1. Mở đầu
1.1. Lí do chọn đề tài.
Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành của lịch sử dân tộc. Học
tập, tìm hiểu lịch sử địa phương là một yêu cầu quan trọng trong quá trình tìm
hiểu lịch sử dân tộc, có tác dụng quan trọng trong việc giáo dục truyền thống,
lòng yêu quê hương đất nước của học sinh, từ đó khơi dậy niềm tự hào và trách
nhiệm cụ thể của người học đối với quê hương, đất nước. Xuất phát từ đặc điểm
và yêu cầu này, trong chương trình bộ môn lịch sử ở trường THCS hiện nay, ở
các khối lớp đều được bố trí một số tiết lịch sử địa phương để các em tìm hiểu.
Chúng ta đều biết rằng, bất cứ một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào xảy ra
đều mang tính chất địa phương, vì nó gắn với một vị trí không gian cụ thể của
một địa phương nhất định dù rằng các sự kiện đó có tính chất, quy mô và mức
độ ảnh hưởng khác nhau.Có những sự kiện, hiện tượng chỉ có tác dụng ảnh
hưởng ở một phạm vi nhỏ hẹp nhưng cũng có những sự kiện, hiện tượng mà tác
động của nó vượt ra khỏi khung giới địa phương, mang ý nghĩa quốc gia, thậm
chí là ý nghĩa quốc tế.Mặt khác, tìm hiểu về lịch sử địa phương không chỉ là
việc riêng của các nhà nghiên cứu mà còn là nhu cầu của mỗi con người.
Từ thời cổ đại, Xi-xê-rông - một chính trị gia nổi tiếng của Rô- ma cổ đã
nói: “Lịch sử là thầy dạy của cuộc sống”. Chính vì lẽ đó, sự hiểu biết về lịch sử
dân tộc còn bao hàm cả sự am tường cần thiết về lịch sử địa phương, hiểu biết
về quê hương, xứ sở, nơi chôn nhau cắt rốn của mình, hiểu từ mối quan hệ
giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc. Các nhà sử học xưa đã nói:"Sử để
ghi chép việc, mà việc thì hay hoặc dở đều làm gương răn dạy cho đời sau.Các
nước ngày xưa nước nào cũng đều có sử."Sử phải tỏ rõ được sự phải-trái công
bằng, yêu ghét, vì lời khen của Sử còn vinh dự hơn áo đẹp của vua ban, lời chê
của sử còn nghiêm khắc hơn búa rìu, Sử thực sự là cái cân, cái gương của muôn
đời".
Tuy vậy, việc thực hiện các tiết lịch sử địa phương trong chương trình
lịch sử THCS đang đứng trước một thực tế là vốn kiến thức về lịch sử địa
phương của giáo viên nhìn chung còn mỏng, do vậy để soạn được một tiết lịch
sử địa phương nhiều giáo viên đã gặp không ít khó khăn trong phần kiến thức

phương pháp dạy học theo hướng tích cực để giảm bớt sự khô khan trong giờ
học và đưa ra phương pháp bổ trợ nhằm kích thích sự hứng thú trong học tập ở
các em.
1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.
- Đối tượng nghiên cứu : Là thực trạng dạy- học lịch sử địa phương của
Giáo viên và HS ở trường THCS.
- Đơn vị nghiên cứu: Trường THCS Cao Thịnh _ Ngọc Lặc gồm: 1 số
Giáo viên đã và đang giảng dạy bộ môn lịch sử.
1.4. Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp tổng hợp những kinh nghiệm của đồng nghiệp và của bản
thân.
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu và các văn bản về lí luận có liên quan
đến đề tài.
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm.
2. Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1. Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Khi chưa có sáng kiến kinh nghiệm tôi đó từng sử dụng giải phương pháp
dạy thuyết trình bằng miệng, có sử dụng bản đồ có sẳn, đặt câu hỏi cho học sinh
trả lời sau đó giáo viên chốt ý và ghi bảng nội dung bài học. Có sử dung một số
phương pháp thảo luận nhưng không có kết quả cao…
Qua phương pháp giảng dạy trên một thời gian tôi nhận thấy các nguyên
nhân làm nên sự yếu kém về chất lượng dạy học là:
+ Giáo viên chưa thực sự đầu tư tâm huyết vào nội dung bài dạy, chưa
chuẩn bị chu đáo ( nguyên nhân do hoàn cảnh kinh tế, do tinh thần trỏch nhiệm,
thiếu tài liệu…).
+ Giáo viên chưa sử dụng được hiệu quả việc trình bày sự kiện bằng lược
đồ, tranh ảnh lịch sử, nhân vật, chưa biết lồng ghép kể chuyển, thơ ca trong lịch
sử địa phương …
+ Chưa phát huy được tính tích cực chủ động, sự hưng phấn học tập của
học sinh trong tiết học lịch sử. Học sinh là trung tâm giải quyết mọi vấn đề.

