Phương pháp tiếp cận kiểm toán nội bộ trên cơ sở định
hướng rủi ro tại các công ty tài chính Việt Nam
ThS. Lê Thị Thu Hà*
Công ty tài chính (CTTC) là một loại hình tổ chức tín dụng (TCTD)
phi ngân hàng, là một trung gian tài chính trong hệ thống tài chính quốc gia.
Các CTTC Việt Nam xuất hiện từ nửa cuối những năm 1990, trên cơ sở sự
ra đời của các tổng công ty nhà nước. Các CTTC Việt Nam được thành lập
trong một số tổng công ty nhà nước với chức năng cơ bản là tìm kiếm và
huy động các nguồn vốn cho các tổng công ty, tập đoàn thông qua nhiều
hình thức khác nhau. Ở Việt Nam, hiện nay, đã có 12 CTTC, và đều là các
công ty trực thuộc các tập đoàn kinh tế. Sự ra đời và hoạt động của các
CTTC này đã đóng vai trò quan trọng trong việc huy động, quản lý và sử
dụng các nguồn vốn của các tập đoàn kinh tế.
Là loại hình doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực tài chính - tín
dụng, hoạt động của các CTTC gắn liền với yếu tố rủi ro. Các rủi ro chính
mà các CTTC thường gặp là rủi ro tín dụng, rủi ro lãi suất, rủi ro thanh
khoản... Để quản lý các rủi ro trên, các CTTC cần xây dựng hệ thống kiểm
soát nội bộ hữu hiệu để giảm thiểu ảnh hưởng của các rủi ro này. Do vậy,
công tác kiểm toán nội bộ (KTNB) của các CTTC cần được tổ chức và thực
hiện phù hợp để đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá các qui trình
kiểm soát và quản lý rủi ro của các CTTC.
Trong bài viết này, tác giả xin phân tích nội dung phương pháp tiếp
cận trên cơ sở định hướng rủi ro - phương pháp tiếp cận đang được KTNB
trên thế giới sử dụng rộng rãi hiện nay và việc vận dụng tại các CTTC Việt
Nam.
Phương pháp tiếp cận dựa trên định hướng rủi ro là phương pháp tiếp
cận trong đó KTNB xuất phát từ việc xác định, đánh giá các rủi ro của tổ
chức để xây dựng kế hoạch kiểm toán và lựa chọn các thủ tục kiểm toán
nhằm đưa ra sự đảm bảo cho ban lãnh đạo về tính hiệu quả và tính hiệu lực
của các qui trình quản lý rủi ro của tổ chức.
Phương pháp tiếp cận theo định hướng rủi ro bắt đầu bằng việc xác

ro từ cao đến thấp, trong đó, những hoạt động được coi là có rủi ro cao sẽ
được ưu tiên tập trung nhiều nguồn lực, thời gian hơn để thực hiện kiểm
toán, được kiểm toán trước và được kiểm toán thường xuyên hơn các hoạt
động có rủi ro thấp. Kế hoạch KTNB phải được xây dựng dựa trên kết quả
đánh giá rủi ro, và phải được thay đổi, cập nhật, điều chỉnh phù hợp với các
diễn biến, thay đổi trong hoạt động của các đơn vị và sự thay đổi của các rủi
ro đi kèm.
Khi thực hiện đánh giá rủi ro, bộ phận KTNB có thể sử dụng các công
cụ như ma trận rủi ro, mô hình chấm điểm rủi ro cho các đối tượng kiểm
toán để làm cơ sở lập kế hoạch kiểm toán.
Khi đánh giá từng rủi ro đơn lẻ, KTNB thường đánh giá rủi ro theo
hai tiêu chí: khả năng xảy ra và tác động của rủi ro đến hoạt động của đơn
vị. Hai tiêu chí này có thể được xác định trên các mức độ khác nhau (cao,
thấp, trung bình) hoặc trên thang điểm (ví dụ từ 1 - 5) cho mỗi tiêu chí.
Có thể nhận thấy những ưu việt của phương pháp tiếp cận dựa trên cơ
sở đánh giá rủi ro theo những nội dung sau:
Thứ nhất: Kiểm toán viên nội bộ (KTVNB) chủ động trong việc nhận
diện, đánh giá rủi ro và thiết kế các thủ tục kiểm toán trên cơ sở đánh giá rủi
ro ngay từ khi bắt đầu cuộc kiểm toán. Điều này giúp tăng cường vai trò của


