TRẦN DOANH TUYÊN

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH: LUẬT KINH TẾ

LUẬT KINH TẾ

Pháp luật về việc làm đối với người nghiện ma túy sau cai
nghiện từ thực tiễn tỉnh Ninh Bình

TRẦN DOANH TUYÊN

2015 - 2017

HÀ NỘI - 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Pháp luật về việc làm đối với người nghiện ma túy sau
cai nghiện từ thực tiễn tỉnh Ninh Bình

TRẦN DOANH TUYÊN

Chuyên ngành : Luật kinh tế
Mã số

động –Thương binh và Xã hội Tỉnh Ninh Bình và gia đình và bạn bè đã giúp đỡ em
trong quá trình thực hiện đề tài.
Luận văn không tránh khỏi những sai sót, vì vậy em rất mong sự đóng góp ý
kiến của các thầy cô giáo để luận văn được hoàn thiện hơn.
Em xin chân thành cám ơn!
Hà Nội, tháng 10 năm 2017
Tác giả

Trần Doanh Tuyên

2


DANH MỤC
CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
Viết tắt

Viết đầy đủ

UNODC

: Cơ quan phòng chống Ma túy và Tội phạm của Liên Hợp Quốc

NNMT

: Người nghiện ma túy

NNMTSC

: Người nghiện ma túy sau cai nghiện

Bảng 2.1: Số lượng và tỷ lệ đối tượng theo nghề học tại trung tâm.
Bảng 2.3: Tình trạng việc làm của đối tượng trước và sau khi cai nghiện ma
túy.
Hình 2.4: Biểu đồ các nguồn vay vốn cho người sau cai nghiện ma túy.
Hình 2.5: Biểu đồ mục đích vay vốn của người sau cai nghiện ma túy.
Bảng 2.6: Những khó khăn gặp phải trong khi tìm việc làm.

4


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .................................................................................................... 1
LỜI CẢM ƠN ......................................................................................................... 2
DANH MỤC ........................................................................................................... 3
CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN ......................................................... 3
DANH MỤC BẢNG BIỂU ..................................................................................... 4
MỞ ĐẦU ................................................................................................................ 9
1. Tính cấp thiết của đề tài .............................................................................. 9
2. Tình hình nghiên cứu đề tài ....................................................................... 10
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu............................................................. 14
3.1. Mục đích nghiên cứu.......................................................................... 14
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu ......................................................................... 15
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................................. 15
4.1. Đối tượng nghiên cứu ....................................................................... 15
4.2. Phạm vi nghiên cứu............................................................................ 15
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu ......................................... 16
5.1. Phương pháp luận ............................................................................. 16
5.2. Phương pháp nghiên cứu .................................................................... 16
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn .................................................. 17
6.1. Ý nghĩa lý luận của luận văn .............................................................. 17

2.1.1. Quy định của pháp luật về đào tạo nghề cho người sau cai nghiện ..... 38
2.1.2. Quy định của pháp luật về hỗ trợ việc làm cho người sau cai nghiện ... 39

6


2.1.3. Chính sách việc làm của tỉnh Ninh Bình đối với người nghiện ma túy
sau cai nghiện ........................................................................................................ 41
2.2. Thực trạng thực thi pháp luật về việc làm và hỗ trợ việc làm cho người
nghiện ma túy sau cai nghiện ở Ninh Bình giai đoạn 2012-2016............................ 45
Kết luận chương 2 ......................................................................................... 70
CHƯƠNG 3:
GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆC LÀM CHO NGƯỜI SAU CAI
NGHIỆN MA TÚY VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN TẠI TỈNH NINH
BÌNH..................................................................................................................... 71
3.1. Dự báo và định hướng công tác đào tạo nghề và hỗ trợ tạo việc làm cho
người sau cai nghiện. ............................................................................................. 71
3.1.1. Những yếu tố tác động đến công tác đào tạo nghề và hỗ trợ việc làm
cho người sau cai nghiện ....................................................................................... 71
3.1.2. Định hướng công tác cai nghiện ma túy ở Ninh Bình ...................... 73
3.1.3. Định hướng hỗ trợ tạo việc làm cho người cai nghiện ma túy sau cai
nghiện ................................................................................................................... 74
3.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật việc làm cho người sau cai nghiện ma túy
và nâng cao hiệu quả thực hiện tại tỉnh Ninh Bình. ................................................ 75
3.2.1. Nhóm giải pháp hoàn thiện chính sách, pháp luật ............................ 75
3.2.2. Nhóm giải pháp tăng cường đào tạo nghề cho người nghiện sau cai
nghiện. .................................................................................................................. 76
3.2.3. Nhóm giải pháp tăng cường hỗ trợ việc làm .................................... 79
3.2.4. Hoàn thiện tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực, trình độ chuyên
môn của đội ngũ cán bộ ......................................................................................... 80

