BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI
--------

LƢỜNG THẾ ANH

TRUYỆN KỂ DÂN GIAN VỀ THẦN ĐỘC CƢỚC
Ở BẮC BỘ VÀ BẮC TRUNG BỘ VIỆT NAM
Chuyên ngành: Văn học dân gian
Mã số: 62.22.01.25

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS.TS. VŨ ANH TUẤN

HÀ NỘI - 2018


i

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả
trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chính xác cao nhất có thể. Các tài liệu tham
khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình
nghiên cứu của mình.

Hà Nội, tháng 03 năm 2018
Tác giả

Lƣờng Thế Anh


2.1.2. Khảo sát cốt truyện phổ biến ............................................................................. 36
2.2. Nhận diện truyện kể về thần Độc Cƣớc ..................................................................... 43


iii

2.2.1. Nhận diện thần Độc Cước trong đời sống văn hóa của cư dân Bắc Bộ và
Bắc Trung bộ ................................................................................................................. 43
2.2.2. Nhận diện thần Độc cước trong mối quan hệ đồng thời với quỷ biển,
mưa giông ...................................................................................................................... 51
2.2.3. Nhận diện thần Độc Cước từ quan niệm lưỡng phân lưỡng hợp ................... 57
Tiểu kết chƣơng 2 .................................................................................................................... 63
Chƣơng 3. CÁC MOTIF CƠ BẢN VÀ VAI TRÕ CỦA HÌNH TƢỢNG THẦN
ĐỘC CƢỚC TRONG TRUYỆN KỂ DÂN GIAN ......................................................... 65
3.1. Các motif cơ bản trong truyện kể dân gian về thần Độc Cƣớc ............................ 65
3.1.1. Motif về sự ra đời kỳ lạ ...................................................................................... 65
3.1.2. Motif chiến công phi thường .............................................................................. 68
3.1.3. Motif xẻ thân ....................................................................................................... 74
3.1.4. Motif thử tài ......................................................................................................... 80
3.1.5. Motif tái sinh, bất tử .......................................................................................... 84
3.2. Vai trò của hình tƣợng thần Độc Cƣớc ...................................................................... 87
3.2.1. Thần Độc Cước trong vai trò người anh hùng văn hóa chinh phục tự nhiên .... 87
3.2.2. Thần Độc Cước trong vai trò bảo trợ nông nghiệp, ngư nghiệp ................... 92
3.2.3. Thần Độc Cước trong vai trò của thủ lĩnh, bảo vệ địa bàn sinh sống .............. 101
3.2.4. Thần Độc Cước trong vai trò là pháp sư trừ tà .............................................107
Tiểu kết chƣơng 3 .................................................................................................................. 111
Chƣơng 4. CÁC DẠNG THỨC BIỂU HIỆN CỦA TÍN NGƢỠNG VÀ TÔN
GIÁO TRONG TRUYỆN KỂ VỀ THẦN ĐỘC CƢỚC ............................................ 113
4.1. Các dạng thức của tín ngƣỡng dân gian trong truyện kể thần Độc Cƣớc ...... 113
4.1.1. Tín ngưỡng thờ đá ............................................................................................114


4. PL2

:Phụ lục 2

5. Truyện số...- PL2

:Truyện kể số...-Phụ lục 2

6. TĐC

:Thần Độc Cước

7. VHDG

:Văn học dân gian

8. LATS

:Luận án tiến sĩ

9. [...]

