ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ PHI

XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
HUYỆN GIA BÌNH, TỈNH BẮC NINH
GIAI ĐOẠN 2010 - 2017

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ HỌC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ PHI

XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
HUYỆN GIA BÌNH, TỈNH BẮC NINH
GIAI ĐOẠN 2010 - 2017
Chuyên ngành: Địa lí học
Mã số: 8 31 05 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Việt Tiến

THÁI NGUYÊN - 2018


hạn chế, địa bàn nghiên cứu phức tạp nên không tránh khỏi những thiếu sót và
tồn tại nhất định. Em rất mong nhận được ý kiến đóng góp của quý thầy cô,
bạn bè để tiếp tục nghiên cứu và giải quyết thấu đáo hơn những vấn đề còn
tồn tại của luận văn.
Em xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 6 năm 2018
Học viên

Trần Thị Phi

ii


MỤC LỤC
Trang
LỜI CAM ĐOAN .............................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN ................................................................................................... ii
MỤC LỤC ........................................................................................................ iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ................................................................. iv
DANH MỤC CÁC BẢNG................................................................................ v
DANH MỤC CÁC HÌNH ................................................................................ vi
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài............................................................................................ 1
2. Mục tiêu, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu.................................................. 2
3. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ............................................................................ 3
4. Quan điểm nghiên cứu .................................................................................. 6
5. Phương pháp nghiên cứu............................................................................... 7
6. Những đóng góp chính của luận văn ............................................................ 8
7. Cấu trúc đề tài ............................................................................................... 9
Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG NÔNG


2.1.1. Các nhân tố tự nhiên ............................................................................. 36
2.1.2. Các nhân tố kinh tế - xã hội .................................................................. 44
2.1.3. Đánh giá chung ..................................................................................... 53
2.2.
54

Thực trạng xây dựng nông thôn mới huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh .....

2.2.1. Công tác chỉ đạo thực hiện chương trình xây dựng Nông thôn mới .... 54
2.2.2. Thực trạng xây dựng nông thôn mới theo 19 tiêu chí ở huyện Gia
Bình, tỉnh Bắc ninh giai đoạn 2010-2017 ............................................. 55
2.2.3. Mô hình xây dựng nông thôn mới tại xã Bình Dương, xã đạt chuẩn
nông thôn mới năm 2014 ...................................................................... 65
2.2.4. Những vấn đề đặt ra trong xây dựng nông thôn mới tại xã Nhân
Thắng, huyện Gia Bình ......................................................................... 68
2.2.5. Đánh giá chung, những thành tựu và hạn chế và nguyên nhân trong
xây dựng nông thôn mới huyện Gia Bình giai đoạn 2010 - 2017 .............
70
Tiểu kết chương 2............................................................................................ 72
Chương 3. ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG NÔNG THÔN
MỚI Ở HUYỆN GIA BÌNH TỈNH BÁC NINH .................................... 73

3.1.

Quan điểm xây dựng Nông thôn mới của huyện Gia Bình, tỉnh Bắc
Ninh giai đoạn 2018 - 2025 .................................................................. 73

3.2.


v


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
STT

Chữ viết tắt

Viết đầy đủ

1

BCĐ

Ban chỉ đạo

2

BCH

Ban chấp hành

3

BQL

Ban quản lí

4


KH

Kế hoạch

10

NN

Nông nghiệp

11

NQ

Nghị quyết

12

NTM

NTM

13

TTLL

Thông tin liên lạc

14



Hiện trạng lao động huyện Gia Bình năm 2010 và 2017 ........... 47

Bảng 2.4.

Tỉ lệ thất nghiệp ở thành thị và tỉ lệ thời gian làm việc được
sử dụng của lao động nông thôn huyện Gia Bình giai đoạn
2010 -2017 .................................................................................. 48

Bảng 2.5.

Tổng hợp đánh giá số xã đạt tiêu chí NTM theo từng tiêu
chí năm 2013 và 2017 huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh .............. 63

v


DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 2.1.

Bản đồ hành chính huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh .................... 38

Hình 2.2.

Cơ cấu sử dụng đất huyện Gia Bình năm 2017 ........................... 41

Hình 2.3.

