ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

PHAN ANH TUẤN

RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH THCS
KĨ NĂNG SỬ DỤNG CÁC BIỆN PHÁP TU TỪ TỪ VỰNG
TRONG VĂN BẢN THUYẾT MINH
Chuyên ngành: Lý luận và phƣơng pháp dạy học
bộ môn Văn và Tiếng Việt
Demo Version - Select.Pdf SDK
Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
THEO ĐỊNH HƢỚNG ỨNG DỤNG

Người hướng dẫn khoa học
TS. Trần Hữu Phong

Thừa Thiên Huế, năm 2018

i


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số
liệu và kết quả nghiên cứu thể hiện trong luận văn là trung thực và chƣa đƣợc
công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.
Huế, tháng 7 năm 2018
Tác giả luận văn

Đào tạo sau đại học, Ban Giám hiệu trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế
đã tận tình giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu.
Xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, quý thầy cô giáo và các em học
sinh của các trường THCS trên địa bàn thị xã La Gi đã luôn hợp tác tích cực,
tạo điều kiện, giúp đỡ, hỗ trợ tốt nhất để tôi hoàn thành luận văn này.
Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè đã luôn quan tâm,
Demo Version - Select.Pdf SDK
động viên, khích lệ, hỗ trợ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.
Chân thành cảm ơn !
Huế, tháng 7 năm 2018
Tác giả luận văn

Phan Anh Tuấn

iii


MỤC LỤC
TRANG PHỤ BÌA ...................................................................................................... i
LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................................... ii
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................................... iii
MỤC LỤC ........................................................................................................................... 1
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ................................................................................. 4
DANH MỤC BẢNG BIỂU ............................................................................................... 5
MỞ ĐẦU .............................................................................................................................. 6
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI .......................................................................................6
2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ...................................................................7
3. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU .................................................10
4. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU ..................................................10
5. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .....................................................................11

KĨ NĂNG SỬ DỤNG CÁC BIỆN PHÁP TU TỪ TỪ VỰNG TRONG VĂN
THUYẾT MINH CHO HỌC SINH THCS HIỆN NAY .......................................26
1.6. THỰC TRẠNG NĂNG LỰC SỬ DỤNG BIỆN PHÁP TU TỪ TỪ VỰNG
VÀO LÀM VĂN THUYẾT MINH CỦA HỌC SINH HIỆN NAY.....................30
TIỂU KẾT CHƢƠNG 1.................................................................................................. 32
Chƣơng 2. RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SỬ DỤNG CÁC BIỆN PHÁP TU TỪ TỪ
VỰNG TRONG VĂN THUYẾT MINH ...................................................................... 33
2.1. MỘT SỐ ĐỊNH HƢỚNG ĐỀ XUẤT CÁC CÁCH THỨC, BIỆN PHÁP
R N LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG CÁC BIỆN PHÁP TU TỪ TỪ VỰNG
TRONG VĂN THUYẾT MINH ...........................................................................33
2.1.1. Rèn luyện kĩ năng sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng trong văn thuyết

Demo
Version
- Select.Pdf
minh phải đảm
bảo mục
tiêu dạy
học làm văn ởSDK
THCS ...........................................33
2.1.2. Rèn luyện kĩ năng sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng trong văn thuyết
minh phải dựa vào nội dung, chƣơng trình, sách giáo khoa, yêu cầu của các kiểu bài
làm văn ......................................................................................................................34
2.1.3. Rèn luyện kĩ năng sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng trong văn thuyết
minh phải đảm bảo tính khoa học, tính sƣ phạm; đảm bảo tính vừa sức và phát huy
đƣợc vai trò chủ thể tích cực, sáng tạo của ngƣời học ..............................................35
2.1.4. Rèn luyện kĩ năng sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng trong văn thuyết
minh phải giúp học sinh hoàn thiện kĩ năng tạo lập văn bản ....................................36
2.2. MỘT SỐ BIỆN PHÁP R N LUYỆN CHO HỌC SINH KHẢ NĂNG SỬ
DỤNG CÁC BIỆN PHÁP TU TỪ TỪ VỰNG TRONG VĂN THUYẾT MINH ..36