:Phần trích dẫn lược bỏ

10. In nghiêng

:Tên tác phẩm/báo/tạp chí/nhấn mạnh



xen giữa hiện thực và huyền thoại. Trên bước đường lưu chuyển truyện kể dân gian
về thần Độc Cước đã có những ảnh hưởng nhất định đến các lớp văn hóa tôn giáo


2

và tín ngưỡng dân gian, tạo nên những diện mạo mới dấu chân thần, biểu tượng của
người anh hùng thần Độc Cước.
1.4. Là một vị thần được sinh ra từ vùng biển xứ Thanh, vị thần ấy không
phải của riêng Thanh Hoá mà đã gắn vào tâm thức cư dân biển đảo Việt Nam những cư dân gốc nông nghiệp từ ngàn đời nay mang trong mình khát vọng vươn ra
biển, khát vọng ấy ngày càng trở nên mãnh liệt hơn bao giờ hết. Nghiên cứu về thần
Độc Cước như một sự tri ân của các thế hệ mai sau, luôn ghi nhớ công ơn của các vị
tiên hiền, các bậc anh hùng đã có công trong việc khai thác và mở rộng địa bàn sinh
tụ, dám hy sinh để bảo vệ vùng biển đảo và giữ vững độc lập chủ quyền cho dân tộc
Việt ngày càng hùng mạnh, phát triển.
1.5. Thế kỷ 21, được xem là thế kỷ của "Biển và Đại dương”, biển và kinh tế
biển, biển và sức mạnh quốc phòng. Việt Nam có bờ biển dài hơn 3.200 km, trong
63 tỉnh có đến 28 tỉnh, thành phố giáp biển. Đối với Việt Nam, biển đóng vai trò
quan trọng trong sự nghiệp xây dựng, phát triển kinh tế và bảo vệ tổ quốc trong lịch
sử, hiện tại và cả tương lai. Cùng với biến đổi khí hậu thì vấn đề chiến lược biển, an
ninh biển, vươn ra biển, phát triển kinh tế biển, vấn đề khai thác và bảo vệ nguồn
nước (tài nguyên biển) đang là định hướng đúng đắn, có tính thời sự và cũng là cơ
hội lớn cho sự phát triển của Việt Nam hiện nay. Ý thức được vấn đề đó, ngay từ xa
xưa, hàng nghìn năm trước, cha ông ta đã gửi gắm khát vọng vươn khơi, vượt trùng
dương, khai thác nguồn lợi từ biển, chinh phục và bảo vệ chủ quyền lãnh hải thông
qua hình tượng người anh hùng thần Độc Cước, vị thần quyền năng ấy, theo thời
gian đã lan tỏa vượt qua vùng Thanh Hóa, xâm nhập vào đời sống tinh thần của cư
dân ven biển Việt Nam.
Với những đặc điểm riêng của truyện thần Độc Cước và ảnh hưởng sâu rộng
của nó trong đời sống cộng đồng đã nêu trên, cho thấy việc nghiên cứu truyện kể

Cước với các nhân vật dân gian khác.
- Giải mã một số nét nghĩa biểu tượng, motif, ý nghĩa hình tượng về thần
Độc Cước theo hướng nghiên cứu văn học dân gian từ mã văn hóa dân gian.
3. Đối tƣợng, phạm vi và tƣ liệu nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Nghiên cứu nhân vật thần Độc Cước trong truyện kể dân gian và nghiên cứu
các lý thuyết, các giá trị văn học, văn hóa, vùng lưu truyền ảnh hưởng, tiếp biến văn
hóa, vùng địa lí, đền thờ, điểm thờ, lễ hội, dấu chân Độc Cước và dấu chân khổng lồ
có liên quan đến thần Độc Cước.