Quy mô dân số huyện Gia Bình giai đoạn 2000 - 2017 .............. 45


cấu hạ tầng nông thôn có cải thiện nhưng chậm, sản xuất nông nghiệp phát triển
nhưng vẫn manh mún, nhỏ lẻ, công nghệ bảo quản chế biến còn hạn chế, chưa
gắn chế biến với thị trường tiêu thụ sản phẩm; chất lượng nông sản chưa đủ sức
cạnh tranh trên thị trường; chuyển dịch cơ cấu kinh tế, ứng dụng khoa học công
nghệ trong nông nghiệp đã triển khai nhưng còn chậm, tỷ trọng chăn nuôi trong
nông nghiệp vẫn chưa được cải thiện nhiều và còn khá thấp; cơ giới hoá chưa
1


đồng bộ; thu nhập của nông dân đã tăng lên nhưng với tốc độ chậm nên vẫn ở
mức thấp tương đối, tỷ lệ hộ nghèo còn cao; nhiều nét văn hoá truyền thống
đang có nguy cơ mai một...
Gia Bình là một huyện thuần nông thuộc tỉnh Bắc Ninh. Trong những
năm qua, vấn đề xây dựng Nông thôn mới tại huyện luôn được quan tâm và
từng bước hoàn thiện. Năm 2014, huyện Gia Bình có 4 xã đạt chuẩn Nông thôn
mới, còn lại đạt bình quân chung 15 tiêu chí trên 1 xã. Kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội nông thôn từng bước được hoàn thiện, thu nhập của người dân tăng,
người dân có điều kiện đầu tư phát triển các công trình phúc lợi xã hội... bộ mặt
nông thôn được cải thiện đáng kể theo hướng ngày càng hoàn thiện hơn. Tuy
nhiên những thành tựu đạt được còn khá khiêm tốn, chưa tương xứng với tiềm
năng của huyện. Theo đánh giá chung, nền kinh tế của huyện còn gặp nhiều
khó khăn; phát triển nông nghiệp, nông thôn vẫn còn chậm, bộ mặt Nông thôn
mới chậm thay đổi, đời sống nông dân còn nhiều hạn chế so với các địa phương
khác trong tỉnh.
Xuất phát từ thực tiễn huyện Gia Bình với mong muốn có nền nông
nghiệp bền vững, nông thôn hiện đại, văn minh, nông dân có đời sống vật chất
và tinh thần phát triển, tôi chọn đề tài “Xây dựng Nông thôn mới huyện Gia
Bình, tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2010 - 2017” để thực hiện luận văn tốt nghiệp
thạc sĩ của mình.
2. Mục tiêu, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
2.1. Mục tiêu nghiên cứu

vấn đề nông thôn đang là mối quan tâm chung của cả cộng đồng. Và đây cũng
là chủ đề thu hút sự quan tâm, nghiên cứu của nhiều nhà quản lí, các cơ quan,
trung nghiên cứu và các nhà khoa học trên thế giới cũng như Việt Nam với
nhiều khía cạnh và mức độ nghiên cứu khác nhau.
Các nghiên cứu về xây dựng các chương trình để phát triển nông
nghiệp, nông thôn ban đầu là ở các nước Châu Âu, Châu Mỹ, Châu Á, trong
3


đó nổi bật nhất các phong trào xây dựng nông thôn vào những năm cuối thế
kỉ XX là Nhật Bản, Hàn Quốc,… Từ đó đến nay nông nghiệp, nông thôn đã
trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, nhiều trung tâm, học
viện nghiên cứu.
Một trong những nội dung đầu tiên của xây dựng Nông thôn mới là
nghiên cứu các vấn đề cơ bản về của chính sách nông nghiệp ở một số nước,
sau này là những công trình nghiên cứu có thể kể đến là cuốn: “Chính sách
nông nghiệp trong các nước đang phát triển” của tác giả Frans Ellits do Nhà
xuất bản Nông nghiệp ấn hành năm 1994 [18].Tác giả cuốn sách đã đưa ra
những vấn đề cơ bản của chính sách nông nghiệp ở các nước đang phát triển từ
việc nghiên cứu lí thuyết và khảo sát thực tế ở một số nước Châu Á, Châu Phi
và Châu Mỹ La Tinh.
Công trình nghiên cứu: “Một số vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn
ở các nước và Việt Nam” của tác giả Benedict J.tria kerrkvliet, Jamesscott được
Nguyễn Ngọc và Đỗ Đức Định sưu tầm và giới thiệu, nhà xuất bản Hà Nội phát
hành năm 2000 [6]. Trong công trình này, các tác giả đã nghiên cứu về vai trò,
đặc điểm của nông dân, thiết chế nông thôn ở một số nước trên thế giới và
những kết quả bước đầu trong nghiên cứu làng quê truyền thống ở Việt Nam.
Dự án MISPA năm 2006 với vấn đề “Lý luận và thực tiễn xây dựng nông
thôn mới xã hội chủ nghĩa” do tac giả Cù Ngọc Hưởng [31] đã nghiên cứu vấn
đề xây dựng Nông thôn mới xã hội chủ nghĩa ở Trung Quốc trên nhiều khía