HS:

Học sinh

GV:

Giáo viên

TM:

Thuyết minh

PPDH:

Phƣơng pháp dạy học

THCS:

Trung học cơ sở

THPT:

Trung học phổ thông

GDTH:

Giáo dục tiểu học

KNHT:



DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1. Nhận thức của giáo viên về vai trò của các biện pháp tu từ từ vựng
trong văn thuyết minh ............................................................................ 28
Bảng 1.2. Thực hiện rèn luyện kĩ năng sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng vào
bài văn thuyết minh cho học sinh. ......................................................... 29
Bảng 1.3. Nguyên nhân dẫn đến việc giáo viên ít thực hiện rèn luyện kĩ năng ... 29
sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng vào văn thuyết minh.................................... 29
Bảng 3.1. Các nhóm thực nghiệm và đối chứng .................................................... 68
Bảng 3.2. Thống kê kết quả bài kiểm tra của các lớp sau khi thực nghiệm ......... 76
Bảng 3.3. Phân tích kết quả bài kiểm tra sau khi thực nghiệm (kèm bảng 3.3.1 và
3.3.2)........................................................................................................ 77
Bảng 3.3.1. Nhóm thực nghiệm .............................................................................. 77
Bảng 3.3.2. Nhóm đối chứng .................................................................................. 78
Bảng 3.4. Kết quả bài thu hoạch sau hoạt động tham quan .................................. 79
Demo
- Select.Pdf
SDK hoạt động ngoại khóa ( gồm
Bảng 3.5. Phân
tíchVersion
kết quả sau
khi thực nghiệm

bảng 3.5.1 và 3.5.2) ................................................................................ 79
Bảng 3.5.1.Nhóm thực nghiệm ............................................................................... 80
Bảng 3.5.2. Nhóm đối chứng .................................................................................. 80

5


THCS. Việc đƣa kiểu bài văn thuyết minh vào giảng dạy trong chƣơng trình Tập
làm văn THCS là một trong những cách thức đổi mới nội dung và phƣơng pháp dạy
học. Tuy nhiên, việc dạy kiểu bài văn thuyết minh này ở phổ thông, trong đó có
THCS, đang còn là một thách thức với giáo viên (GV) và học sinh (HS). Một mặt,
đây là kiểu văn bản mới và khó trong chƣơng trình THCS. Mặt khác, các công trình

6


nghiên cứu về phƣơng pháp dạy học làm văn thuyết minh trong trƣờng phổ thông
còn tƣơng đối ít, do đó, gây khó khăn không nhỏ cho việc dạy - học của giáo viên
và học sinh.
1.4. Trong làm văn thuyết minh, chúng tôi thấy học sinh còn bộ lộ khá nhiều
yếu kém, đặc biệt là chƣa có thói quen và chƣa có kĩ năng đƣa các yếu tố biện pháp
tu từ, trong đó có tu từ từ vựng để làm cho văn bản biểu cảm hơn, thuyết phục
ngƣời đọc hơn.
1.5. Mặt khác trong quá trình tìm tòi, nghiên cứu của mình, chúng tôi thấy
việc rèn cho học sinh kĩ năng sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng trong văn bản
thuyết minh là vấn đề cần thiết, quan trọng để nâng cao chất lƣợng dạy học làm văn
trong nhà trƣờng. Hơn nữa đây cũng là vấn đề còn mới mẻ chƣa có công trình nào
nghiên cứu một cách kĩ lƣỡng, bài bản về nó.
Từ tất cả những lí do nêu trên, chúng tôi chọn vấn đề “Rèn luyện cho học
sinh trung học cơ sở kĩ năng sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng trong văn bản
thuyết minh” làm đề tài nghiên cứu của luận văn.
2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Demo
Version
Select.Pdf
Căn cứ