huy tính tích cực của học sinh, bồi dưỡng năng lực học tập có lòng say mê học
tập và có ý thức vươn lên”.cũng như các môn học khác, đặc điểm và chức năng
của mình, việc học tập lịch sử lại cần phát huy tính năng lực tích cực của học
sinh.
Lòng yêu quê hương là biểu hiện quan trọng nhất của lòng yêu nước chân
chính.Từ thuở bé thơ mỗi chúng ta đều biết về con người, cảnh vật, quá khứ nơi
chôn nhau, cắt rốn của mình. Những câu hát ru, những câu chuyện cổ tích của
bà, mẹ, chị mà một phần không nhỏ nói về quê hương, đã sớm in sâu vào tâm trí
trẻ em, làm tăng thêm lòng yêu quê da diết và là tri thức ban đầu về quê hương.
Các môn học về địa phương(địa phương học ) ở trường THCS, trong đó
có những tiết lịch sử địa phương có ý nghĩa quan trọng đối với việc cung cấp,
bổ sung những kiến thức khoa học về tự nhiên, xã hội của quê hương trên mọi
lĩnh vực.Tiếc rằng, trong nhiều năm qua những tiết học về địa phương chưa
được chú trọng, thậm chí có trường còn xem là giờ phụ có thể dạy, hoặc bỏ
qua.Và do quan niệm khác nhau nên nhiều người chưa coi trọng lịch sử địa
phương mặc dù trong chương trình dạy môn lịch sử không thể thiếu mảng kiến
thức này.Đây không chỉ là thiếu sót của người dạy mà còn là một thiệt thòi cho
HS khi muốn tìm hiểu về lịch sử của dân tộc, quê hương.
Ở nước ta, việc nghiên cứu lịch sử địa phương, với tư cách là một ngành
khoa học được bắt đầu từ sau ngày hoà bình lập lại ở miền Bắc. Từ sau ngày

3


miền Nam giải phóng, công tác này được tiến hành trên phạm vi cả nước.Hầu
hết các tỉnh đã biên soạn được lịch sử của tỉnh và kể cả huyện, xã.Tỉnh Thanh
Hoá chúng ta cũng đã được một số tác giả như:giáo sư Phan Ngọc Liên(Chủ
tịch Hội đồng bộ môn lịch sử-Bộ giáo dục và đào tạo; Chủ tịch Hội Giáo dục
lịch sử Việt Nam) cùng một số tác giả của trường Cao đẳng Sư phạm Thanh
Hoá (nay là trường Đại học Hồng Đức) như:Hoàng Thanh Hải, Vũ Quí Thu

*Ứng dụng một bài giảng: Một số kinh nghiệm trong dạy học lịch sử địa phương
bậc THCS theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh qua bài
“Khởi nghĩa Bà Triệu”Tiết 37 –Lịch sử địa phương lớp 6

TIẾT 37: KHỞI NGHĨA BÀ TRIỆU
A. MỤC TIÊU BÀI HỌC:
1.Kiến thứcGiúp HS nắm được:
- Tình hình đất nước trước khởi nghĩa Bà Triệu và nguyên nhân dẫn đến
cuộc khởi nghĩa.