“Xây dựng Nông thôn mới là sự nghiệp cách mạng lâu dài của Đảng và nhân
dân ta” [20], đã nêu rõ nội dung nông thôn và Nông thôn mới xã hội chủ nghĩa
Việt Nam được thể hiện ở ba chức năng: Chức năng về sản xuất nông nghiệp,
gìn giữ bản sắc truyền thống văn hóa dân tộc và bảo đảm môi trường sinh thái.
Tác giả cũng nhấn mạnh một số biện pháp và điều kiện nhằm thực hiện 19 tiêu
chí Quốc gia về xây dựng Nông thôn mới trong giai đoạn hiện nay...
Một số nghiên cứu chuyên ngành về xây dựng Nông thôn mới, Th.s
Lương Thành Công (2013): “Nghiên cứu xây dựng Nông thôn mới huyện Võ
5


Nhai, tỉnh Thái Nguyên” [12]; Th.s Nguyễn Thanh Tuấn (2014): “Thực trạng
và giải pháp xây dựng Nông thôn mới trên địa bàn huyện tân Kỳ, tỉnh Nghệ An
[30]; TS. Nguyễn văn Hùng (2015) “Xây dựng Nông thôn mới trong phát triển
kinh tế - xã hội tỉnh Bắc Ninh” [21]...
4. Quan điểm nghiên cứu
4.1. Quan điểm hệ thống
Đối tượng nghiên cứu khoa học của địa lí là tất cả các hiện tượng, các
yếu tố tự nhiên, kinh tế, văn hóa, xã hội trong các mối tương tác, qua lại lẫn
nhau. Sự đổi, vận động của thành phần này kéo theo sự biến đổi của thành phần
khác và có thể dẫn đến sự thay đổi của cả hệ thống.
Huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh được xem là một hệ thống lãnh thổ KT XH. Trong đó các nhân tố KT - XH có mối quan hệ thống nhất biện chứng với
nhau. Các bộ phận lãnh thổ hành chính của huyện là các hệ thống cấp thấp hơn
tác động qua lại với nhau trong phát triển KT - XH.
4.2. Quan điểm tổng hợp - lãnh thổ
Nếu coi các đối tượng nghiên cứu của vấn đề xây dựng Nông thôn mới là
một thể thống nhất có sự phân bố trên một không gian lãnh thổ nhất định, trong
đó các đối tượng này có tác động qua lại với nhau và với các thành phần KT XH khác một cách chặt chẽ trên cùng một phạm vi lãnh thổ. Vì vậy quan điểm
này được vận dụng vào luận văn thông qua việc phân tích các tiềm năng cho
xây dựng Nông thôn mới của huyện Gia Bình trong mối liên hệ tổng hợp các

5.1. Phương pháp thu thập, phân tích, tổng hợp tài liệu
Xây dựng Nông thôn mới thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học.
Tư liệu về xây dựng Nông thôn mới rất đa dạng và phong phú, việc lựa chọn tài
liệu, về cơ bản được nhìn nhận theo góc độ địa lý kinh tế - xã hội.
Đối với địa bàn huyện Gia Bình, tài liệu được thu thập từ khác nhau như:
Của Chính phủ, Ban chỉ đạo mục tiêu Quốc gia xây dựng Nông thôn mới tỉnh
Bắc Ninh, Ban chỉ đạo mục tiêu Quốc gia xây dựng Nông thôn mới huyện Gia
Bình, Cục thống kê tỉnh Bắc Ninh, Chi cục thống kê huyện Gia Bình, các báo
cáo, các nghiên cúa và các tài liệu của cơ quan khác có liên quan.
7


5.2. Phương pháp phân tích số liệu thống kê
Trên cơ sở những số liệu đã thu thập, phương pháp thống kê được sử
dụng để xử lí các số liệu phục vụ mục đích nghiên cứu. Dựa trên các nguồn tài
liệu để tìm ra bản chất của vấn đề, tránh sự chênh lệch giữa các nguồn số liệu.
Sản phẩm của việc xử lý này được phân tích, tổng hợp hay hệ thống hóa bằng
bảng số liệu, trực quan hóa thành biểu đồ.
Là phương pháp thích hợp được sử dụng để thống kê các số liệu như: Số
lượng xã đạt số tiêu chí nông thôn mới, kết quả đạt được của mỗi tiêu chí. Việc
xử lý số liệu còn kết hợp với các phương pháp phân tích, tổng hợp và so sánh
để tìm ra những nhận định, đánh giá của bản thân về vấn đề cần nghiên cứu.
5.3. Phương pháp thực địa
Những thông tin từ các tài liệu hiện có không thể có giá trị cao nếu
không gắn liền với thực tế trong cuộc sống. Trên cơ sở đó, thực địa trên địa bàn
được tiến hành nhiều lần. Qua quá trình khảo sát thực tiễn, đồng thời kết hợp
với phương pháp điều tra xã hội học, nên các thông tin thực tế quan sát, nghe
và trao đổi giúp tôi có nhiều thông tin mới, kiểm chứng kết quả đã thu thập từ
các nguồn tài liệu. Từ đó làm cơ sở để rút ra những nhận định, đánh giá, đồng
thời, có thể hiểu hơn đời sống dân cư địa phương..