4

3.2. Phạm vi nghiên cứu
Luận án tập trung nghiên cứu truyện kể dân gian về thần Độc Cước ở một số
tỉnh thuộc Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Việt Nam.
- Phạm vi không gian nghiên cứu:
Luận án nghiên cứu truyện kể dân gian về thần Độc Cước ở Bắc Bộ và
Bắc Trung Bộ Việt Nam, chúng tôi xin đưa ra vùng giới hạn của hai khu vực
nghiên cứu.
+ Khu vực Bắc Trung Bộ: Trong quá trình khảo sát, chúng tôi nhận thấy
ngoài tỉnh Thanh Hóa là nơi lưu truyền truyện kể dân gian về thần Độc Cước, còn
lại đối với các tỉnh dọc ven biển Bắc Trung Bộ từ Nghệ An trở vào đến Thừa Thiên
Huế theo vùng địa lý, chúng tôi chưa tìm thấy có vùng lưu truyền hiện tượng thờ
thần Độc Cước ở khu vực này. Do đó, đối với khu vực Bắc Trung Bộ luận án chỉ
giới hạn nghiên cứu đến Thanh Hóa, chủ yếu là vùng ven biển Thanh Hóa.
+ Khu vực Bắc Bộ: Hướng nghiên cứu chủ yếu ở các tỉnh Bắc Giang, Hưng
Yên, Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh, Nam Định, Ninh Bình. Đây là những tỉnh có
lưu truyền truyện kể về thần Độc Cước; còn đối với các địa phương khác thuộc Bắc
Bộ, trong quá trình khảo sát chúng tôi chưa tìm thấy có hiện tượng thờ thần Độc

+ Nguyễn Duy Hinh (2003), Người Việt Nam với Đạo giáo, Nxb Khoa học
xã hội, Hà Nội.
+ Vũ Thanh Sơn (2004), Những vị thần được thờ ở Hà Nội, Nxb Hà Nội.
+ Kiều Thu Hoạch (Chủ biên) (2004), “Tổng tập Văn học dân gian người Việt,
Tập 5, Truyền thuyết dân gian người Việt”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr 720 -727.
+ Vũ Ngọc Khánh, Lê Sĩ Giáo, Phạm Văn Đấu (2004), Địa chí Thanh Hoá, Tập
2, Văn hoá xã hội, Nxb Khoa học xã hội Hà Nội.
+ Hoàng Minh Tường (2005), Tục thờ thần Độc Cước ở làng Núi, Sầm Sơn,
Thanh Hoá, Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội.
+ Lễ hội 100 năm du lịch Sầm Sơn (2007), (Tài liệu đánh máy, lưu tại Phòng
Văn hóa Sầm Sơn, tỉnh Thanh Hóa).
+ Hoàng Bá (Minh) Tường (2010), Tục thờ thần Độc Cước ở một số làng
ven sông biển tỉnh Thanh Hóa, Luận án tiến sĩ Văn hóa học, Học viện Khoa học xã
hội, Hà Nội.
+ Ngô Văn Trụ - Ngô Văn Thành (Chủ biên) (2008), Di sản văn hóa Bắc
Giang, phần Văn học dân gian, Tập 4, Bảo tàng tỉnh Bắc Giang xuất bản...
Những cuốn tư liệu kể trên, trong phần tổng quan luận án và quá trình triển
hai chúng tôi sẽ đề cập đến, đồng thời sẽ có trích dẫn những tư liệu này để làm cơ
sở nghiên cứu của luận án.


6

- Thần tích:
+ Thần tích làng Phán Thủy, xã Song Mai, Kim Động, Hưng Yên.
+ Tài liệu của xã Hoằng Hải, Hoằng Hóa, Thanh Hóa.
+ Lí lịch Di tích đình Mỗ Xá, xã Phú Nam An, huyện Chương Mĩ, Hà Nội,
Tài liệu đánh máy lưu trữ tại Bảo tàng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thành phố
Hà Nội.
+ Thần tích lưu giữ tại đền Cô Tiên, xã Quảng Vinh, Sầm Sơn, Thanh Hóa.