4


- Tiểu sử Triệu Thị Trinh, căn cứ và diễn biến của cuộc khởi nghĩa.
- Nguyên nhân thất bại, ý nghĩa lịch sử của cuộc khởi nghĩa Bà Triệu.
- Liên hệ chương trình lich sử dân tộc đã học,học sinh hiểu sâu sắc thêm
về phong trào nói chung của cả nước,đắc biệt ở Thanh Hoá với những sự
kiện,nhân vật lịch sử nổi tiếng bấy giờ.
2.Tư tưởng
- Giáo dục lòng tự hào,về truyền thống yêu nước,khâm phục và biết ơn
trước sự hy sinh anh dũng của Bà Triệu, các vị tiền bối lúc bấy giờ. Xác định
trách nhiệm của bản thân với truyền thống của quê hương.
3.Kĩ năng
- Rèn luyện kĩ năng sưu tầm, xử lí tư liệu lịch sử địa phương, so sánh, đối
chiếu với lịch sử dân tộc trong cùng một giai đoạn.
B.CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH.
1.Giáo viên:
-Sử dụng lược đồ:Lược đồ khởi nghĩa Bà Triệu.
- Tranh ảnh: Lăng Bà Triệu,đền thờ Bà Triệu,đình làng Phú Điền, tranh
về Triệu Quốc Đạt...


5


ta.Phong trào đấu tranh của nhân dân ta tạm
lắng xuống,song lại tiếp tục bùng lên mạnh
mẽ hơn bao giờ hết.Tiêu biểu có khởi nghĩa
Chu Đạt.
GV: Gọi HS khá,giỏi lên xác địnhvị trí căn
cứ khởi nghĩa Chu Đạt - thuộc địa phận 3
huyện: Thường Xuân, Ngọc Lặc, Lang
Chánh(Phụ Lục 1)
? Em biết gì về khởi nghĩa Chu Đạt?HS trả
lời theo SGK ; (HS khá,giỏi trình bày)dựa
vào phụ lục 2
GV:Bổ sungNăm 156, Chu Ðạt, người
huyện Cự Phong (nay là thôn Phú Hào, xã
Thọ Phú, huyện Triệu Sơn) chiêu mộ dân
binh vây đánh huyện sở Cự Phong (vùng đất
các huyện Nông Cống, Quảng Xương, Tĩnh
Gia và Như Xuân, Như Thanh ngày nay).
GV giới thiệu: Đến đầu thế kỉ III, nhà Đông
Hán suy yếu, đất nước Trung Quốc chia
thành 3 nước Ngụy, Thục, Ngô. Đất nước ta
rơi vào ách đô hộ của nhà Ngô.
GV:Trình chiếu phụ lục 3,4 cho HS quan sát
? Nêu chính sách cai trị của nhà Ngô đối với
nước ta?
(Giành cho HS khá,giỏi,trung bình).
HS:Quan sát tranh ảnh và dựa vào kiến thức

sống của nhân dân ta vô cùng khốn khổ,các
phong trào đấu tranh của nhân dân ta bùng => Phong trào đấu tranh của
lên, điển hình là khởi nghĩa Bà Triệu.
nhân dân ta bùng lên, điển hình
là khởi nghĩa Bà Triệu
Chuyển tiếp:Cuộc khởi nghĩachống lại giặc
Ngô diễn ra như thế nào? Kết quả ra sao
chúng ta sẽ tìm hiểu ở mục II.
MỤC II:KHỞI NGHĨA BÀ TRIỆU
Mục này yêu cầu học sinh nắm được:Nguyên nhân,diễn biến, kết quả cuộc khởi
nghĩa Bà Triệu.
Hoạt động của thầy và trò
Kiến thức cơ bản
Hoạt động 2:Tìm hiểu vì sao cuộc khởi nghĩa
II.Khởi nghĩa Bà Triệu:
Bà Triệu diễn ra (15phútt)
1.Nguyên nhân bùng nổ
HS:Đọc phần II
cuộc khởi nghĩa Bà Triệu
GV:Dùng máy chiếu tranh ảnh (Phụ lục 3,4).
HS:Quan sát tranh ảnh trên.
?Nguyên nhân cuộc khởi nghĩa Bà Triệu diễn
-Do ách thống trị tàn bạo của
ra?(Giành cho HS yếu,trung bình)
quân Ngô,nhân dân ta rất
HS:Dựa vào tranh ảnh và SGK trả lời
khốn khổ đã nổi dậy đấu
GV bổ sung:Dưới ách thống trị của nhà Ngô, tranh.
nhân dân Giao Chỉ, Cửu Chân bị áp bức, bóc lột
rất nặng nề. Chính vì vậy, người Giao Chỉ, Cửu

