chỉ một sản phẩm tư duy của nhà báo,
mà đối tượng nghiên cứu và phản ánh của nó là hiện thực khách quan, hình
thức của tác phẩm báo chí luôn tương ứng với nội dung thông tin. Tác phẩm
báo chí tồn tại ở những hình thức cụ thể: tin, tường thuật, phản ánh, phỏng
vấn, phóng sự, điều tra, bình luận xã luận… là bộ phận cấu thành sản phẩm
báo chí, có giá trị tạo dư luận xã hội, tác động tới nhận thức và hành vi của
người tiếp nhận thông tin.
Hoạt động báo chí là một hoạt động truyền thông đại chúng. Sản phẩm
của hoạt động báo chí chuyển tải tới công chúng những thông tin thời sự về
các sự kiện, vấn đề, sự vật, hiện tượng, con người xảy ra hàng ngày, hàng giờ
trong đời sống xã hội thông qua đó đem lại những giá trị thông tin cho công
chúng xã hội, đảm bảo tính thông tin là chức năng quan trọng đầu tiên của


NỘI DUNG
I. Những vấn đề về đạo đức của Nhà báo.
1. Khái niệm đạo đức, đạo đức của Nhà báo.
“Đạo đức là những tiêu chuẩn, nguyên tắc được xã hội thừa nhận, quy
định hành vi của con người đối với nhau và đối với xã hội. Các nguyên tắc
đạo đức giống như những chiếc máy điều chỉnh hành vi của con người,
nhưng không mang tính chất cưỡng chế mà mang tính tự giác (...) Trên cơ sở
lí tưởng và trách nhiệm đạo đức đã hình thành nên quan niệm về lương tâm
và lòng tự trọng của nhà báo chuyên nghiệp. Đạo đức nghề nghiệp bao gồm
các nguyên tắc xử sự đúng đắn để ngăn ngừa những hành vi không đúng đắn.
Căn cứ vào những tiêu chuẩn đạo đức này và dựa vào tính chất của những
hành vi, mỗi nhà báo sẽ phải chịu đựng sự tự xỉ vả, xấu hổ, phải tự kết tội,
hoặc được khích lệ, tự hào, phấn khởi và hạnh phúc”. 2
Quan niệm đạo đức của nghề báo dù nhìn ở góc độ nào cũng đều dựa
trên cơ sở đạo đức xã hội để đánh giá đúng sai, tốt xấu. Đạo đức nghề báo
đối với những cá nhân người làm báo không có bản lĩnh, lập trường không
đủ vững vàng khi đứng trước vô vàn cám dỗ lại càng dễ bị đem ra lợi dụng,
càng dễ lung lay.
Nhưng nói đi cũng phải nói lại, ở môi trường như hiện nay, trong sự
phát triển chung của nền kinh tế thị trường, sự cạnh tranh và lợi nhuận là điều
không thể tránh khỏi. Việc lợi dụng báo chí để đảm bảo lợi nhuận, doanh thu
hay chỉ đơn giản vì một lợi ích nào đó, đôi khi ép một số cá nhân người làm
báo đến việc phải sử dụng những thông tin phi nhân bản, cũng đôi lúc đã xem
nhẹ đạo đức nghề nghiệp của mình.
2. Vấn đề đạo đức nhà báo.
Đại hội lần thứ VI, Hội Nhà báo Việt Nam (tháng 3/1995), các đại biểu đã
thông qua “Quy ước đạo đức nghề nghiệp báo chí” gồm 10 điều cụ thể như sau:
2 Dương Xuân Sơn, Đinh Hường, Trần Quang: Cơ sở lý luận báo chí - truyền thông, Nxb Văn hóa - thông
tin, H., 1995, tr. 252.



