ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
––––––––––––––––––––––

NGUYỄN HỒNG TUYẾT QUÂN

DẠY HỌC THEO TÌNH HUỐNG MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN
CHƯƠNG TRÌNH LỚP 10 Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC
PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ BẮC KẠN, TỈNH BẮC KẠN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
––––––––––––––––––––––

NGUYỄN HỒNG TUYẾT QUÂN

DẠY HỌC THEO TÌNH HUỐNG MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN
CHƯƠNG TRÌNH LỚP 10 Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC
PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ BẮC KẠN, TỈNH BẮC KẠN
Ngành: LL&PPDH Bộ môn Lý luận chính trị
Mã ngành: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS. TRẦN THỊ LAN


nghiệm.
- Sau cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến những người thân, những người trong
gia đình luôn động viên, khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi, giúp tôi hoàn thành
luận văn.
Bắc Kạn, tháng 4 năm 2018

Nguyễn Hồng Tuyết Quân

ii


MỤC LỤC
Lời cam đoan ................................................................................................................. i
Lời cảm ơn .................................................................................................................... ii
Mục lục ........................................................................................................................ iii
Danh mục các chữ viết tắt............................................................................................ iv
Danh mục các bảng ....................................................................................................... v
Danh mục các biểu đồ.................................................................................................. vi
MỞ ĐẦU .......................................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài .......................................................................................................1
2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
..................................................................................2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
...............................................................................3
4. Giả thuyết khoa học ...................................................................................................3
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên
cứu...................................................................4
6. Đóng góp của đề tài.....................................................................................................4
7. Kết cấu của đề tài
........................................................................................................4

iii


1.3.2. Thực trạng dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình
lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn
..................25
Kết luận chương 1.........................................................................................................30
Chương 2: ĐỀ XUẤT QUY TRÌNH DẠY HỌC THEO TÌNH HUỐNG
MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN CHƯƠNG TRÌNH LỚP 10 Ở CÁC
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ BẮC KẠN, TỈNH
BẮC KẠN ...................................................................................................................31
2.1. Một số nguyên tắc cần đảm bảo trong dạy học theo tình huống môn Giáo dục
công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn,
tỉnh Bắc Kạn .................................................................................................................31
2.2. Quy trình dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương trình lớp
10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn
..................34
2.2.1. Lập kế hoạch dạy học theo tình
huống.................................................................34
2.2.2. Xác định nội dung dạy học
..................................................................................35
2.2.3. Thiết kế bài giảng
................................................................................................35
2.2.4. Thực hiện dạy học trên lớp
..................................................................................36
2.2.5. Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh
..................................................38
2.3. Những điều kiện cần thiết để dạy học theo tình huống môn Giáo dục công
dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn,
tỉnh Bắc Kạn ................................................................................................................42

nghiệm...............................................................................50
3.2.3. Tiến hành dạy thực nghiệm ...............................................................................78
3.2.4. Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh
..................................................79
3.3. Kết quả thực nghiệm
..............................................................................................80
3.3.1. Khảo sát trình độ ban đầu của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng
........................80
3.3.2. Phân tích, đánh giá kết quả sau thực
nghiệm........................................................81
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ....................................................................................91
TÀI LIỆU THAM KHẢO
..........................................................................................93