Tr. 2].
Theo thống kê của Chi cục Phòng chống tệ nạn xã hội tỉnh Ninh Bình thì
hiện nay, trên địa bàn tỉnh, có trên 2 nghìn người nghiện ma túy có hồ sơ quản lý,
trong đó, có trên 400 người được đưa vào Trung tâm Giáo dục lao động xã hội và
các trường trại còn lại, là các đối tượng tự cai ở cộng đồng. Từ năm 2011 đến 2015
số đối tượng cai nghiện thành công ở Trung tâm Chữa bệnh giáo dục lao động xã
hội trở về cộng đồng là trên 500 người, trong số đó họ đều được tổ chức đào tạo
nghề và cấp chứng chỉ, sau khi về cộng đồng người nghiện sau cai nghiện có tay
nghề, một số người tự tìm được việc làm ổn định cuộc sống, không phải phụ thuộc
vào người thân, gia đình cộng đồng [4] Tuy nhiên, một thực tế đang tồn tại hiện
nay, số người nghiện sau cai nghiện tìm được việc làm ổn định rất ít, nhiều người có
tay nghề khá vững, nhưng tìm được việc làm rất khó một phần vì định kiến xã hội,
một số nghề đào tạo không hợp với nhu cầu thị trường, Bên cạnh đó người nghiện
sau cai nghiện khi đi xin việc phải cạnh tranh với những người được đào tạo bài bản
ở các Trung tâm dạy nghề chuyên nghiệp. Một số chủ doanh nghiệp coi họ là đối
tượng “nhạy cảm” nên không muốn tiếp nhận hồ sơ xin việc. Mặt khác, pháp luật về

9


việc làm cho người nghiện ma túy sau cai nghiện và việc thực thi pháp luật này vẫn
còn những hạn chế.
.

Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu đề tài: “Pháp luật về việc làm đối với

người nghiện ma túy sau cai nghiện từ thực tiễn tỉnh Ninh Bình” có tính cấp thiết và
có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.Thực hiện đề tài nghiên cứu này, bản thân học
viên có mong muốn góp một phần công sức nhỏ bé cùng với các cấp, ban ngành,
đoàn thể, các tổ chức của tỉnh Ninh Bình nỗ lực chung tay nhằm giúp đỡ những