tin và kể lại câu chuyện về thần Độc Cước. Tuy nhiên, cũng có một số nơi thờ thần
Độc Cước là do người dân đến đền chính ở Sầm Sơn xin rước chân nhang, duệ hiệu
của Thần về để thờ như: Đình Thanh Nga, My Du huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa;
Đền Văn Quán, Hà Đông; Đình Vẽ Từ Liêm, Hà Nội. Cũng có khi, ở một số nơi có
sự phối thờ với các vị thành hoàng làng, giữa vị thần Độc Cước với các vị thánh của
Đạo giáo, của Phật giáo, trong Tam phủ, Tứ phủ như: Đền Hiển Linh Từ phường
Khương Thượng; Chùa Phúc Khánh, Đống Đa, Hà Nội; Linh Tiên Quán, Hoài Đức,
Hà Nội...
Như vậy, trong quá trình xử lí tư liệu phục vụ cho việc nghiên cứu luận án,
chúng tôi sẽ trích dẫn nguồn tư liệu hiện có trong số 35 truyện kể và thần tích đã
được thống kê, đồng thời sẽ có những so sánh, đối chiếu với những truyện kể dân
gian khác.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu truyện kể dân gian về thần Độc Cước, luận án kết hợp sử
dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp điền dã: Chúng tôi tìm hiểu nhân vật thần Độc Cước trong
truyện kể dân gian với mối liên hệ giữa tín ngưỡng, lễ hội, phong tục nơi thờ tự;
chúng tôi tiến hành điền dã tại một số vùng lưu truyền truyện kể ở một số tỉnh thuộc
Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Việt Nam.
- Phương pháp thống kê, khảo sát, so sánh: Chúng tôi tập hợp những truyện
kể dân gian về thần Độc Cước tồn tại trong các thư tịch, thần tích đã xuất bản trên
cơ sở thống kê truyện kể, tần suất biểu hiện, đặc điểm, hành trạng của nhân vật.
Trong quá trình nghiên cứu luận án sẽ dựa trên những đặc điểm giống nhau về loại
hình, so sánh với những bản kể cùng loại truyện kể dân gian, nhằm tìm hiểu những
giá trị đặc trưng trên các phương diện motif, cốt truyện, nhân vật, giá trị hình tượng
và sức sống của nhân vật thần Độc Cước. Chúng tôi sử dụng phương pháp so sánh
nhằm đặt truyện kể dân gian về thần Độc Cước ở vùng Sầm Sơn bên cạnh truyện kể
dân gian các vùng văn hóa khác, để thấy rõ những điểm tương đồng và dị biệt về



hình, motif truyện, địa lý vùng chỉ ra các lớp tín ngưỡng dân gian (thờ đá, thờ mặt


9

trăng); ảnh hưởng của Phật giáo (phép tu một chân), Đạo phù thủy (vai trò của
Pháp sư trừ tà).
Chỉ ra từ nguồn gốc phát sinh từ nhiên thần đến nhân thần, từ thần thoại đến
truyền thuyết, cổ tích lan truyền ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ; bóc tách các lớp tín
ngưỡng dân gian với lớp tôn giáo khác.
Khái quát hóa bức tranh của cư dân nông nghiệp trong quá trình vươn ra và
thích ứng với biển khơi, trong công cuộc chinh phục vùng đất mới, khát vọng làm
chủ biển cả.
Luận án là công trình nghiên cứu một cách hệ thống truyện kể dân gian về
thần Độc Cước trong đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân Bắc Bộ và Bắc Trung
Bộ Việt Nam. Phân tích, giải mã các biểu tượng văn học thông qua các lớp văn hóa
tín ngưỡng dân gian, tôn giáo và lễ hội thờ thần Độc Cước.
6. Cấu trúc luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục; Nội dung luận
án bao gồm 04 chương:
Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của luận án
Chương 2: Khảo sát tư liệu và nhận diện truyện kể dân gian về thần Độc Cước
Chương 3: Các motif cơ bản và vai trò của hình tượng thần Độc Cước trong truyện
kể dân gian
Chương 4: Các dạng thức biểu hiện của tín ngưỡng và tôn giáo trong truyện
kể về thần Độc Cước


10


triều đại giữ gìn được đất nước một cách mạnh mẽ ngang với bậc đại vương. Thật là