v


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ĐC

: Đối chứng

GDCD

: Giáo dục công dân

GDPT

: Giáo dục phổ thông


Bảng 1.4. Kết quả tìm hiểu những khó khăn khi dạy học theo tình huống môn
GDCD chương trình lớp 10
.........................................................................27
Bảng 1.5. Thái độ học tập môn GDCD của học sinh
.....................................................29
Bảng 3.1. Điểm kiểm tra học kỳ I môn GDCD giữa lớp thực nghiệm và lớp đối
chứng ở trường THPT Bắc Kạn .................................................................80
Bảng 3.2. Điểm kiểm tra học kỳ I môn GDCD giữa lớp thực nghiệm và lớp đối
chứng ở trường PTDT Nội trú tỉnh Bắc Kạn .............................................80
Bảng 3.3. Điểm kiểm tra học kỳ I môn GDCD giữa lớp thực nghiệm và lớp đối
chứng ở trường THPT Chuyên Bắc Kạn
....................................................81
Bảng 3.4. Mức độ hứng thú học tập của học
sinh..........................................................81
Bảng 3.5. Thái độ học tập của học sinh đối với giờ học dạy học theo tình
huống...........83
Bảng 3.6. Điểm kiểm tra 1 tiết của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng ở trường
THPT Chuyên.............................................................................................86
Bảng 3.7. Kết quả kiểm tra 1 tiết trên phạm vi 3 trường THPT thành phố Bắc Kạn
.......... 87

v


DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 3.1. Mức độ hứng thú học tập của học sinh với bài dạy theo tình huống
...........82
Biểu đồ 3.2. So sánh mức độ hứng thù học tập của học sinh ở lớp đối chứng và
thực nghiệm................................................................................................82
Biểu đồ 3.3. Kết quả kiểm tra một tiết ở trường THPT Bắc Kạn ................................85

đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá,
hiện đại hoá trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội
nhập quốc tế khẳng định: "Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến
thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học".
Để đạt được mục tiêu giáo dục toàn diện, việc đổi mới phương pháp dạy học
các môn khoa học nói chung và môn Giáo dục công dân nói riêng là một tất yếu
khách quan. Đổi mới phương pháp dạy học là thay đổi lối dạy học truyền thụ một
chiều sang phương pháp dạy học tích cực, dạy học thay vì lấy “Dạy” làm trung tâm
sang lấy “Học” làm trung tâm nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng

1


tạo, rèn luyện khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến thức vào
những tình huống khác nhau trong học tập cũng như trong thực tiễn đời sống, tạo
hứng thú học tập cho học sinh, giúp dạy học trở thành quá trình kiến tạo, hình thành,
phát triển các năng lực tự học, sáng tạo, hợp tác để đáp ứng những yêu cầu của cuộc
sống hiện tại và tương lai. Dạy học theo cách này, giáo viên không chỉ đơn thuần
truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn hành động, giúp học sinh tích cực tham gia các
chương trình hành động của cộng đồng, thực hiện vai trò thầy chủ đạo, trò chủ động.
Việc đổi mới phương pháp dạy học môn Giáo dục công dân trong những năm
qua ở các trường trung học phổ thông nói chung, các trường THPT thành phố Bắc
Kạn nói riêng cho thấy, mặc dù cố gắng rất nhiều trong đổi mới cách dạy, cách học
tuy nhiên, những kết quả đạt được chưa tương xứng với yêu cầu, đòi hỏi của Nhà
trường. Đặc biệt, môn Giáo dục công dân lớp 10 với những tri thức khái quát hoá, trừu
tượng hoá cao nếu không gắn với thực tiễn đời sống sẽ trở nên khô khan, khó tiếp thu.
Vì vậy, cần thiết kế bài giảng dưới hình thức những vấn đề, câu hỏi, các tình huống để
học sinh tích cực, chủ động giải quyết vấn đề, phát huy tính sáng tạo và phát triển
năng lực của người học.
Từ kinh nghiệm và thực tiễn dạy học, tôi thấy rằng việc dạy học theo tình

