BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI

LÊ THỊ NƢƠNG

ĐỀ TÀI THÔN QUÊ
TRONG THƠ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI

LÊ THỊ NƢƠNG

ĐỀ TÀI THÔN QUÊ
TRONG THƠ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 62 22 01 21

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:
1. GS.TS. LÃ NHÂM THÌN
2. TS. TRẦN QUANG DŨNG

HÀ NỘI - 2018


thiết đã luôn động viên, chia sẻ, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận án.
Do một số hạn chế nhất định, bản Luận án chắc chắn vẫn còn những thiếu
sót. Tác giả Luận án rất mong nhận đƣợc những ý kiến đóng góp để vấn đề nghiên
cứu hoàn thiện hơn.
Xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, tháng 7 năm 2018
Tác giả Luận án

Lê Thị Nƣơng


iii

MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU............................................................................................................1
1. Lí do chọn đề tài ...........................................................................................1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ..............................................................2
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu ...............................................................2
4. Phƣơng pháp nghiên cứu .............................................................................3
5. Đóng góp của luận án ...................................................................................4
6. Cấu trúc luận án ...........................................................................................5
Chƣơng 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ
THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI ...................................................................................6
1.1. Những hƣớng nghiên cứu liên quan đến đề tài.......................................6
1.1.1. Nghiên cứu chung về văn học trung đại đề cập đến đề tài thôn
quê ......................................................................................................................6
1.1.2. Nghiên cứu các tác gia, tác phẩm đề cập đến đề tài thôn quê ..............9
1.1.3. Nghiên cứu các yếu tố thi pháp đề cập đến đề tài thôn quê ................21
1.2. Cơ sở lý thuyết của đề tài ........................................................................24

Tiểu kết Chƣơng 3 ........................................................................................103
Chƣơng 4. ĐỀ TÀI THÔN QUÊ TRONG THƠ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
NHÌN TỪ PHƢƠNG THỨC THỂ HIỆN ........................................................104
4.1. Không gian, thời gian nghệ thuật.........................................................104
4.1.1. Không gian nghệ thuật ........................................................................104
4.1.2. Thời gian nghệ thuật ...........................................................................116
4.2. Ngôn ngữ nghệ thuật .............................................................................125
4.2.1. Điển cố thi liệu Hán học .....................................................................125
4.2.2. Ngôn ngữ văn học dân gian gắn với đời sống thôn quê ....................129
4.2.3. Ngôn ngữ đời sống hàng ngày của người dân thôn quê ...................132
4.3. Giọng điệu nghệ thuật ...........................................................................137
4.3.1. Giọng trữ tình ......................................................................................138
4.3.2. Giọng tự sự ..........................................................................................141
4.4. Đề tài thôn quê - những khác biệt giữa thơ chữ Hán và chữ Nôm .....143
Tiểu kết Chƣơng 4 ........................................................................................146
KẾT LUẬN ...................................................................................................148
DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ......................
LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ......................................................152
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...........................................................................153
PHỤ LỤC ......................................................................................................164


v

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
BVAT

Bạch Vân am tập

BVQNTT

trong thơ trung đại sẽ là một hƣớng tiếp cận mới nhìn từ cội nguồn văn hóa dân tộc,
cho thấy xu hƣớng dân tộc hóa, dân chủ hóa của văn học trung đại Việt Nam.
1.2. Phần lớn các nho sĩ trung đại đều xuất thân từ “cửa Khổng sân Trình”,
vừa tiếp thu những điển phạm của văn chƣơng Nho giáo, vừa hƣớng tới khám
phá vẻ đẹp quen thuộc, gần gũi của thôn quê làng Việt. Tầng lớp trí thức phong
kiến Việt Nam, dù ở môi trƣờng cung đình quý tộc hay về môi trƣờng thôn quê,
trong căn cốt tâm hồn và tình cảm của họ vẫn không tách rời với cái nôi văn hóa
làng mạc ngàn đời của dân tộc. Điều đó cũng thể hiện sự thay đổi quan niệm thẩm
mĩ và tƣ duy nghệ thuật của nhà thơ. Đối tƣợng thẩm mĩ của văn học không chỉ
“tầm chƣơng trích cú” mà cái đẹp còn đƣợc chƣng cất lên từ chính cuộc sống đời
thƣờng bình dị, dân dã. Thôn quê đẹp tự nhiên, thuần phác, là nơi khơi nguồn cảm
hứng thơ ca trong trẻo của thi nhân. Xét về không gian địa lý, thôn quê là quê
hƣơng bản quán, là nơi các thi nhân quay trở về ẩn nhàn, lánh xa bụi trần. Xét về
giá trị tinh thần, thôn quê là chốn ngơi nghỉ thân quen, gần gũi, là nơi di dƣỡng tâm
hồn nhà thơ. Sự xuất hiện đề tài thôn quê trong thơ trung đại là một quy luật tự
nhiên và tất yếu. Nghiên cứu về đề tài thôn quê trong suốt tiến trình phát triển của
văn học trung đại sẽ giúp chúng ta tìm ra những giá trị sâu sắc của ngƣời xƣa ẩn sau
những câu thơ bình dị, dân dã.
1.3. Việc nghiên cứu đề tài thôn quê trong thơ trung đại có ý nghĩa thực tiễn
đối với việc giảng dạy và nghiên cứu văn học trong nhà trƣờng. Nhiều tác giả viết
về đề tài thôn quê đƣợc lựa chọn, giảng dạy trong chƣơng trình các cấp. Vậy nên,