11

một vị thần tướng do trời sinh ra. Hiệu là “đại pháp sư” có 7 phép để trị kẻ gian ác
cùng với ma quỷ [...] nay thấy công lao của ngài lớn quá nên phong mấy chữ “Độc
Cước Sơn Triều”. Vị Thánh linh thiêng vào bậc nhất trong hàng thánh mà không vị
nào bằng, ngài đem sự tài giỏi linh thiêng ấy để giữ gìn bờ cõi cho đất nước bảo vệ
dân lành và muôn vật. Đối với kẻ ác, trừng trị thẳng tay thật là một vị thánh đầy đủ
uy lực nhân hậu” [69; tr.24-26]. Đây là sắc phong sớm nhất của triều đình nhà lê
phong cho thần Độc Cước, công nhận vai trò to lớn, khẳng định uy quyền, ca ngợi
công lao to lớn của thần đối với đất nước, nhân dân.
Theo cuốn Quảng Xương danh thắng viết bằng chữ nôm do Lê Đức Nhuận
người xã Quảng Vinh, Sầm Sơn đậu cử nhân năm Canh Thân thời Tự Đức (1848)
soạn và ghi lại như sau: Đêm mùng 7 tháng giêng mưa to gió lớn, nước ngoài biển
dâng lên ngập ngang núi, cây cối đổ rạp, dân trong vùng kinh hãi. Sáng hôm sau
dân làng trèo lên đỉnh núi thì thấy một bàn chân lớn, dài hơn một thước in trên hòn
đá. Cuốn sách bước đầu đã đề cập đến tín ngưỡng thờ đá và để tạo cho tính “thiêng
của đá” họ đã hình dung là có một vị thần đã đến đây, ở chốn này đã để lại vết chân
trên đá. Như vậy, tục thờ đá thiêng đã có từ xa xưa, còn tục thờ dấu chân thiêng,
dấu chân trên đá thì cũng được dân gian chú ý và tôn thờ. Cũng theo sách Quảng
Xương danh thắng có đề cập đến: Thần Độc Cước rất uy linh là một vị cao tăng
đứng một chân đọc kinh, giảng kệ. Một đêm hoá bay lên trời anh linh hiển hiện
nhiều nơi phụng thờ, đền nào cũng có vết chân ngài hiện, mà đền Sầm Sơn lại chính
là đền có vết chân ngài hiển hiện ra lần thứ nhất. Sự hiện diện của Phật giáo đã có
mặt ở Thanh Hóa từ thế kỉ thứ II, sau Công nguyên theo hướng đường biển. Thần
Độc Cước được nhân hóa thành vị thần tăng đứng một chân để đọc kinh. Bước đầu
cho thấy truyện kể Phật giáo đã có sự ảnh hưởng nhất định đến truyện kể về thần
Độc Cước, trong hình ảnh một vị cao tăng đứng một chân.

danh thờ thần Độc Cước, tiện lợi trong việc điền dã, tìm hiểu thông tin để đến một số
điểm thờ ở Thanh Hóa. Phần này, chúng tôi đã lập bảng thống kê những địa danh thờ
thần Độc Cước ở Phụ lục 4 của luận án.
Năm 1904, trong cuốn Báo cực truyện kể rằng: Có một vị thần tăng đứng
một chân để tụng kinh, giảng đạo, qua một ngày một đêm thì siêu thăng. Sau đó
rất anh linh, hễ cầu xin gì là ứng nghiệm liền, có đến hơn một trăm nơi lập đền
thờ, đều là những chỗ mà dấu chân thần Độc Cước đã đi qua [7; tr. 36- 37]. Báo
cực truyện được xem là một tập huyền thoại Phật giáo, văn bản này ra đời khoảng
từ cuối thế kỉ XI. Từ “Báo” là một từ cực kì quan trọng đối với các nhà sư, người
dùng nó để chỉ nghiệp báo hay sự báo ứng, cũng là câu chuyện về cực hạn của sự
báo ứng. Những thông tin của nó được trích dẫn trong một nguồn tư liệu về sau
của cuốn Việt điện u linh tập ở thế kỉ XIV. Như vậy, tác giả H.Le Breton đã dựa