7. Nhà báo góp phần phát triển lợi ích cộng đồng, tồn trọng quyền con
người, không lợi dụng thông tin để xúc phạm nhân phẩm và làm thiệt hại đến
lợi ích người khác.
8. Nhà báo luôn luôn giữ phẩm chất trong sáng, không vụ lợi. Tuyệt đối
không vì lợi ích cá nhân mà cố tình công bố hoặc bỏ qua không công bố một
thông tin. Nhà báo không được dùng uy tín của mình để trục lợi.
9. Nhà báo tôn trọng chính kiến và quan điểm xã hội, nghề nghiệp của
đồng nghiệp; đoàn kết, hợp tác, giúp đỡ lẫn nhau trong hoạt động và đời sống;
đấu tranh không khoan nhượng chống mọi hành vi làm tổn hại đến đất nước,
lợi ích nhân dân và trái với đạo đức báo chí.
10. Nhà báo sống lành mạnh, văn minh, khát khao học hỏi, khiêm tốn
cầu tiến bộ. Nâng cao bản lĩnh, trình độ, kỹ năng nghề nghiệp của mình là ước
vọng và sự phấn đấu suốt đời của người làm báo.3
Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VIII Hội Nhà báo Việt Nam đã
thông qua Quy định về đạo đức nghề nghiệp của người làm báo Việt Nam
gồm 9 điều:
1. Tuyệt đối trung thành với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Việt Nam xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
2. Luôn gắn bó với nhân dân, hết lòng phục vụ nhân dân.
3. Hành nghề trung thực, khách quan, tôn trọng sự thật.
4. Sống lành mạnh, trong sáng, không được lợi dụng nghề nghiệp để vụ
lợi và làm trái pháp luật.

3 Quy ước đạo đức nghề nghiệp báo chí

5



Nam, trong đó có nhiệm vụ ban hành, tổ chức thực hiện Quy định đạo đức
nghề nghiệp của người làm báo Việt Nam. Tuy nhiên, ngay cả khi chưa xây
dựng được một bộ quy tắc ứng xử, bản thân mỗi người làm báo cũng cần tự
nhận thức được tầm quan trọng của đạo đức nghề nghiệp của cái nghiệp mà
mình đang làm đến đâu, giống như trong phát biểu của ông Hồ Quang Lợi –
phó chủ tịch thường trực Hội Nhà báo Việt Nam đã khẳng định “đạo đức báo
chí đang trở thành một vấn đề có tính cốt lõi, nền tảng của hoạt động báo chí
ngày nay. Nếu xa rời nền tảng đó, báo chí không thể hoàn thành trách nhiệm
đối với xã hội.”
Nhà báo Lê Thanh Phong – thuộc báo Lao động đưa ra quan điểm của
mình: “Nói đúng sự thật là tôn chỉ cao đẹp nhất của nghề báo”. Trong môi
trường báo chí cạnh tranh như hiện nay, đặt ra yêu cầu rất cao đối với người
làm báo, buộc họ phải năng động hơn, nhạy bén hơn, luôn phải làm mới mình
để thích nghi với sự phát triển chung của nghề, yêu nghề và sống được với
nghề, cũng vì nhạy bén như vậy họ mới có thể nhiệt huyết với nghề mà không
màng đến những cám dỗ để đem đến những sản phẩm khách quan, đáp ứng
khát khao sự thật mà khán, thính giả cần.
3. Sự vi phạm đạo đức nghề nghiệp của nhà báo nói chung và nhà
báo điều tra nói riêng.
- Thứ nhất, nhà báo không nghiên cứu, không đi sâu nghiên cứu, thâm
nhập thực tiễn để phát hiện đề tài sáng tạo tác phẩm mà chỉ sao chép, bịa đặt
thông tin, hư cấu chi tiết trong tác phẩm, dẫn tới gây hậu quả xấu cho dư luận
xã hội.
Khâu đầu tiên trong quá trình tạo ra tác phẩm của người làm báo nói
chung và báo điều tra nói riêng là nghiên cứu, thâm nhập thực tiễn để phát
hiện đề tài. Giống như khi đi tình nguyện xa, các bạn trẻ thường có hoạt động
“tiền trạm”, làm báo cũng vậy, cần có sự đầu tư, cần có thực tiễn bởi có sự
7