2
luận án nghiên cứu đề tài thôn quê góp phần bổ sung những nghiên cứu, những tƣ
liệu nhất định cho việc giảng dạy văn học trong nhà trƣờng. Mặt khác, tìm hiểu đề
tài thôn quê trong thơ trung đại còn góp phần bảo tồn, phát huy những giá trị văn
hóa, văn học truyền thống của dân tộc. Bởi suy cho cùng, tìm hiểu giá trị di sản thơ
ca trung đại là tìm về vẻ đẹp tinh thần dân tộc đã đƣợc tinh lọc hàng nghìn đời nay
qua bức tranh thôn quê cũng nhƣ cuộc sống, xã hội của ngƣời dân lao động.

(1998), Nxb Giáo dục.
+ Hợp tuyển thơ Nguyễn Trãi (2009), Nxb Hội Nhà văn.
+ Nguyễn Bảo, nhà thơ - danh nhân văn hóa (1991), Nxb Văn hóa, Sở Văn hóa
thông tin Thái Bình.
+ Thái Thuận - Lữ Đường thi (2001), Nxb Văn học.
+ Hồng Đức quốc âm thi tập (1982), Nxb Văn học.
+ Tổng tập Thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm (2015), Nxb Văn học.
+ Gia Định tam gia (2003), Nxb Tổng hợp Đồng Nai.
+ Cao Bá Quát toàn tập - Tập 1 (2004), Nxb Văn học và Trung tâm nghiên cứu
Quốc học.
+ Cao Bá Quát toàn tập - Tập 2 (2012), Nxb Văn học và Trung tâm nghiên cứu
Quốc học.
+ Cẩm Đình thi tuyển tập (2011), Nxb Khoa học xã hội.
+ Đặng Huy Trứ - con người và tác phẩm (1990), Nxb Tp Hồ Chí Minh.
+ Nguyễn Khuyến - Tác phẩm (1984), Nxb Khoa học xã hội.
Ngoài ra, luận án còn sử dụng thêm các tài liệu khác có liên quan để phục vụ
cho việc so sánh nhƣ:
+ Đường thi tam bách thủ (2000), Nxb Hội Nhà văn.
+ Văn học cổ điển Hàn Quốc (2009), Nxb Văn nghệ, Tp Hồ Chí Minh.
+ Thơ Basho và Haiku (1994), Nxb Văn học, Hà Nội.
Trong tầm khả năng bao quát tƣ liệu của mình, chúng tôi khảo sát cơ bản các
tƣ liệu nêu trên để phân loại, đánh giá theo nội dung nghiên cứu khoa học của luận
án. Đối với các văn bản thơ chữ Hán, luận án không đi sâu vào việc tìm hiểu văn
bản học, mà trên cơ sở bản dịch nghĩa để khảo sát nội dung và nghệ thuật tác phẩm.
3.2.2. Phạm vi khoa học
- Diễn tiến và vị trí của đề tài thôn quê trong thơ trung đại Việt Nam.
- Nội dung cảm hứng và phƣơng thức thể hiện của đề tài thôn quê.
- Những tƣơng đồng và khác biệt của đề tài thôn quê giữa thơ chữ Hán với chữ
Nôm, giữa các vùng miền.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu

giả. Từ đó, vị trí của đề tài thôn quê đƣợc xác định cụ thể hơn.
5. Đóng góp của luận án
5.1. Luận án tổng hợp, hệ thống về mặt tƣ liệu thơ viết về đề tài thôn quê trong
bảy thế kỷ phát triển của văn học trung đại Việt Nam.
5.2. Luận án chỉ ra đặc điểm và diện mạo của đề tài thôn quê về nội dung cảm
hứng và phƣơng thức thể hiện thơ trung đại Việt Nam, chiều sâu văn hóa, tình yêu
quê hƣơng, đất nƣớc, tinh thần nhân bản. Luận án làm nổi bật đặc điểm riêng của
thơ thôn quê ở mỗi vùng miền qua các tác giả tiêu biểu.
5.3. Qua đề tài thôn quê, luận án góp phần bổ sung và làm rõ đặc điểm và xu
hƣớng phát triển của thơ trung đại Việt Nam theo tinh thần dân tộc hóa, dân chủ hóa.
5.4. Luận án đặt thơ trung đại Việt Nam trong sự đối sánh với thơ trung đại