dạy làm văn của các tác giả Nguyễn Trọng Báu, Nguyễn Quang Ninh và Trần Ngọc
Thêm; Làm văn của tác giả Đỗ Ngọc Thống (chủ biên); Muốn viết được bài văn hay
của GS. Nguyễn Đăng Mạnh ( chủ biên); Phương pháp làm văn tự sự, thuyết minh
của tác giả Hoàng Đức Huy; Luyện cách lập luận trong văn nghị luận cho học sinh
phổ thông của nhóm tác giả Nguyễn Quang Ninh, Nguyễn Thị Ban, Trần Hữu
Phong; Bồi dưỡng Ngữ văn 8 của Nguyễn Kim Dung, Đỗ Kim Hảo; Kiến thức, kỹ
năng cơ bản Tập làm văn THCS của Huỳnh Thị Thu Ba; Rèn kỹ năng làm văn

- Select.Pdf
thuyết minh Demo
của TrầnVersion
Thị Thành;
Dạy học TậpSDK
làm văn trung học cơ sở của tác giả
Nguyễn Trí; Rèn luyện kĩ năng làm văn 9 của tác giả Lƣơng Duy Cán...
Chúng tôi còn nghiên cứu thêm các chuyên đề khác nhƣ: Dạy học làm văn nghị
luận của tác giả Nguyễn Quang Ninh; Dạy học ngữ văn ở THPT theo định hướng đổi
mới và Phát triển ngôn ngữ cho học sinh phổ thông của tác giả Trần Hữu Phong...
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên đã xây dựng đƣợc hệ thống tri
thức cơ bản về lí luận và phƣơng pháp dạy học làm văn, về quy trình làm văn và các
kĩ năng trong tạo lập văn bản cho học sinh. Tuy vậy, chúng tôi vẫn chƣa thấy tài
liệu nào hƣớng dẫn rõ việc sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng trong văn bản
thuyết minh để tăng tính hiệu quả khi làm văn thuyết minh.
2.2. Những công trình liên quan về phong cách học và ứng dụng các khái niệm
tu từ vào làm văn
Chúng tôi tập trung nghiên cứu các công trình sau: Giáo trình Việt ngữ ( tập
3 – Tu từ học ) của tác giả Đinh Trọng Lạc; Phong cách học và đặc điểm tu từ tiếng

8


Rèn luyện năng lực sử dụng một số biện pháp nghệ thuật trong tạo lập văn bản
thuyết minh cho học sinh trung học cơ sở của tác giả Nguyễn Công Trực; Rèn kĩ
năng sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng trong viết văn tự sự của tác giả Võ Thị
Thủy; Luyện kĩ năng sử dụng biện pháp tu từ so sánh và nhân hóa trong văn miêu
tả cho học sinh tiểu học của tác giả Phan Thị Hƣơng Giang; Hệ thống bài tập luyện
kĩ năng đưa yếu tố miêu tả và biểu cảm vào bài nghị luận văn học cho học sinh
trung học cơ sở của tác giả Phạm Thị Hải Anh...

9


Tuy nhiên thì tất cả công trình trên vẫn chƣa đƣa ra đƣợc những biện pháp cụ
thể, trong hoạt động dạy học để rèn luyện cho học sinh kĩ năng sử dụng các biện
pháp tu từ từ vựng trong văn thuyết minh. Vì vậy, để góp phần nâng cao chất lƣợng
dạy học, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Rèn luyện cho học sinh trung học
cơ sở kĩ năng sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng trong văn bản thuyết minh”
3. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
3.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích chính mà đề tài hƣớng tới đó là đề xuất các hình thức, biện pháp
luyện cho học sinh sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng trong văn thuyết minh qua
đó góp phần nâng cao chất lƣợng làm bài văn thuyết minh của học sinh trong quá
trình tạo lập văn bản; đồng thời góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học làm văn
thuyết minh trong nhà trƣờng lên một bƣớc.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt mục đích trên đề tài giải quyết các nhiệm vụ sau:
- Nghiên cứu tiền đề lí thuyết liên quan để xây dựng cơ sở lí luận cho đề tài.
- Nghiên cứu những vấn đề thực tiễn dạy học làm văn ở trƣờng THCS để xây

