VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN PHI LONG

THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ HOÀ GIẢI CƠ SỞ
TỪ THỰC TIỄN CÁC TỈNH
THUỘC VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG
Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
Mã số: 9 38 01 02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS. Nguyễn Minh Đoan

HÀ NỘI - 2018


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu
nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa
từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.
TÁC GIẢ LUẬN ÁN

NGUYỄN PHI LONG


BẢNG VIẾT TẮT

- HGCS:

đồng bằng sông Hồng ...................................................................................................... 22
1.4. Đánh giá về tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài và những vấn đề cần
tiếp tục nghiên cứu .......................................................................................................... 24
1.5. Giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu ............................................................................. 26
Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT HÒA
GIẢI CƠ SỞ................................................................................................................... 30
2.1. Hòa giải cơ sở và pháp luật hòa giải cơ sở ............................................................... 30
2.2. Khái niệm, vai trò, nội dung, hình thức, chủ thể thực hiện pháp luật về hoà giải ở
cơ sở ................................................................................................................................ 45
2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến thực hiện pháp luật hòa giải cơ sở ................................. 64
Chương 3: THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ
TRÊN ĐỊA BÀN CÁC TỈNH THUỘC VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG ....... 70
3.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật về hòa giải cơ sở ở các tỉnh
thuộc vùng đồng bằng Sông Hồng .................................................................................. 70
3.2. Tình hình thực hiện pháp luật về hòa giải cơ sở ở các tỉnh thuộc vùng đồng bằng
Sông Hồng trong những năm qua................................................................................... 78
3.3. Đánh giá chung:...................................................................................................... 102
Chương 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT
VỀ HÒA GIẢI CƠ SỞ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY TỪ THỰC TIỄN CÁC TỈNH
THUỘC VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG ........................................................ 120
4.1. Quan điểm bảo đảm thực hiện pháp luật về hòa giải cơ sở .................................... 120
4.2. Giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về hòa giải cơ sở ...................................... 127
KẾT LUẬN .................................................................................................................. 149
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................... 151


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Hòa giải là một truyền thống, một đạo lý tốt đẹp của dân tộc Việt Nam.
Công tác HGCS góp phần giữ ổn định trật tự xã hội, giữ gìn tình làng nghĩa xóm,


nguyên nhân xuất hiện những "điểm nóng" về tranh chấp, khiếu kiện, có thể trở
thành nguyên nhân của những vi phạm nghiêm trọng về pháp luật hình sự.
Có thể thấy rằng, pháp luật về HGCS đã được ban hành, triển khai thực
hiện và đã đạt được những kết quả nhất định, song bên cạnh đó vẫn còn tồn tại
những tồn tại, hạn chế dẫn tới hiệu quả thực hiện còn chưa cao,... Để Luật Hoà
giải ở cơ sở thực sự đi vào cuộc sống (thúc đẩy sự tham gia của toàn xã hội,
bảo đảm tính linh hoạt, mềm dẻo, giải quyết kịp thời các mâu thuẫn, tranh chấp
nhỏ trong nhân dân ở cơ sở, tiết kiệm thời gian, kinh phí cho nhà nước và nhân
dân,...) cần có những nghiên cứu sâu để tổng kết và nhân rộng các mô hình
THPL có hiệu quả trong thực tiễn.
Cho đến nay, trong phạm vi các tư liệu đã được công bố chưa có một
công trình nghiên cứu độc lập nào về "Thực hiện pháp luật về hoà giải cơ sở từ
thực tiễn các tỉnh thuộc vùng đồng bằng Sông Hồng". Do vậy, Đề tài đã được
lựa chọn với mục đích nghiên cứu đầy đủ, thấu đáo hơn dưới góc độ lý luận và
thực tiễn việc THPLvề HGCS tại các tỉnh thuộc vùng ĐBSH nhằm đánh giá
những kết quả đạt được, tồn tại hạn chế và nguyên nhân, qua đó đề xuất các
giải pháp nâng cao nâng cao hiệu quả THPL hòa giải trên phạm vi cả nước,
góp phần thực hiện dân chủ hóa mọi mặt của đời sống xã hội, duy trì, củng cố
khối đại đoàn kết toàn dân, xây dựng và phát triển đất nước thực sự giàu đẹp,
dân chủ, văn minh.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận về THPL về HGCS, đánh
giá thực trạng hoạt động THPL về HGCS ở các tỉnh thuộc vùng ĐBSH, Luận
án đề xuất các giải pháp bảo đảm THPL về HGCS ở nước ta trong điều kiện
hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, luận án đề ra các nhiệm vụ cụ thể sau:


cơ sở; về mối liên hệ giữa thực hiện pháp luật về hòa giải với việc thực hiện

5


các quy tắc xã hội khác như các chuẩn mực đạo đức, hương ước, luật tục, giáo
lý... Nguyên lý về về sự phát triển được vận dụng để làm rõ hơn quá trình phát
triển của chế định hòa giải ở cơ sở trước và sau thời kỳ đổi mới, những thay đổi
trong nhận thức của xã hội về vai trò của thực hiện pháp luật hòa giải ở cơ sở
trong quá trình giải quyết các mâu thuẫn, tranh chấp trong nhân dân. Bên cạnh
đó, quy luật mâu thuẫn và đấu tranh giữa các mặt đối lập được vận dụng để
xem xét, đánh giá kết quả thực hiện các quy định pháp luật về giải quyết mâu
thuẫn, tranh chấp theo hướng ôn hòa, bền vững, không có bên thắng bên thua.
Một số phạm trù như nguyên nhân và kết quả, khả năng và hiện thực, nội dung
và hình thức, cái chung và cái riêng cũng được vận dụng khi xem xét, đánh giá
thực tiễn THPL về HGCS với đặc thù của ĐBSH.
Luận án vận dụng các lý thuyết sau:
+ Lý thuyết về dân chủ và quyền con người trong xã hội hiện đại.
+ Lý thuyết về vai trò của các thiết chế xã hội.
+ Lý thuyết về nhà nước pháp quyền.
+ Tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về
HGCS và dân chủ ở cơ sở.
4.2. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được tác giả sử dụng trong
quá trình nghiên cứu:
- Phương pháp lịch sử: Xem xét quá trình hình thành và phát triển của
chế định hoà giải trong lịch sử tại ĐBSH trong mối liên hệ với các hiện tượng
văn hoá khác trong xã hội đương đại.
(Sử dụng chính trong Chương 2: Những vấn đề lý luận về thực hiện
pháp luật về hoà giải cơ sở).

được; những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân, những vấn đề đang đặt ra đối với
hoạt động THPL về HGCS.
- Đề xuất các quan điểm và giải pháp bảo đảm THPL về HGCS ở các
tỉnh nói trên và cả nước đáp ứng yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội trong
tình hình mới.

7


6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
6.1. Về mặt lý luận
Từ những vấn đề có liên quan, Luận án làm rõ thêm, phong phú thêm
những vấn đề lý luận về THPL về HGCS: khái niệm HGCS, pháp luật HGCS;
khái niệm, vai trò, nội dung, hình thức, chủ thể THPL về HGCS; các yếu tố
ảnh hưởng đến THPL về HGCS.
6.2. Về mặt thực tiễn
Luận án là công trình nghiên cứu đầu tiên, có hệ thống lý luận và thực
tiễn về THPL về HGCS ở các tỉnh thuộc vùng ĐBSH. Những kết quả nghiên
cứu của Luận án có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo trong quá trình
giảng dạy, tập huấn, bồi dưỡng cho cán bộ làm công tác quản lý và cán bộ trực
tiếp làm công tác HGCS, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả THPL về
HGCS.
Kết quả nghiên cứu của Luận án có thể là cơ sở để tham vấn cho các cơ
quan quản lý nhà nước trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật, phổ biến, giáo
dục pháp luật, tổ chức THPL, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền
XHCN.
Luận án cũng mở ra các hướng nghiên cứu chuyên sâu như: THPL về
HGCS ở các vùng, địa bàn khác trên cả nước, đảm bảo bình đẳng giới trong
THPL về HGCS, những tác động cá nhân tới các quá trình xã hội, vấn đề phát
huy sức mạnh tổng hợp của nhân dân để thực hiện các mục tiêu xã hội,....

thứ hai, nghiên cứu về các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài toà án có
các công trình đã công bố như: Quyển ADR: Law and Practice (ADR: Pháp
luật và thực tiễn) tác giả Edward A.Dauer (NXB Juris Net, LLC tháng 8/2003),
Quyển Alternative Dispute Resolution in a nushell (Sơ lược về giải quyết tranh
chấp ngoài toà án) tác giả Jacqueline M.Nolan - Haley (NXB Thomson West,
tháng 4/2008), ... Nhóm nghiên cứu thứ 3, so sánh về hoà giải và xu hướng
phát triển của hoà giải trên thế giới có một số nghiên cứu của GS Nadja
Alexander - thành viên Hội đồng cố vấn quốc gia về giải quyết tranh chấp

9


ngoài Toà án Ôxtraylia: "Mediation on Practice: Common law and Civil law
Perspectives Compared", "What's law got to do with it? Mapping Modern
Mediation movement), Mediation and the Art of Regulation,... sách chuyên
khảo "Global Trends in Mediation" (Các xu hướng toàn cầu về hoà giải) (NXB
Kluwer Law International, 2006),...[94].
Bên cạnh đó, các học giả phương Tây cũng dành nhiều thời gian cho các
hình thức nghiên cứu về hoà giải: Sternberg, Robert J .; Dobson, Diane M.
(1987). "Giải quyết xung đột giữa các cá nhân: Một phân tích về sự nhất quán
trong phong cách", Tạp chí Nhân cách và Tâm lý xã hội (American
Psychological Association) [169]. Theo đó, tác giả đã thí nghiệm về phương
thức giải quyết xung đột trên 3 nhóm chủ thể với 3 loại xung đột khác nhau (từ
những xung đột cá nhân với cá nhân đến những xung đột giữa cá nhân với tổ
chức và giữa các tổ chức với nhau, theo nội dung xung đột từ đơn giản đến
phức tạp), thông qua đó để tìm ra tính chung nhất trong cách giải quyết xung
đột của các chủ thể.
Các tác giả SB Goldberg; ED Xanh; FEA Sander, trong nghiên cứu của
mình ADR (Alternative Dispute Resolution) Problems and Prospects Looking
to the Future (Nghị quyết tranh chấp thay thế - Các vấn đề và triển vọng nhìn