cai” đó là được học văn hóa, học nghề. Kết quả nghiên cứu của đề tài đã được triển
khai, áp dụng trong thực tiễn, giúp hàng ngàn người từng bước tái hòa nhập cộng
đồng một cách bền vững. Để đạt được thành công trên, một trong những giải pháp
tác giả nêu ra trong quá trình tái hòa nhập cộng đồng cho người sau cai nghiện ma
túy là cần phải có sự tham gia quản lý của công an khu vực, chính quyền xã
phường, thị trấn và các đoàn thể, ban điều hành khu phố.
- Luận án tiến sỹ ngành Giáo dục học với đề tài “Tổ chức tư vấn hướng
nghiệp cho thanh niên sau cai nghiện ở thành phố Hồ Chí Minh” của Lê Hồng
Minh (2010) đã đề cập khá cụ thể các loại hình tổ chức, quản lý giáo dục người
nghiện ma tuý và sau cai nghiện trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh; các nội dung,
phương pháp để hoàn thiện tổ chức tư vấn hướng nghiệp cho thanh niên sau cai
nghiện tại cộng đồng. Về thực tiễn, luận án đã hệ thống hoá được các loại hình tổ
chức, quản lý giáo dục người nghiện ma tuý và sau cai nghiện trên địa bàn thành
phố Hồ Chí Minh; đánh giá được thực trạng về cách tổ chức các hoạt động quản lý
giáo dục thanh niên sau cai ở thành phố Hồ Chí Minh và chỉ ra những mặt hạn chế
để tìm giải pháp khắc phục, hoàn thiện tổ chức tư vấn hướng nghiệp tư vấn hướng
nghiệp cho thanh niên sau cai nghiện tại cộng đồng. Đã đề xuất được cơ cấu tổ chức
và cơ chế hoạt động của Văn phòng tư vấn hướng nghiệp cho thanh niên sau cai
nghiện làm cơ quan đầu mối cho hoạt động tư vấn hướng nghiệp cho thanh niên sau
cai nghiện ở cộng đồng; đề xuất đổi mới mô hình tổ chức và phương thức hoạt động
của Đội tình nguyện; xây dựng nội dung chương trình giáo dục chuyển biến nhận
thức và hành vi thanh niên sau cai nghiện ở cộng đồng.

11


- Luận án tiến sỹ ngành Tâm lí học “Nhu cầu việc làm của người sau cai
nghiện ma túy” của Tiêu Thị Minh Hường, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn,
Đại học Quốc gia Hà Nội, bảo vệ năm 2014. Luận án đã nghiên cứu đánh giá thực
trạng việc làm của người sau cai nghiện ma túy; thực trạng nhu cầu việc làm của

nghiện ma túy.
- Luận văn thạc sỹ ngành Công tác xã hội “Biện pháp hỗ trợ việc làm cho
người sau cai nghiện ma túy dựa vào cộng đồng tại tỉnh Vĩnh Phúc” của Lê Thị
Ngọc Ánh, Trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
năm 2014. Luận văn đã phân tích làm rõ các khái niệm cơ bản làm công cụ để
nghiên cứu. Luận văn cũng phân tích đánh giá thực trạng các biện pháp hỗ trợ việc
làm cho người nghiện ma túy sai cai nghiện dựa vào cộng đồng trên địa bàn tỉnh
Vĩnh Phúc; Từ đó đánh giá những thuận lợi và những khó khăn trong hỗ trợ việc
làm cho người nghiện ma túy sai cai nghiện dựa vào cộng đồng và vai trò của công
tác xã hội trong hoạt hỗ trợ cho người nghiện ma túy sai cai nghiện dựa vào cộng
đồng.
- Luận văn thạc sỹ ngành Công tác xã hội “Hỗ trợ việc làm đối với người
nghiện ma túy sau cai nghiện từ thực tiễn tỉnh Vĩnh Phúc” của Lê Minh Sơn, bảo vệ
năm 2016 tại Học viện Khoa học Xã hội. Luận văn đã làm rõ một số khái niệm làm
công cụ nghiên cứu; phân tích vai trò của công tác xã hội trong hỗ trợ việc làm đối
với người nghiện ma túy sau cai nghiện cũng như các yếu tố tác động đến công tác
xã hội đối với hỗ trợ việc làm cho người nghiện ma túy sau cai nghiện. Luận văn
cũng phân tích thực trạng công tác xã hội đối với hỗ trợ việc làm cho người nghiện
ma túy sau cai nghiện trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc giai đoạn 2011-2015. Từ đó, luận
văn kiến nghị một số biện pháp nâng cao hiệu quả hỗ trợ việc làm cho người nghiện
ma túy sau cai nghiện nhìn từ góc độ công tác xã hội.
- Tác giả Phan Thị Mai Hương (2005) với nghiên cứu “Thanh niên nghiện
ma túy nhân cách và hoàn cảnh xã hội” là một cách tiếp cận mới về thanh niên
nghiện ma tuý từ góc độ của tâm lý học. Tác giả đã phân tích, hệ thống hoá những
lý luận về đặc điểm nhân cách, hoàn cảnh xã hội và sự ảnh hưởng của chúng trong
việc nghiên cứu hành vi của người nghiện ma tuý, cũng như quan điểm về việc giải
13