chứng cho sự non yếu của nhà báo khi điều tra, quan sát, thu thập thông tin, dữ
liệu. Trên kênh Truyền hình An ninh (ANTV) của Bộ Công an, có chuyên mục
“Camera giấu kín”. Trong một kịch bản phát sóng, nhóm làm chuyên mục đã
mời một sinh viên người nước ngoài đang học tập tại Việt Nam đóng vai người
hành nghề “Xe ôm Tây”. Nhà đài muốn xem “khách ta” và những người cùng
hành nghề chạy xe ôm của ta sẽ ứng xử ra sao với tình huống này. Nhóm làm
chuyên mục đã tổ chức ghi hình tại nhiều điểm khác nhau ở Hà Nội như cổng
trường đại học, cổng bệnh viện, bến xe… Ngay chiều hôm đó, trên một số tờ
báo mạng, trang tin điện tử đã xuất hiện các bài viết về sự kiện này với những
dòng tít mùi mẫn kiểu “Một tấm gương sinh viên nước ngoài vượt khó”, “Xe
ôm Tây”… Tiếp đó là hoàng loạt các comment tán dương theo kiểu “Họ ở tận
bên Tây sang học mà còn tranh thủ chạy xe ôm kiếm sống, tại sao mình cũng là
sinh viên, lại không chạy xe ôm kiếm thêm nhỉ…”
Ví dụ trên cho thấy các tác giả viết bài không có thói quen đọc báo,
không xem truyền hình, không đi thực tế nên mới không biết đó là một tình
huống tác nghiệp của các đồng nghiệp. Như vậy, ngay cả thời gian để tìm hiểu
đề tài còn không được chú trọng thì liệu việc trau chuốt cho một quá trình
điều tra để tạo ra sản phẩm báo chí ở lĩnh vực điều tra liệu có đảm bảo chất
lượng hay không? Những nhà báo này không những nhà báo đã vi phạm tính
chân thực, khách quan mà còn vi phạm cả tính nhân văn trong hoạt động báo
chí.
Đối với việc sử dụng phương pháp phỏng vấn để thu thập thông tin, dữ
liệu, hiện nay vì sao nhiều người ngại tiếp xúc với báo giới, vì nhiều nhân vật
trả lời phỏng vấn đã trở thành nạn nhân của báo chí, bị nhà báo “nhét miệng”
những câu trả lời sai sự thật. Trong thực tế hoạt động báo chí, khi sử
dụng phương pháp nghiên cứu tư liệu để thu thập thông tin, dữ liệu, một số
nhà báo đã tự khoe khả năng copy, paste lành nghề của mình trên các trang
mạng; vậy, thử hỏi thao tác điều tra của những nhà báo này khi tác nghiệp

4 http://daotao.vtv.vn/dao-duc-cua-nha-bao-trong-quy-trinh-sang-tao-tac-pham-bao-chi/