13

vào cuốn sách Báo cực truyện để kể lại sự tích, theo đó thần Độc Cước với hình
ảnh một vị thần tăng hay nói đúng hơn là thần Độc Cước đã được hòa quện trong
tín ngưỡng Phật giáo.
Năm 1920, tác giả H.Le Breton trong cuốn Những đình chùa và những nơi
lịch sử trong tỉnh Thanh Hóa do Xuân Lênh dịch từ nguyên bản tiếng Pháp. Ông đã
ghi chép các di tích lịch sử, các đền chùa ở Thanh Hóa. Tác giả đề cập đến thần Độc
Cước: Thân mình bị cắt làm hai, đứng một chân và một tay cầm búa, thần phù hộ cho
mùa màng tươi tốt, người, vật thịnh vượng, nho sĩ đỗ đạt trong các kì thi. Cũng theo
sách này cho biết Độc Cước còn thờ tại 300 nơi khác, nhưng chính trên núi Sầm Sơn
xuất hiện và đền thờ Độc Cước cũng được xây dựng đầu tiên. Ngoài ra, tác giả còn
cho biết thêm làng Quang Bằng, tổng Quan Hoàng, gần Sông Mã có một ngôi đền
thờ Độc Cước, thần một chân, một vị thần linh đạo giáo [7; tr. 40]. Theo chúng tôi,
đây là cuốn sách duy nhất nhắc đến 300 điểm thờ thần Độc Cước, tuy nhiên đây là
sách dịch chưa được công bố rộng rãi, việc cung cấp thông tin mang tính tham khảo.

- Các nghiên cứu dưới góc độ văn hóa học
Năm 1983, Hoàng Tuấn Phổ trong cuốn Thắng cảnh Sầm Sơn đã dành một
phần viết Huyền tích và hiện thực về thần Độc Cước, trong khi tìm hiểu về ngôi đền
thờ, sưu tầm một số truyện kể về thần Độc Cước, tác giả cũng có những nhận xét về
nhân vật thần Độc Cước là anh hùng chiến đấu chống kẻ thù bên ngoài, thần có
những tài năng khác như thuần hoá trâu rừng giúp dân cày ruộng, tài năng đánh cá,
kết bè...[86; tr.59-82]. Tuy nhiên, đây là một cuốn sách viết về lịch sử, địa lí, văn
hoá và văn học dân gian vùng biển Sầm Sơn, chưa phải là công trình nghiên cứu
riêng về thần Độc Cước.
Năm 1993, Hoàng Anh Nhân (Chủ biên) trong cuốn Khảo sát văn hoá
làng Xứ Thanh cho rằng: một đặc điểm nổi bật của thần thoại Thanh Hoá là loại
thần thoại về người anh hùng văn hoá khai sáng văn minh nông nghiệp, thần
thoại về ông khổng lồ có công trong việc xây dựng nên làng mạc, ra sức chống
biển tiêu biểu như thánh Độc Cước được thờ ở nhiều nơi trên đất Thanh Hoá [77;
tr.16]. Dưới góc nhìn về lớp thần thoại, thông qua hình tượng người anh hùng
văn hóa thần Độc Cước, phần này chúng tôi sẽ bàn luận ở chương 3, thần Độc
Cước trong vai trò người anh hùng văn hóa chinh phục thiên nhiên, anh hùng văn
hóa trong việc bảo trợ nông, ngư nghiệp.
Năm 2006, Nguyễn Thị Yên trong cuốn Then Tày cho biết, Độc Cước có
phép thuật tróc quỷ, trừ tà được đưa vào thờ phụng trong cửa tĩnh. Trong Then, tuy
không thấy nói đến lai lịch thần một chân nhưng vị tướng này có dị tật là câm, khi
xuất hiện chỉ giao tiếp với mọi người bằng động tác [134; tr.187]. Như vậy, tín
ngưỡng thờ thần Độc Cước đã vượt khỏi vùng biển Sầm Sơn để đến với những


Luận án đầy đủ ở file: Luận án full