quyết chúng trong thực tiễn. Kết quả nghiên cứu chỉ ra một số đặc điểm nhân cách


các giải pháp nhằm tăng cường việc làm cho người sau cai nghiện ma túy trên địa
bàn tỉnh Ninh Bình.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, luận văn phải thực hiện các nhiệm vụ sau:
- Nghiên cứu làm rõ những vấn đề lý luận và pháp luật về việc làm cho
người sau cai nghiện;
- Nghiên cứu làm rõ thực tiễn áp dụng pháp luật việc làm của người nghiện
ma túy sau cai nghiện ma túy ở địa bàn tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2012-2015;
- Đề xuất kiến nghị một số giải pháp nhằm tăng cường hỗ trợ, giúp đỡ việc
làm đối với người sau cai nghiện ở địa bàn tỉnh Ninh Bình.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những vấn đề lý luận và pháp luật về việc
làm cho người sau cai nghiện cũng như thực tiễn áp dụng pháp luật việc làm cho
người sau cai nghiện ở địa bàn tỉnh Ninh Bình.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi về nội dung: Nghiên cứu tập trung vào pháp luật về việc làm đối
với người nghiện ma túy sau cai nghiện. Để giúp người nghiện ma túy sau cai
nghiện có việc làm, trước hết cần phải tập trung đào tạo nghề cho họ, sau đó cần có
các biện pháp hỗ trợ tạo việc làm cho họ. Vì vậy, đề tài tập trung vào hai vấn đề là
pháp luật về đào tạo nghề và hỗ trợ tạo việc làm cho người sau cai nghiện.
- Phạm vi về không gian, thời gian: Luận văn nghiên cứu thực tiễn áp dụng
pháp luật về việc làm đối với những người nghiện ma túy sau cai nghiện có hồ sơ
quản lý tại địa bàn Ninh Bình từ năm 2012 đến năm 2015.
- Phạm vi chuyên môn: Luận văn nghiên cứu trong phạm vi chuyên ngành
Luật Kinh tế.
15



việc làm của người sau cai nghiện ma túy?
Các bảng hỏi được kiểm tra (phỏng vấn thử) trước khi thực hiện các phỏng
vấn chính thức với tổng số mẫu đã chọn.
5.2.3. Phương pháp phỏng vấn sâu
Đối tượng được lựa chọn để trả lời phỏng vấn sâu bao gồm:
+ Người sau cai nghiện ma túy: 50 trường hợp.
+ Cán bộ làm công tác phòng chống tệ nạn xã hội và cán bộ lãnh đạo quản lý
tại Trung tâm: 08 trường hợp.
+ Gia đình, bạn bè, hàng xóm của người sau cai nghiện ma túy: 8 trường
hợp.
5.2.4. Phương pháp thống kê
Phương pháp nhằm thống kê, ghi chép và xử lý các số liệu thực đã thu thập
được trong quá trình nghiên cứu đưa ra những kết quả cụ thể và chi tiết liên quan tới
đề tài.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
6.1. Ý nghĩa lý luận của luận văn
Đề tài hoàn thành sẽ góp phần hoàn thiện thêm những vấn đề lý luận và pháp
luật về việc làm cho người nghiện ma túy sau cai nghiện.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Đề tài có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan quản lý,
nghiên cứu hoạch định chính sách và chỉ đạo thực tiễn về hỗ trợ việc làm cho người
sau cai nghiện, phù hợp với điều kiện và tình hình ở mỗi địa phương, góp phần đẩy
mạnh công tác phòng chống ma túy, làm giảm tỷ lệ tái nghiện và thúc đẩy phát triển
kinh tế- xã hội nói chung. Kết quả nghiên cứu được tham khảo trong quá trình hoàn
thiện chính sách và pháp luật về việc làm cho người nghiện ma túy sau cai nghiện.
17


Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là những gợi ý cho nhân viên xã hội trong tiến
trình làm việc với người sau cai nghiện ma túy sau này.