cứu.
2.2. Nhiệm vụ nghiên
cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của dạy học theo tình huống môn
Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố
Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn.
- Đề xuất quy trình dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân chương
trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn.
- Tiến hành thực nghiệm dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân
chương
trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Kạn, tỉnh Bắc
Kạn.
- Kiến nghị một số biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học theo tình huống môn
Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông thành phố
Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn
3. Đối tượng và phạm vi nghiên
cứu
3.1. Đối tượng nghiên
cứu
Đề tài nghiên cứu việc vận dụng tình huống vào dạy học Giáo dục công dân
lớp 10 ở các trường THPT thành phố Bắc Kạn.
3.2. Phạm vi nghiên
cứu
Luận giải cơ sở lý luận, thực tiễn của vận dụng tình huống vào dạy học
GDCD lớp 10; nghiên cứu quy trình, điều kiện và tiến hành thực nghiệm vận
dụng tình huống vào dạy học GDCD lớp 10 ở các trường THPT trên địa bàn
thành phố Bắc Kạn.
4. Giả thuyết khoa học
Trên thực tế giáo viên đã nhận thức được sự cần thiết của dạy học hướng đến
phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh, tuy nhiên dạy học

triển năng lực vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn
của người học.
- Sau khi hoàn thiện, đề tài còn có thể làm tài liệu tham khảo cho việc giảng
dạy và học tập môn Giáo dục công dân chương trình lớp 10 ở các trường THPT.
7. Kết cấu của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 3
chương, 8 tiết.

6


NỘI DUNG
Chương 1
CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC DẠY HỌC THEO TÌNH HUỐNG MÔN
GIÁO DỤC CÔNG DÂN CHƯƠNG TRÌNH LỚP 10 Ở CÁC TRƯỜNG THPT
THÀNH PHỐ BẮC KẠN, TỈNH BẮC KẠN
1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Trong những năm gần đây, lý luận về phương pháp dạy học và đổi mới
phương pháp dạy học được xem là vấn đề được nhiều nhà khoa học quan tâm, nghiên
cứu. Có không ít công trình bàn luận trực tiếp về đổi mới phương pháp dạy học theo
hướng phát huy năng lực người học. Trong đó dạy học theo tình huống là hướng
nghiên cứu khá phổ biến.
1.1.1. Những công trình nghiên cứu nước ngoài
Trong lịch sử phát triển của giáo dục, dạy học theo tình huống là một trong
những phương pháp được nhiều nhà nghiên cứu khoa quan tâm cả về mặt lý luận và
thực tiễn, tiêu biểu cho các công trình đó có thể kể đến:
- T.V Cudriaxep, “Tạo nên tình huống vấn đề - phương tiện tích cực hóa học
sinh”, Tạp chí Giáo dục nghề nghiệp kỹ thuật, số 7/1965.
- M.N Xcatkin, Tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học,
Nxb Giáo dục, Matxcơva, 1965.

thức biểu hiện của tư duy sáng tạo, phát huy tính tích cực của học sinh. Đó là cơ sở lý
luận cần thiết để tác giả kế thừa khi luận giải quan niệm về dạy học tình huống, vai
trò và ý nghĩa của dạy học theo tình huống, đặc biệt là chương trình Giáo dục công
dân lớp 10 ở các trường THPT.
1.1.2. Những công trình nghiên cứu trong
nước
Một là, những công trình nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học nói
chung và dạy học môn GDCD ở các trường THPT nói riêng
- Trần Bá Hoành, “Bàn tiếp về dạy học lấy học sinh làm trung tâm”, Tạp chí
Thông tin khoa học giáo dục số 49/1995.
- Nguyễn Văn Cường, Phát triển năng lực thông qua phương pháp và phương
tiện dạy học mới, Tài liệu hội thảo tập huấn, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Dự án phát
triển giáo dục THPT, Hà Nội, 2005.
- Trần Thị Bích Trà, “Một số trao đổi về học tập hợp tác ở trường phổ thông”,
Tạp chí Giáo dục số 14/2006.
- Nguyễn Văn Cường, "Đổi mới phương pháp dạy học THPT”, Bộ Giáo dục
và Đào tạo, Dự án phát triển giáo dục THPT, Hà Nội, 2006.
- Nguyễn Văn Cư, Nguyễn Duy Nhiên (Đồng chủ biên), Dạy và học môn giáo
dục công dân ở trường THPT - Những vấn đề lí luận và thực tiễn, Nxb Đại học Sư
phạm, Hà Nội, 2007.
- Đinh Văn Đức - Dương Thị Thuý Nga, Phương pháp dạy học giáo dục công
dân ở trường trung học phổ thông, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2011.
Những công trình nghiên cứu nêu trên đã luận giải và làm rõ một số vấn đề lý
luận, thực tiễn về vai trò và yêu cầu của môn GDCD ở các trường THPT đối với phát
triển nhân cách học sinh. Từ góc độ tiếp cận phương pháp dạy học, những kiến giải
về tính tất yếu, điều kiện và giải pháp đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy
năng lực người học cũng đã được đề cập và làm rõ. Những lý luận và quan điểm đã
được luận giải trong các công trình nêu trên đã cung cấp cho tác giả một cơ sở lý luận
rất phong phú để làm rõ thực chất yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học phát huy
tính tích cực, sáng tạo của học sinh.

môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin ở trường Đại học Quy
Nhơn, Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục, Trường ĐHSP, Hà Nội, 2008.
Ba là, những công trình nghiên cứu về tình huống trong dạy học môn Giáo
dục công dân ở trường trung học phổ thông:
- Trần Thị Mai Phương, Dạy học giáo dục công dân theo phương pháp tích
cực, Hà Nội, 2007.
- Hồ Thanh Diện, Vũ Xuân Vinh, Bài tập tình huống Giáo dục công dân 10,
Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2007.
- Đinh Thị Minh Nghĩa, Vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề trong dạy
học phần “Công dân với đạo đức” môn GDCD ở trường THPT Kim sơn B- Ninh
Bình, Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục, Hà Nội, 2010.
Tổng thể các công trình nghiên cứu nêu trên đã trực tiếp luận bàn về sự cần
thiết, yêu cầu, điều kiện và giải pháp vận dụng tình huống trong dạy học GDCD ở
trường THPT một cách có hiệu quả, đảm bảo tính cá biệt và đặc thù từng ở trường,
từng cơ sở đào tạo. Những ưu điểm, hạn chế và các hình thức tổ chức dạy học theo
tình huống được nhiều tác giả phân tích khá kỹ lưỡng. Vấn đề đặt ra là GV cần lựa
chọn hình thức tổ chức dạy học như thế nào để phát huy ưu điểm của việc vận dụng
tình huống trong mỗi môn học, với từng đơn vị kiến thức và từng đối tượng học sinh.
Đây

10


vẫn là vấn đề cần tiếp tục được làm sáng tỏ ở nhiều phương diện. Trên thực tế, việc
nghiên cứu lý luận gắn với thực tiễn về vận dụng tình huống trong dạy học GDCD lớp
10 ở trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Kạn là vấn đề hoàn toàn mới mẻ, chưa
có công trình nghiên cứu nào trực tiếp luận bàn.
1.2. Cơ sở lí luận của việc dạy học theo tình huống môn Giáo dục công dân
chương
trình lớp 10 ở các trường trung học phổ thông

hoặc bằng cách thức hoạt động đã biết trước đây mà phải tìm tri thức hoặc tìm cách
thức hoạt động mới”[18, tr.280]. Cùng đường hướng tư duy đó, A.M.Machiuskin,

