Vai trò của báo chí trong giám sát và phản biện xã hội phục vụ
công tác lãnh đạo, quản lý
I. Lý luận vai trò của báo chí trong giám sát, phản biện xã hội
Giám sát xã hội và phản biện xã hội là hai khái niệm chức năng gắn
bó mật thiết vì chỉ giám sát một cách nghiêm túc mới có thông tin đầy đủ
và thấu đáo làm tiền đề cho phản biện. Giám sát xã hội của báo chí thực
chất là giám sát bằng dư luận xã hội. Qua giám sát, theo dõi một cách
khách quan và có định hướng mà báo chí thể hiện vai trò phản biện xã hội
của mình. Nếu phản biện khoa học là một trong những cách thức chủ yếu
để các nhà nghiên cứu tiệm cận tới các chân lý khoa học, thì trong đời
sống xã hội, phản biện xã hội là một công cụ không thể thiếu để tổ chức ra
một xã hội dân chủ. Sứ mạng của báo chí trước hết là để thỏa mãn nhu cầu
thông tin của xã hội. Xã hội càng hiện đại, việc phổ biến thông tin trên quy
mô đại chúng càng trở nên quan trọng, và vì vậy, sự phụ thuộc, ảnh hưởng
lẫn nhau giữa các phương tiện thông tin đại chúng và xã hội càng trở nên
chặt chẽ. Trong thời đại bùng nổ thông tin ngày nay, vai trò tích cực của
cộng đồng truyền thông đã thúc đẩy quá trình xã hội hóa các hoạt động
giám sát và phản biện xã hội.
Giám sát và phản biện xã hội là sự tham gia của cá nhân, các tổ chức
chính trị, tổ chức xã hội vào một vấn đề, một chủ trương, chính sách nào
đó của Nhà nước nhằm làm cho chủ trương, chính sách đó ngày càng hoàn
thiện trong thực tiễn, đáp ứng nhu cầu xã hội, tạo nên sự đồng thuận, phục
vụ tốt hơn những vấn đề quốc kế, dân sinh. Do đó, phản biện xã hội là sự
tập hợp sức sáng tạo và trí tuệ của các giai tầng, tạo nên sức mạnh nội lực
1


để giải quyết các vấn đề xã hội; là sự thể hiện dân chủ hóa đời sống xã hội,
thước đo trình độ phát triển của một xã hội. Phản biện xã hội là sự tập hợp
sức mạnh cộng đồng để giải quyết vấn đề xã hội.
II. Báo chí với vai trò giám sát và phản biện xã hội phục vụ công

khơi nguồn và định hướng dư luận xã hội theo hướng ủng hộ hay phản
bác, tạo áp lực dư luận xã hội và yêu cầu các cơ quan thẩm quyền giải
quyết, giải thích và giải đáp trước công luận, trước nhân dân.
Những năm qua, báo chí đã chủ động tham gia giám sát và phản
biện xã hội, đóng góp tích cực vào việc hoạch định đường lối, chủ trương
của Đảng; chính sách, pháp luật của Nhà nước; đấu tranh phản bác các
luận điệu thù địch, sai trái, phòng chống tham nhũng, tiêu cực và các tệ
nạn xã hội đang làm cản trở sự phát triển của đất nước. Trong phòng,
chống tham nhũng, báo chí đóng vai trò là một chủ thể khơi nguồn phản
biện xã hội một cách mạnh mẽ nhất. Phần lớn các sự kiện, hiện tượng
tham nhũng mà báo chí nêu ra đã tạo áp lực cũng như tạo cơ hội, điều kiện
cho các cơ quan chức năng vào cuộc chống tham nhũng.
Trên thực tế, nhiều vụ tiêu cực lớn, dù thủ đoạn, hành vi tham nhũng
có tinh vi, phức tạp, nhưng cũng đã được nhân dân và báo chí lật tẩy. Ví
dụ điển hình câu chuyện hiện nay được báo chí quan tâm nhiều liên quan
đến ông Trịnh Xuân Thanh, nguyên Phó Chủ tịch tỉnh Hậu Giang. Từ
chuyện “cỏn con” là cái biển số xe trắng - xanh lẫn lộn, giờ đây, sau điều
tra của báo chí và kết luận của Ủy ban Kiểm tra Trung ương, người dân