KTNB với tư cách là một sự trợ giúp để tổ chức hoàn thành mục tiêu của
mình trong việc đưa ra sự đảm bảo về tính hiệu quả và tính hiệu lực của các
qui trình hoạt động, đặc biệt là trong môi trường kinh doanh nhiều biến
động, các rủi ro ngày càng đa dạng và thể hiện trong nhiều hình thái khác
nhau, các thủ tục kiểm soát có xu hướng lạc hậu theo thời gian.
Thứ hai: Tăng tính hiệu quả của KTNB. Bằng việc chấm điểm các rủi
ro và xác định tần suất kiểm toán trên cơ sở mức độ rủi ro giúp KTNB phân
bổ các nguồn lực KTNB một cách hiệu quả nhất. Trọng tâm của hoạt động
KTNB được đặt vào những lĩnh vực nhiều rủi ro nhất đối với tổ chức.

của tổ chức. KTNB cần đánh giá sự phù hợp của các mục tiêu mà ban lãnh


đạo công ty và các phòng ban nghiệp vụ đề ra. Tiêu chí chung để đánh giá
các mục tiêu là:
- Các mục tiêu phải cụ thể và có thể đo lường bằng các con số;
- Các mục tiêu phải khả thi;
- Các mục tiêu phải phù hợp với bản chất, đặc điểm, nhiệm vụ của
đơn vị và phải có giới hạn về thời gian thực hiện.
Hai là, đánh giá rủi ro và xác định các thủ tục kiểm soát phù hợp.
Rủi ro có thể được chia thành rủi ro cố hữu và rủi ro còn lại. Rủi ro cố
hữu là rủi ro có trước khi xem xét bất kỳ ảnh hưởng nào của các thủ tục
kiểm soát nội bộ và các hành động giảm thiểu rủi ro khác. Rủi ro còn lại là
rủi ro còn tồn tại sau khi đã đánh giá ảnh hưởng của các thủ tục kiểm soát và
các hành động giảm thiểu rủi ro.
KTVNB cần xác định và đánh giá các rủi ro cố hữu trong các hoạt
động, qui trình nghiệp vụ, từ đó xác định các thủ tục kiểm soát và các hành
động giảm thiểu rủi ro nào là cần thiết để hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của
các rủi ro đó. Để có thể thực hiện việc này, yêu cầu đặt ra là KTVNB phải
có hiểu biết sâu sắc về các qui trình nghiệp vụ và về hệ thống kiểm soát nội
bộ chuẩn mực với các qui trình nghiệp vụ.
Ba là, xác định các thủ tục kiểm soát nội bộ và các biện pháp giảm
thiểu rủi ro hiện đang được áp dụng tại đơn vị. KTVNB có thể tìm hiểu qua
việc phỏng vấn, xem xét các qui định hướng dẫn thực hiện nghiệp vụ, hay
việc áp dụng thủ tục kiểm tra xuyên suốt (walk-through test) nhằm mục đích
đánh giá độ tin cậy của các quy trình kế toán và kiểm toán nội bộ. KTVNB
cần ghi chép lại các hiểu biết của mình về qui trình nghiệp vụ hiện tại của
đơn vị bằng các công cụ như lưu đồ, bảng tường thuật hay bảng câu hỏi về
kiểm soát nội bộ.
Bốn là, trên cơ sở so sánh giữa các thủ tục kiểm soát cần thiết xác

Hạn mức tín dụng được
xem xét lại định kỳ

Lựa chọn một số hồ sơ vay
vốn trong kỳ để kiểm tra xem
khoản vay có được thẩm định
và phê duyệt đầy đủ bởi các
cán bộ có thẩm quyền hay
không

…

….

Danh mục cho vay không
phù hợp chiến lược rủi ro
của tổ chức

Các thủ tục phê duyệt hạn
mức

Báo cáo phân tích tổng
danh mục cho vay được
lập định kỳ, so sánh với
các hạn mức qui định,
phê duyệt bởi cán bộ có
thẩm quyền

Kiểm tra nội dung một số báo
cáo phân tích danh mục cho

toàn bộ công ty. Công việc này cần có sự tham gia của ban quản lý công ty


và lãnh đạo ở tất cả các phòng ban nghiệp vụ. Hồ sơ rủi ro có thể được xây
dựng thông qua việc tổ chức các buổi hội thảo, bảng câu hỏi... về rủi ro. Hồ
sơ rủi ro được xây dựng tương đối đầy đủ sẽ là cơ sở tốt để KTNB có thể
hoàn thiện qui trình kiểm toán trên cơ sở định hướng rủi ro.
Tài liệu tham khảo:
- David Griffiths (2006), Risk Based Internal Auditing – Three views
on implementation
- Phil Griffiths (2005), Risk-based Auditing, Gower E-book
- IIA (2004), Position statement: The Role of Internal Audit in
Enterprise-wide Risk Management, www.iia.org.uk
- IIA (2003), Position statement: Risk Based Internal Auditing,
www.iia.org.uk