11


“Một tình huống gọi là tình huống có vấn đề khi xuất hiện sự không tương xứng, sự
xung khắc giữa cái đã biết và cái đòi hỏi, cách thức và những yếu tố thực hiện hành
động đang đòi hỏi, hoặc khi con người gặp phải một vài điều kiện mới mà không thể
thực hiện hành động đã biết” [1, tr.25].
Theo tác giả Đặng Văn Đức, Nguyễn Thu Hằng, “Tình huống học tập là trạng
thái tâm lý khi học sinh gặp phải mâu thuẫn giữa điều đã biết và điều chưa biết nhưng
muốn biết” [14, tr.102].
Mặc dù có nhiều quan niệm khác nhau về tình huống nhưng nhìn chung các
định nghĩa đều thống nhất quan điểm khi cho rằng, tình huống là một sự kiện, một
vấn đề chứa đựng mâu thuẫn cần phải giải quyết. Từ phương diện này, tôi cho rằng,
tình huống là một hoàn cảnh thực tế, trong đó chứa đựng những mâu thuẫn, xung đột.
Người ta phải đưa ra một quyết định trên cơ sở cân nhắc các phương án khác nhau.
Tình huống cũng có thể là một hoàn cảnh gắn với câu chuyện có cốt truyện, nhân vật,
có chứa đựng xung đột, có tính phức hợp được viết ra để minh chứng một vấn đề hay
một số vấn đề của cuộc sống thực tế.
Dạy học theo tình huống:
Tình huống trong dạy học là những sự kiện có thực, chứa đựng mâu thuẫn cần
được giải quyết hoặc được mô phỏng theo tình huống có thực, được cấu trúc hoá
nhằm mục đích dạy học.
Ở góc độ tư duy, “Tình huống trong dạy học phải phản ánh được mâu thuẫn
biện chứng giữa kiến thức mới và kiến thức cũ, đó là mâu thuẫn bản chất bên trong,
không phải là mâu thuẫn hình thức bên ngoài” [27, tr.12].Giáo sư Nguyên Ngọc
Quang cũng khẳng định: “ Tình huống có vấn đề trong dạy học là tình huống mà khi
đó mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thức được học sinh chấp nhận như một

hướng giải quyết tình huống và giáo dục tình cảm, thái độ cho người học. Trên ý
nghĩa đó, hiệu quả của dạy học tình huống cần thiết phải đưa học sinh vào trạng thái
tâm lý muốn tìm tòi và khát khao khảo nghiệm việc giải quyết vấn đề, qua đó hướng
đến giá trị thuyết phục người học bằng chính sự trải nghiệm của bản thân, bằng kinh
nghiệm họ rút ra sau khi tham gia vào tình huống và giải quyết tình huống.
Ý nghĩa thực tiễn và tính khoa học, tính hiệu quả của dạy học theo tình huống
được đo bằng mức độ hứng thú, hài lòng của người học; sự thay đổi căn bản tư duy,
nhận thức của người học - từ chỗ bị động thu nhận tri thức đến chỗ chủ động tìm
kiếm, chiếm lĩnh và vận dụng tri thức vào việc giải quyết các vấn đề nảy sinh trong
thực tiễn. Theo đó, những tri thức, kỹ năng, tình cảm, thái độ mà sinh viên thu nhận
được trở thành của chính họ, do họ tự nhận thức, không bị áp đặt bởi giáo viên. Tính
khoa học, tính hiệu quả của dạy học theo tình huống còn được đánh giá bằng sự phát
triển ở người học năng lực phân tích, đánh giá, giải quyết các vấn đề nảy sinh trong
cuộc sống.
Dạy học theo tình huống gồm có ba thành phần liên quan chặt chẽ với nhau:
Một là, nội dung của tình huống: Giáo viên cần nêu bật các vấn đề được đặt ra
mang tính thực tiễn cao, có tính logic của vấn đề cần được đưa ra phân tích, đánh giá,
luận giải một cách cụ thể gắn với nội dung bài học. Điều này cũng đã được Bessot
Anne khẳng định, “thầy giáo phải tìm ra những tình huống có thể đem lại cho người
học một cái nghĩa của kiến thức được đưa ra khi giảng dạy” [2].
Hai là, phân tích, thảo luận tình huống: Từ các vấn đề nêu ra trong tình huống,
giáo viên định hướng, tổ chức học sinh phân tích, thảo luận tình huống; xây dựng các
câu hỏi cụ thể về các vấn đề cần giải quyết, cần quan tâm; đưa ra cách thức giải quyết
vấn đề trong tình huống.

13