Trong cuốn “Từ điển tiếng Việt” [20] thuật ngữ “nghiện” được hiểu là “ham
thích đến mức thành mắc thói quen, khó bỏ”. Với định nghĩa này nghiện có thể
được gắn với việc ham thích dùng một loại vật nào đó. Đồng thời nó cũng được gán
cho việc ham thích một loại hoạt động nào đó. Cách hiểu này về nghiện đã đồng
nhất nghiện và thói quen, thậm chí trong một chừng mực nhất định thói quen còn
được hiểu là mức độ cao hơn của nghiện. Nghiện ma túy từ góc độ y học được Tổ
chức Y tế thế giới định nghĩa là trạng thái nhiễm độc chu kỳ hay mãn tính do sử
dụng lặp lại nhiều lần một chất độc tự nhiên hay tổng hợp nào đó. Sự nhiễm độc
này được thể hiện ở sự tăng dần liều dùng và sự lệ thuộc về tâm sinh lý của người
dùng vào tác dụng của chất độc đó.

19


Từ quan điểm xã hội học thì nghiện ma túy là “tệ nạn xã hội tổn hại đến sức
khỏe, nhân cách, ảnh hưởng xấu đến dời sống sinh hoạt và trật tự an toàn xã hội”
[21].
Trong “Từ điển Tâm lý học”, nghiện ma túy được định nghĩa là trạng thái
nhiễm độc chu kỳ hay mãn tính của cơ thể, có hại cho cá nhân và cho xã hội do
dùng nhiều lần một lượng chất độc tự nhiên và tổng hợp. Người nghiện ma túy có
những đặc điểm như: Bức xúc về mặt tâm lý muốn sử dụng lại ma túy, sự lệ thuộc
của cơ thể vào chất gây nghiện. Khi cá nhân ngừng sử dụng sẽ gây đau đớn, vật vã.
Người nghiện ma túy có khuynh hướng tăng dần liều lượng hoặc đổi dạng ma túy
mạnh hơn. Định nghĩa này chủ yếu đề cập đến những đặc điểm sinh lý của hiện
tượng nghiện ma túy.
Từ các quan điểm trên cho thấy, nghiện ma túy phải đề cập đến ba vấn đề
của hiện tượng này, đó là sử dụng ma túy thường xuyên, sự phụ thuộc cả thể xác và
tinh thần vào ma túy và sự mất khả năng kiểm soát của người nghiện ma túy. Có thể
hiểu: Nghiện ma túy là sự phụ thuộc cả về thể xác và tinh thần vào ma túy do sử
dụng thường xuyên với liều lượng ngày càng tăng dẫn đến mất khả năng kiểm soát

Người sau cai nghiện ma túy (NSCNMT) là người nghiện ma túy đã thực
hiện xong quy trình cai nghiện ma túy (sau điều trị cắt cơn và điều trị thay thế giảm
hại bằng Methadone) theo quy định tại các cơ sở cai nghiện ma túy để tái hòa nhập
cộng đồng và làm việc.
* Đặc điểm của người nghiện ma túy sau cai nghiện
- Người sau cai nghiện thường là những người thiếu động lực, ý chí trong
công việc và cuộc sống.
Trong quá trình cai nghiện bắt buộc, cắt cơn, chữa bệnh và phục hồi sức
khoẻ và trong thời gian sau cai, nhiều người có sức khoẻ nhưng thiếu ý chí vươn lên
làm lại cuộc đời. Họ không có hứng thú học văn hoá và cũng không thích học nghề
và đó là trở ngại không nhỏ cho công tác giáo dục dạy nghề và tạo việc làm. Phần