3


mới “ngã ngửa” với con đường thăng tiến của vị nguyên Phó Chủ tịch tỉnh
Hậu Giang Trịnh Xuân Thanh.
Bên cạnh đó, nhiều vụ án tham nhũng điển hình như vụ tham nhũng
của Lã Thị Kim Oanh và đồng phạm tại Công ty Tiếp thị thương mại nông
nghiệp ông nghiệp thực phẩm, vụ băng nhóm tội phạm Năm Cam, hay vụ
PMU18 phanh phui một loạt các vụ việc phạm pháp của một số cán bộ
lãnh đạo, quản lý ở Bộ Giao thông Vận tải, và gần đây nhất là những sai
phạm nghiêm trọng trong giao đất, thu hồi đất, cưỡng chế thu hồi đất của

pháp tổ chức thực hiện các phong trào thi đua; phát hiện, biểu dương và
nhân rộng các nhân tố mới, điển hình tiên tiến, gương “người tốt, việc tốt”
trong các ngành, các cấp, các lĩnh vực, ngành nghề; hướng dẫn, cổ vũ,
động viên cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân hành động cách
mạng, thúc đẩy các Phong trào thi đua yêu nước phát triển mạnh mẽ, thực
hiện thắng lợi đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của
Nhà nước, hoàn thành xuất sắc kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội của đất
nước, của từng ngành, từng địa phương, kế hoạch công tác của từng cơ
quan, đơn vị và của cá nhân.
Trong công tác tuyên truyền về các phong trào thi đua yêu nước.
Hầu hết các cơ quan báo chí ở Trung ương và địa phương đều thường
xuyên dành thời gian, thời lượng, mở các chuyên trang, chuyên mục,
chuyên đề, tổ chức các cuộc thi viết, tọa đàm, giao lưu trực tuyến để tuyên
truyền, phổ biến những thành quả của các phong trào thi đua yêu nước
trên tất cả các lĩnh vực, ngành nghề, giới thiệu các nhân tố mới, điển hình
5


tiên tiến, gương “người tốt, việc tốt”, biểu dương, tôn vinh các tập thể, cá
nhân được khen thưởng, tạo khí thế thi đua sôi nổi trong xã hội. Điển hình
như: Báo Nhân Dân với chuyên mục “Gương sáng, việc hay”, “Người tốt,
việc tốt”; Báo Quân đội nhân dân với chuyên mục “Học tập và làm theo
tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, “Quân đội tham gia xây dựng nông
thôn mới”...;. Đây là kênh thông tin rất quan trọng giúp Hội đồng Thi đua,
khen thưởng các cấp thẩm định, đánh giá khách quan, chính xác về những
tập thể, cá nhân được đề nghị tôn vinh, khen thưởng.
2.3 Báo chí thể hiện quan điểm với các vấn đề của thực tiễn đời sống
Trong vai trò giám sát và phản biện của mình, báo chí không chỉ
thông tin mà còn thể hiện chính kiến, quan điểm đối với các vấn đề của
thực tiễn đời sống xã hội. Trong thời gian gần đây, không ít văn bản quy

sử mục đích để thêm một tiêu chí nhằm đảm bảo chính xác hơn trong việc
truy nguyên một cá thể, nhưng vẫn có thể trùng tên cha mẹ trên thực tế.
Còn xét về văn hóa tâm linh của người Việt, thì quy định mới này cũng
không phù hợp. Nhiều người sẽ phản ứng chuyện bố mẹ họ mất đã lâu rồi,
họ chỉ thầm kín nhắc tên cha mẹ trước bàn thời, là cái gì đó rất thiêng
liêng, riêng tư.
Bên cạnh đó, hàng loạt những quy định về số vòng hoa trong tang
lễ; quy định thực phẩm không được để quá 8 tiếng đồng hồ, hay dự thảo
thông tư quy định nơi uống bia phải có nhiệt độ dưới 30 độ C… Các dự
thảo văn bản quy phạm pháp luật nêu trên của các bộ, ngành, khi đưa ra
lấy ý kiến nhân dân, hoặc khi biết thông tin, báo chí đã đồng loạt có những
7


bài phản biện và kết quả là nhiều bộ, ngành phải thu hồi lại dự thảo, hoặc
chỉnh sửa các văn bản quy phạm pháp luật đã ban hành.
Báo chí bám sát sự kiện, thông tin nhanh nhạy, nắm bắt đúng bản
chất sự kiện, phân tích trúng vấn đề trọng tâm và định hướng tư tưởng,
hướng dẫn dư luận, các cơ quan báo chí - truyền thông đã thực hiện tốt
chức năng giám sát, phản biện xã hội, mang lại hiệu quả rõ rệt. Bởi thế,
vai trò, chức năng giám sát, phản biện của báo chí ngày càng được khẳng
định và sức mạnh của báo chí, niềm tin của công chúng đối với cơ quan
báo chí - truyền thông cũng ngày được nâng cao.
Tuy nhiên, thực tế đã chỉ ra rằng, không phải lúc nào, cơ quan báo
chí hay nhà báo nào cũng làm đúng, làm tốt chức năng giám sát, phản biện
xã hội. Đã có không ít vụ việc phản biện của báo chí chưa đúng sự thật,
chưa khách quan, thiếu công tâm, phản biện sai lệch, kéo theo nhiều hậu
quả khôn lường cho cá nhân, tập thể, địa phương bị phản ánh. Việc đưa
thông tin thiếu chuẩn xác, thiếu trung thực, khách quan, thậm chí bịa đặt,
bôi đen hoặc tô hồng vì những động cơ cá nhân, vụ lợi. Sự suy thoái về tư