10


điều này. Hoạt động có chủ ý về chọn lựa thể loại, chi tiết, bố cục tác phẩm
làm nên sự thành công trong nghề nghiệp của các nhà báo chuyên nghiệp.
Thường thì họ đặt ra câu hỏi khi thể hiện tác phẩm là: Đối tượng mà tác phẩm
hướng tới là ai, tác phẩm có tác động gì đến lợi ích của quốc gia, cộng đồng
hay cá nhân hay không, hiệu quả, hậu quả mà nó đem lại là gì? Từ đó, các nhà
báo mới quyết định chọn hình thức thể loại nào thể hiện sẽ tạo hiệu quả thông
tin, hấp dẫn công chúng.
Trong thực tiễn hoạt động báo chí, vẫn còn không ít các nhà báo thể
hiện sự non yếu ở bước sáng tạo này. Các tác phẩm của họ thường không rõ
mục đích thông tin, chưa rành mạch về thể loại, chưa khéo léo trong xây dựng
bố cục tác phẩm, chưa tinh xảo trong chọn lựa chi tiết, chưa giỏi về sử dụng
ngôn ngữ biểu đạt. Sự non yếu về năng lực sáng tạo của nhà báo, tất yếu trên
mặt báo sẽ xuất hiện những “tác phẩm báo chí” vô thưởng, vô phạt, kém hấp
dẫn hoặc gây hậu quả xã hội nghiêm trọng.5
- Thứ tư, không tự biên tập tác phẩm của mình, nhà báo vô tình hoặc cố
ý để lọt sai sót, đánh đố biên tập viên.
Những nhà báo có kinh nghiệm, nghiêm túc với nghề sau khi viết bài
xong thường đọc đi đọc lại nhiều lần, sửa chữa câu văn, lược bỏ những chi
tiết rườm rà, sai, bổ sung những chi tiết mới. Không biên tập viên nào có thể
biên tập tác phẩm tốt hơn là do chính tác giả tự biên tập. Các biên tập viên
biên tập tác phẩm của phóng viên, cộng tác viên chỉ là để làm cho các tác
phẩm đó tốt hơn khi nó được tổ chức trên sản phẩm báo chí.
Trong thực tế hoạt động báo chí, vẫn ít nhiều tồn tại những người làm
báo “ngại” tiến hành bước này trong quy trình sáng tạo tác phẩm. Họ thường
đùn đẩy, phó thác trách nhiệm cho các biên tập viên. Các biên tập viên chuyên

quả, hậu quả của tác phẩm báo chí.
Theo dõi, nắm bắt và xử lý thông tin phản hồi là một bước quan trọng
trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí, thông qua đó nhà báo biết được tác
phẩm của mình đem lại hiệu quả hay hậu quả xã hội. Xử lý thông tin phản hồi
12


là để nhà báo kịp thời giải quyết các tình huống đặt ra liên quan đến dư luận
xã hội mà tác phẩm của mình đem lại.
Phản hồi về hiệu quả, hậu quả do tác phẩm báo chí đem lại thường từ
các đối tượng như: Cơ quan quản lý tư tưởng – văn hoá (Ban Tuyên giáo
Trung ương, Ban Tuyên giáo các tỉnh, thành phố, huyện, ngành); Cơ quan
quản lý Nhà nước về báo chí và truyền thông (Bộ Thông tin và Truyền thông,
Bộ Ngoại giao, các Cục chuyên ngành: Cục Báo chí, Cục Phát thanh – Truyền
hình và Thông tin điện tử, Cục Thông tin đối ngoại…); Cơ quan chủ quản báo
chí (các Bộ, ngành, tổ chức đoàn thể xã hội, địa phương…); Các tập thể (các
cơ quan nhà nước, các tổ chức hội nghề nghiệp, các tổ chức phi chính phủ,
đơn vị tư nhân,…); Các đồng nghiệp báo chí (trong và ngoài cơ quan báo
chí); Cá nhân công luận xã hội.
Một trong những chức năng cơ bản và quan trọng của báo chí là tham
gia quản lý, giám sát và phản biện xã hội thông qua dư luận xã hội. Chỉ có
thông qua dư luận xã hội, báo chí mới làm tròn trách nhiệm của mình là cầu
nối quan trọng của Đảng, nhà nước với nhân dân; là tiếng nói của Đảng, Nhà
nước, diễn đàn của quần chúng nhân dân.
Thực tế thì sự phản hồi của các cơ quan quản lý và chủ quản báo chí,
của công chúng xã hội về hiệu quả, hậu quả từ các tác phẩm báo chí luôn diễn
ra và là điều tất yếu khách quan. Điều này thể hiện cho một nền báo chí tự do,
dân chủ, nhân văn. Các toà soạn, nhà báo thực sự chuyên nghiệp thường dũng
cảm nhận trách nhiệm xã hội về hiệu quả, hậu quả từ các tác phẩm của mình
công bố và họ càng làm tăng niềm tin của cơ quan quản lý, chủ quản và công