Demo
- Select.Pdf

góp, tập trung rèn luyện cho học sinh các kĩ năng tạo lập văn bản thuyết minh ở
mức độ nào, phƣơng diện nào. Trên cơ sở nghiên cứu, tổng hợp các tài liệu tham
khảo, chúng tôi khái quát lại những vấn đề về kĩ năng mà học sinh còn hạn chế
trong việc xây dựng văn bản thuyết minh làm cơ sở cho việc đề xuất rèn luyện cho
học sinh trung học cơ sở kĩ năng sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng trong tạo lập
văn thuyết minh.
5.2. Phương pháp điều tra, khảo sát
Phƣơng pháp điều tra, khảo sát đƣợc sử dụng nhằm làm rõ những hạn chế,

Demo Version - Select.Pdf SDK

tồn tại trong các bài văn thuyết minh của học sinh trên địa bàn thị xã La Gi, tìm hiểu
nguyên nhân thông qua các bài kiểm tra tập làm văn của học sinh.
Chọn mẫu: Sử dụng công thức tính cỡ mẫu của slovin ( 1960) để tính cỡ mẫu
cần thiết, mức độ sai số mong muốn e = 7%. n = N/ 1+N(e)2. Trong đó : n là số
lƣợng học sinh cần khảo sát; N là tổng số học sinh lớp 9 trên địa bàn thị xã; e là
mức sai số mong muốn.
Việc chọn mẫu sẽ đƣợc thực hiện theo phƣơng pháp chọn mẫu ngẫu nhiên
đơn giản từ danh sách học sinh khối lớp 9 của các trƣờng trên địa bàn thị xã La Gi.
Bên cạnh đó chúng tôi cũng chọn chủ đích 20 giáo viên dạy Ngữ văn của 4
trƣờng (mỗi trƣờng 5 giáo viên) có điều kiện cơ sở vật chất, đội ngũ khác nhau,
thuộc các vùng miền khác nhau để tìm hiểu tình hình dạy học làm văn thuyết minh
ở các đơn vị; những khó khăn, thuận lợi của giáo viên và học sinh trong quá trình
dạy học văn thuyết minh; đặc biệt là các kĩ năng làm văn thuyết minh mà giáo viên
đã và đang áp dụng giúp học sinh tạo lập các văn bản thuyết minh.

11


5.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm

năng sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng trong văn thuyết minh ở bậc trung học cơ
sở, góp thêm cơ sở khoa học cho việc đổi mới phƣơng pháp dạy học làm văn thuyết
minh và dạy học làm văn ở trƣởng phổ thông.

12


7.2. Về thực tiễn
Luận văn đề xuất rèn luyện kĩ năng sử dụng các biện pháp tu từ từ vựng
trong văn thuyết minh đối với học sinh trung học cơ sở, giúp học sinh nâng cao kĩ
năng viết văn bản thuyết minh và tạo lập văn bản nói chung.
Ngoài ra, kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ giúp lãnh đạo Phòng GDĐT thị
xã La Gi, ban giám hiệu và giáo viên dạy Ngữ văn các trƣờng trung học cơ sở trên
địa bàn có đƣợc những nhận xét, đánh giá khách quan về thực trạng dạy học làm
văn thuyết minh, dạy học làm văn nói chung; trên cở sở đó sẽ đƣa ra những giải
pháp hữu hiệu để nâng cao chất lƣợng dạy học làm văn cho học sinh hiện nay.
8. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính
luận văn gồm 3 chƣơng:
Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
Chƣơng 2: Một số biện pháp rèn luyện cho học sinh cách sử dụng các biện
pháp tu từ từ vựng trong văn thuyết minh
Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK

13