tham gia quản lý nhà nước, góp ý kiến với cán bộ, công chức và cơ quan
nhà nước. Mọi đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước
đều phục vụ lợi ích của đa số nhân dân. Nhân dân không chỉ có quyền mà
còn có trách nhiệm tham gia hoạch định và thi hành các chủ trương, chính
sách của Đảng và Nhà nước. Phản biện xã hội là nhu cầu cần thiết và đòi
hỏi bắt buộc của quá trình lãnh đạo và điều hành đất nước, khắc phục tệ
quan liêu”.
9


Cần có cơ chế cụ thể, rõ ràng để nhân dân bày tỏ thẳng thắn ý kiến
và phản biện đối với dự thảo, dự kiến, dự án, những quyết định lớn của
Đảng, Nhà nước. Vì vậy, cần tuyên truyền sâu rộng để toàn xã hội hiểu rõ
hơn về việc thực hiện tốt chức năng giám sát và phản biện xã hội; về góp
phần để cùng báo chí thực hiện tốt chức năng giám sát và phản biện xã
hội.
3.2 Hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm cho hoạt động trong giám sát,
phản biện xã hội của báo chí.
Phản biện xã hội của báo chí vừa là hoạt động mang tính xã hội, vừa
là hoạt động mang tính khoa học, ràng buộc quyền và trách nhiệm của các
chủ thể trong quá trình phản biện. Hiện nay, chức năng phản biện xã hội
của báo chí mới dừng lại ở chủ trương, đường lối của Đảng, mà chưa được
Nhà nước thể chế hóa thành pháp luật, vì vậy cơ chế pháp lý cho hoạt
động phản biện của báo chí chưa được xác định một cách rõ ràng và đầy
đủ. Cần xây dựng, hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động phản biện xã
hội của báo chí theo hướng đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Trong
xu thế dân chủ hóa hiện nay, cần thiết phải nêu rõ về cơ chế phản biện xã
hội của báo chí như một điều luật cơ bản, để bảo đảm và thực thi giám sát
và phản biện xã hội của báo chí.

dục pháp luật cho đội ngũ nhà báo để tăng cường bản lĩnh chính trị và
nâng cao ý thức nghề nghiệp cho nhà báo. Tự thân mỗi nhà báo cần phải
phát huy tính tự giác, tự rèn luyện đạo đức nghề nghiệp một cách thường
11


xuyên, liên tục, suốt cả đời thông qua hoạt động thực tiễn nghề nghiệp.
Mặt khác, cũng cần phải có sự giám sát, giáo dục của cơ quan báo chí nơi
nhà báo trực tiếp công tác, gắn bó sinh mệnh nghề nghiệp của mình, bởi vì
chỉ có cơ quan báo chí mới trực tiếp giáo dục, động viên nhắc nhở, răn đe,
xử lý kịp thời và hiệu quả những hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp
của nhà báo.
Việc lắng nghe các ý kiến nhiều chiều, thậm chí là ý kiến của thiểu
số cũng rất quan trọng. Báo chí là một kênh quan trọng bởi tính công khai
thông tin, tính khách quan, chính xác của thông tin; báo chí có thể là bức
tranh phản ánh hoặc phản ánh lại những ý kiến đa chiều nhìn từ các góc độ
khác nhau. Các cơ quan lãnh đạo, quản lý phải biết lắng nghe và trân trọng
những tiếng nói của những nhà khoa học, chuyên gia, nhà báo và cả tiếng
nói của những người dân có trách nhiệm, tình yêu tha thiết đối với Tổ
quốc. Trong lĩnh vực tham gia quản lý, giám sát, phản biện xã hội nhà báo
phải có “tầm” nhưng cũng phải có “tâm” trong sáng. Bởi một thông tin
không chính xác, không khách quan cũng có thể gây hậu quả cho xã hội,
làm phức tạp vấn đề, tiêu tốn tiền của nhân dân; có thể xúc phạm đến danh
dự, nhân phẩm của những người tốt. Câu nói “Tâm sáng, lòng trong, bút
sắc” của Nhà báo Hữu Thọ, vẫn mãi mãi có giá trị đối với người làm báo
trong bất cứ giai đoạn xã hội nào./.

12