“đo” trách nhiệm của họ bằng thước đo chung của thực tiễn nghề
nghiệp. Trách nhiệm là một vấn đề do học tập và do năng lực mà có. Nó là
việc báo tin, đánh thức người phóng viên dậy rồi cử anh ta đi dưới sự hướng
dẫn của những biên tập viên từng trải - sau đó sản phẩm truyền thông sẽ được
làm sáng tỏ hơn.
Trong nhiều văn bản khác nhau, các biên tập viên cũng chứng minh
tương tự, khi họ thu gọn vấn đề đạo đức báo chí vào trong phạm vi kỹ thuật

14


nghề nghiệp giống như phương pháp săn tin nhất định hay là vấn đề pháp luật
và vấn đề thị trường. Đối với họ, vấn đề đạo đức trong ngày thường khá cụ
thể. Cho nên họ không phải suy nghĩ nhiều lắm về trách nhiệm xã hội chung hoặc là họ không nhìn nhận chúng như là một vấn đề đặc biệt thuộc nghề
nghiệp, vì họ quan niệm rằng, đạo đức lao động là chuẩn mực chung cho mọi
người, không riêng gì nhà báo, mặc dù nhà báo gặp nhiều tình huống phải ứng
xử dựa trên nguyên tắc đạo đức nhiều hơn những nghề khác.
Nhu cầu đạo đức có tính thời sự này có thể nghiên cứu được vì lý do và
hệ quả của nó đối với bốn yếu tố ràng buộc hành vi báo chí như sau:
- Qui chế báo chí (Danh mục đạo đức học và sự trùng hợp với các qui
định pháp luật. Ví dụ như việc bảo vệ người cung cấp thông tin đồng thời
được ghi trong luật báo chí và qui ước đạo đức báo chí).
-

Cơ cấu báo chí (Điều kiện chế định dành cho sự tự ràng buộc cá

nhân của hành vi báo chí).
- Chức năng báo chí (Sự thống nhất của nguyên tắc đạo đức học với ý
định đưa tin của phóng viên và mong muốn được thông tin của công chúng).
- Vai trò báo chí (Tính nhạy cảm của phóng viên đối với hoàn cảnh

luận về đạo đức nghề báo. Lý thuyết vì lợi ích đa số này như là một thứ thước
đo dành cho hành vi báo chí hàng ngày nhằm chống lại động cơ cá nhân bị
khai thác triệt để và chủ nghĩa khoái lạc cá nhân. Đối với sự phân biệt giữa tự
do và lạm dụng tự do, kiểu quan niệm về đạo đức trách nhiệm đó chưa có
bằng chứng là đã mang lại lợi ích thực tế. Bởi vì tự do báo chí, suy cho cùng
cũng là sản phẩm của cơ chế báo chí. Mỗi đất nước, tuỳ thuộc vào nhiều yếu
tố khác nhau như chính trị, xã hội, trình độ dân trí, mức sống vật chất v.v... để
có cơ chế báo chí thích hợp. Nếu đem quan niệm tự do của các nước khác áp
đặt lên kiểu tư duy của dân mình là phi khoa học. Chỉ lấy một ví dụ đơn giản:
ở Thuỵ điển tình trạng dân số giảm làm cho quốc hội của họ phải đau đầu để
nghĩ ra kế sách nhằm tăng dân số. Vì thế đã xuất hiện ý tưởng công bố rộng