21


lớn đối tượng có học lực thấp, số người này chỉ có thể làm lao động phổ thông và
thu nhập thấp.
- Người sau cai nghiện thường là những người thiếu sức khỏe
Sức khoẻ của người sau cai vẫn là một trong những trở ngại lớn cho bước tái
hoà nhập cộng đồng và tìm việc làm. Một tỷ lệ lớn số người sau cai nghiện không
đủ sức khoẻ để đáp ứng yêu cầu làm việc của sản xuất. Theo khảo sát, người nghiện
ma túy, đa số mắc các bệnh lao, phổi và các bệnh liên quan đến đường hô hấp [16].
Sức khỏe là vấn đề quan trọng và có ý nghĩa to lớn, ảnh hưởng trực tiếp cuộc sống
của con người. Đối với người sau cai nghiện ma túy, vấn đề sức khỏe là nền tảng, là
cơ sở, điều kiện thiết yếu để người sau cai nghiện ma túy tự tin vào bản thân hòa
nhập với cộng đồng nói chung và tìm việc làm nói riêng. Theo kết quả khảo sát của
tác giả, trong 92 người được hỏi đã cho biết tình trạng sức khỏe như sau: có 16,3%
khỏe, 48,9% bình thường, 34,8% không được khỏe, được thể hiện dưới bảng sau:
Bảng 1.1: Biểu hiện tình trạng sức khỏe của người sau cai nghiện ma túy.
Tình trạng sức khỏe

nhiều áp lực.
Như vậy có thể nói việc phục hồi sức khỏe của người sau cai nghiện ma túy
đạt được những kết quả nhất định, song không phải là tuyệt đối. Sức khỏe của người
sau cai nghiện ma túy được phục hồi giúp họ có được nền tảng cơ bản để trở về với
cuộc sống. Tuy nhiên, sự phục hồi này là không giống nhau giữa các cá nhân. Có sự
khác nhau về mức độ sức khỏe là do sự khác nhau về đặc điểm thể trạng của mỗi
người. Về cơ bản, sức khỏe của người sau cai nghiện ma túy có khả năng tham gia
lao động sản xuất. Thông tin này cũng đã được thân nhân người sau cai nghiện ma
túy xác nhận bằng con số cụ thể (80% số người được hỏi là thân nhân người sau cai
nghiện ma túy đồng ý với ý kiến: người sau cai nghiện ma túy có sức khỏe đảm bảo,
có khả năng tham gia lao động tại gia đình, cộng đồng). Đây là yếu tố đảm bảo cho
quá trình tìm kiếm việc làm.
Những người nghiện ma túy từng tự tách mình khỏi lao động, trở thành
những kẻ ăn bám, nhiều người trong số họ mất lòng tin nơi chính mình, mất thăng
bằng dễ rơi vào trầm cảm do bị người thân xa lánh, khinh thị. Vòng tròn không lối
thoát ấy vây chặt lấy họ. Việc từng bước trở lại với đời thường, sử dụng sức lao
động cơ bắp và kỹ năng và những gì học trong những năm ở trung tâm để tự nuôi
sống mình là một quá trình thử thách lớn mang yếu tố quyết định. Theo “Tổ chức Y
tế thế giới” [37] thì sức ỳ và tình trạng rối loạn tâm lý là nghiêm trọng, kể cả rối
loạn sinh lý giới tính, kéo dài trong nhiều năm do bị cách li với bên ngoài. Do đó,
nhiều người vẫn chưa đủ quyết tâm dứt khoát đoạn tuyệt với chất gây nghiện, vì vậy
cuộc vật lộn nội tâm gay gắt dẫn đến rối loạn tâm lý, tạo sức ỳ lớn, khó có thể tập
trung trí lực và thể lực vào lao động sản xuất trước mắt và trong một thời gian nhất
định tiếp theo, nếu không có những cú hích mạnh.
- Người sau cai nghiện thường là những người có trình độ, năng lực nghề
nghiệp hạn chế

23