9


Chương 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Một số lí luận cơ bản về nông thôn
1.1.1.1. Khái niệm và đặc trưng nông thôn
Vùng nông thôn được quan niệm khác nhau ở mỗi nước vì điều kiện kinh
tế xã hội, điều kiện tự nhiên ở mỗi nước khác nhau. Cho đến nay chưa có một
khái niệm nào được chấp nhận một cách rộng rãi về nông thôn. Để có được
định nghĩa nông thôn, người ta so sánh nông thôn và thành thị. Trong khi so
sánh có ý kiến dùng chỉ tiêu mật độ dân số và số lượng dân cư. Có ý kiến dùng
chỉ tiêu trình độ phát triển kết cấu hạ tầng để phân biệt thành thị và nông thôn.
Có ý kiến dùng chỉ tiêu phát triển sản xuất hàng hóa, tiếp cận thị trường để
phân biệt thành thị và nông thôn (điều này còn phụ thuộc vào cơ chế kinh tế
của mỗi nước). Có ý kiến cho rằng vùng nông thôn là vùng mà dân cư ở đó làm
nông nghiệp là chủ yếu (nó phụ thuộc vào cơ cấu kinh tế của vùng). Qua một
số ý kiến trên nếu dùng chỉ tiêu riêng lẻ thì chỉ thể hiện từng mặt của vùng
nông thôn mà chưa thể hiện vùng nông thôn một cách đầy đủ. Theo ý kiến phân
tích của các nhà kinh tế và xã hội học có thể đưa ra khái niệm tổng quá về vùng
nông thôn như sau: Nông thôn là vùng khác với thành thị, ở đó một cộng đồng
chủ yếu là nông dân sống và làm việc, có mật độ dân cư thấp, có kết cấu hạ
tầng kém phát triển hơn, có trình độ dân trí, trình độ tiếp cận thị trường và sản
xuất hàng hóa kém hơn. Tuy nhiên, khái niệm trên cần được đặt trong điều kiện
thời gian và không gian nhất định của nông thôn mỗi nước, mỗi vùng và cần
phải tiếp tục nghiên cứu để có khái niệm chính xác và hoàn chỉnh hơn
Nông thôn nước ta là khái niệm để chỉ những vùng đất ở đó người dân
sinh sống chủ yếu bằng sản xuất nông nghiệp, hoạt động kinh tế phụ thuộc
nhiều vào tài nguyên thiên nhiên. Hiện nay, dân số sống ở nông thôn chiếm

triển nông thôn là quá trình thực hiện hiện đại hóa nền văn hóa nông thôn,
nhưng vẫn bảo tồn được những giá trị truyền thống thông qua việc ứng dụng
khoa học và công nghệ. Đồng thời, đây là quá trình thu hút mọi người dân tham
gia vào các chương trình phát triển, nhằm mục tiêu cải thiện chất lượng cuộc
sống của các dân cư nông thôn.
Khái niệm phát triển nông thôn mang tính toàn diện, đảm bảo tính bền
vững về môi trường. Vì vậy trong điều kiện của Việt Nam, được tổng kết từ các
13


chiến lược KT - XH của Chính phủ, thuật ngữ này được hiểu:

14


Phát triển nông thôn là một quá trình cải thiện có chủ ý một cách bền
vững về kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường, nhằm nâng cao chất lượng cuộc
sống của người dân nông thôn, có sự hỗ trợ tích cực của Nhà nước và các tổ
chức khác.
1.1.2.2. Khái niệm về Nông thôn mới và xây dựng Nông thôn mới
a. Khái niệm về Nông thôn mới
Nông thôn mới có thể hiểu, trước tiên phải là nông thôn chứ không phải là
thị trấn, thị tứ. Nếu so sánh giữa nông thôn mới và nông thôn truyền thống, thì
nông thôn mới phải bao hàm cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động, xã hội và chức
năng mới, mô hình mới. Ngày 04 tháng 6 năm 2010 Thủ Tướng Chính phủ ban
hành Quyết định số 800/QĐ-TTg về phê duyệt Chương trình mục tiêu Quốc gia
về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 - 2020. Tại quyết định này, mục
tiêu chung của Chương trình được xác định là: “Xây dựng nông thôn mới có
kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình
thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công