16


rãi và tăng cường thời lượng chiếu phim sex trên màn ảnh nhỏ, và đương
nhiên là trên nhiều phương tiện truyền thông khác nữa. Đó là một quan niệm
về tự do. Trong khi đó chúng ta đang vất vả lắm trong công tác tuyên truyền,
thế mà hàng chục năm rồi vẫn chưa thực hiện được chủ trương mỗi cặp vợ
chồng chỉ nên có một hoặc hai con. Nếu để cho một số nhà báo nào đó được
tự do trong khoái lạc cá nhân thì công sức tuyên truyền cuả hàng trăm cơ quan
truyền thông và các tổ chức xã hội khác chỉ là công cốc. Đến như nước Mỹ
được mệnh danh là "thế giới tự do" vậy mà sau vụ khủng bố 11/9 nhân dân
cũng đồng ý với chính quyền là hạn chế tự do của dân để tăng cường an ninh
của đất nước. Cho nên tình trạng lạm dụng tự do báo chí không chỉ vi phạm
pháp luật mà còn vi phạm đạo đức. Dĩ nhiên cũng không thể hi sinh tự do của
đa số để dành quyền tự do cho thiểu số. Như vậy mỗi nhà báo sẽ có tự do khi
nhận thức đầy đủ quy luật của tự nhiên và xã hội, như Ăng ghen đã nói: “tự
do là tất yếu”.6
Vấn đề về đạo đức nghề nghiệp của báo chí hiện nay là phải tìm ra

nhiệm với nghề của nhà báo và biểu hiện cụ thể trong mỗi tin, bài, hình ảnh
trên mỗi số báo, mỗi chương trình phát sóng đều đưa đến cho công chúng
những thông tin chân thật, khách quan... Hơn nữa, đối với mỗi người làm báo,
như chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: “để làm trọn nhiệm vụ tuyên truyền,
tổ chức, hướng dẫn, thì các báo chí ta cần phải gần gũi quần chúng hơn nữa,
đi sâu vào công việc thực tế hơn nữa, cách làm việc của các báo chí phải cải
thiện hơn nữa”. Nhân dân là đối tượng tác động của báo chí nên “Nhiệm vụ
của báo chí là phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng”. Người làm báo phải
đặt lợi ích của nhân dân, của đất nước lên trên lợi ích của bản thân. Người làm
báo phải phản ánh được những tâm tư, tình cảm, nhu cầu, lợi ích của nhân
dân. Đồng thời hướng dẫn, thuyết phục, tổ chức, giáo dục nhân dân theo
Đảng. Phụng sự nhân dân với người làm báo chính là tác phẩm làm ra phải
hướng tới quần chúng nhân dân, “mỗi tư tưởng, mỗi câu nói, mỗi chữ viết,
phải tỏ rõ cái tư tưởng và lòng ước ao của quần chúng”. Cá nhân người làm
báo phải nhận thức được vai trò, trách nhiệm của mình trong việc xây dựng
18


môi trường báo lành mạnh, tôn trọng đạo đức nghề nghiệp của bản thân,
không ngừng học tập, trau dồi kiến thức, nâng cao trình độ chuyên môn,
nghiệp vụ.

19


KẾT LUẬN
Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, báo chí cũng
là một loại “hàng hóa” đặc biệt. Áp lực về kinh tế trong bối cảnh cạnh tranh
thông tin mạnh mẽ, toàn diện đã và đang đặt báo chí, nhất là báo in trước
những khó khăn, thách thức ngày càng gay gắt. Đạo đức và trách nhiệm xã

%A5/tabid/194/newsId/8411/ModuleId/935/language/vi-VN/Default.aspx
http://www.skhcnquangnam.gov.vn/SitePages/ChiTietTin.aspx?
BaiViet=281
http://www.qdnd.vn/xa-hoi/cac-van-de/dao-duc-va-trach-nhiem-xa-hoicua-nha-bao-472493

21


http://www.nhandan.com.vn/cuoituan/thoi-su-chinh-tri/item/29897002dao-duc-nguoi-lam-bao-trong-thoi-dai-bung-no-truyen-thong.html
https://vnu.edu.vn/ttsk/?C1654/N1932/dao-duc-nghe-bao:-Luong-tamva-long-tu-trong.htm
http://daotao.vtv.vn/dao-duc-cua-nha-bao-trong-quy-trinh-sang-tao-tacpham-bao-chi/

22