5
các nƣớc có ảnh hƣởng qua lại với văn hóa Hán để thấy đƣợc điểm chung và nét đặc
trƣng riêng biệt của thơ viết về đề tài thôn quê Việt Nam.
5.5. Phụ lục các bài thơ về thôn quê của luận án là tƣ liệu khảo cứu hữu ích
cho những ngƣời nghiên cứu, giảng dạy, những ngƣời quan tâm tới thơ trung đại
Việt Nam nói chung, thơ viết về đề tài thôn quê nói riêng.
6. Cấu trúc luận án
Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, phần Nội dung
chính của luận án đƣợc trình bày theo 4 chƣơng:
Chƣơng 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài.
Chƣơng 2: Khái quát đề tài thôn quê trong thơ trung đại Việt Nam.
Chƣơng 3: Đề tài thôn quê trong thơ trung đại Việt Nam nhìn từ nội dung cảm
hứng.
Chƣơng 4: Đề tài thôn quê trong thơ trung đại Việt Nam nhìn từ phƣơng thức
thể hiện.



định vai trò của ngôn ngữ đời sống thôn quê đã tác động đến thi hứng của nhà thơ
trung đại: “Do đó, có chuỗi ngày hòa mình vào cuộc sống bình dân, có dịp thẩm giá
và yêu mến ngôn ngữ bình dân, và thấy sự hứng thú sáng tác bằng tiếng mẹ đẻ”
[123, tr.35]. Dù chƣa khẳng định sự tồn tại một dòng thơ viết về thôn quê, nhƣng


7
tác giả công trình đã có nhận định khá chính xác về nguyên do khách quan tạo nên
dòng thơ Nôm đậm đà tinh thần dân tộc, gần gũi với đời sống thôn quê. Sự hình
thành và phát triển thơ Nôm gắn liền với những biểu hiện của vẻ đẹp bình dị, mộc
mạc thôn quê.
Đinh Gia Khánh trong cuốn Văn học Việt Nam (thế kỉ X - nửa đầu thế kỉ
XVIII) đã nêu vai trò của sự xuất thân của tầng lớp nho sĩ có ảnh hƣởng đến sáng tác
văn học: “Họ là những ngƣời trí thức phần lớn xuất thân từ địa chủ thứ dân. Một số
ngày càng nhiều lại xuất thân từ nông dân và thợ thủ công. Là những ngƣời tƣơng
đối gần với các tầng lớp nhân dân hơn là quý tộc, họ tiếp thu đƣợc nhiều hơn tƣ
tƣởng của nhân dân về những vấn đề đặt ra cho dân tộc ta lúc bấy giờ” [87, tr.72].
Nghiên cứu này đã khẳng định nguồn gốc xuất thân của các nhà nho cũng là yếu tố
tạo nên những đặc trƣng riêng của nhà nho trung đại Việt Nam.
Trần Đình Hƣợu trong công trình Nho giáo và văn học trung cận đại Việt Nam
đã nhận thấy xu hƣớng sáng tác của các nhà nho trung đại gắn liền với cuộc sống ẩn
dật chốn quê: “Những ngƣời chán nản với thực tế của chế độ chuyên chế, chán nản
với chông gai, bụi bặm của con đƣờng công danh, rút lui về ẩn dật ở nông thôn, vui
với gió trăng, nƣớc non, cây cỏ, với tình bà con, xóm làng thƣờng là những ngƣời
có cơ hội cảm thông với nông dân lao động, thấy cái hay, cái đẹp của thứ văn
chƣơng dân gian mà trƣớc kia họ vẫn coi thƣờng” [74, tr.53]. Theo nhận định của
tác giả công trình, nhà nho trung đại Việt Nam trải qua những thăng trầm trên con
đƣờng công danh, đến khi thất thế thƣờng tìm về làng quê chốn cũ để di dƣỡng tâm
hồn, bảo toàn danh tiết. Đó cũng là nơi khơi nguồn cảm hứng sáng tác về thôn quê.
Sự xuất hiện đề tài thôn quê trong thơ nhà nho trung đại xuất phát từ yếu tố khách