Trị voi một ngà
Dựng cờ mở nước
Lệnh truyền sau trước
Theo gót Bà Vương.
"Ai qua Nông Cống tỉnh Thanh
Dừng chân nhớ Triệu Thị Trinh anh hùng"
Hoặc:
"Tùng sơn nắng quyện mây trời
Dấu chân Bà Triệu rạng ngời sử xanh"

2. Diễn biến:
- Năm 246, hai anh em Bà
Triệu nổi dậy khởi nghĩa tại
căn cứ Núi Nưa (Nông Cống,
Triệu Sơn, Như Xuân).

?Em hiểu như thế nào về câu nói của Bà Triệu:
“Tôi muốn cỡi cơn gió mạnh,đạp luồn sóng
dữ,chém cá kình ở biển Đông..tì thiếp người ta”
(Giành cho các đối tượng HS)
HS:Dựa vào SGK
GV bổ sung:Bà Triệu có ý chí đấu tranh kiên
cường để giành lại độc lập dân tộc,không chịu
làm nô lệ cho quân Ngô,Bà nguyện hy sinh hạnh
phúc cá nhân cho độc lập dân tộc.
GV:Trình chiếu các hình ảnh Bà Triệu chuẩn bị
dựng cờ khởi nghĩa(phụ lục 6,7)
?Nhân dân tỉnh Thanh đã hưởng ứng cuộc khởi
nghĩa của Bà Triệu như thế nào?
(Giành cho HS Yếu,Trung bình)

hướng mở rộng vùng hoạt động của nghĩa quân
xuống Hậu Lộc.
? Trình bày hiểu biết của em về Căn cứ Phú
Điền?
(Giành cho HS Khá,Giỏi)
HS:Dựa vào Lược đồ và SGK
GV bổ sung: Là thung lũng nhỏ giữa hai dãy núi
đá vôi thấp. Phía Bắc là núi Châu Lộc (ngăn
cách Thanh Hóa-Ninh Bình). Phía Nam là đoạn
cuối dãy núi chạy theo sông Mã.Thung lũng mở
rộng về phía đồng bằng ven biển, nằm ở cửa ngõ
từ Đồng bằng Bắc Bộ vào Thanh Hóa . Địa thế
hiểm yếu, thuận lợi cả tấn công lẫn phòng thủ.
- GV giới thiệu: Nhân dân theo Bà Triệu khởi
nghĩa rất đông.
?Dùng lược đồ để tường thuật cuộc khởi nghĩa?
(Phụ lục 1)(Giành cho HS khá,giỏi)
HS:Lần lượt lên bảng trình bày
GV tường thuật lại diễn biến khởi nghĩa trên bản
đồ theo hiệu ứng. Cuộc khởi nghĩa ngày càng
lớn mạnh, bộ máy cai trị của bọn đô hộ ở Cửu
Chân lần lượt tan rã. Ảnh hưởng của cuộc khởi
nghĩa nhanh chóng lan ra Giao Chỉ, Cửu Đức,
Nhật Nam. Thứ sử Giao Châu bỏ trốn, chính
quyền Giao Châu có nguy cơ tan rã.
?Khi ra trận trông bà Triệu như thế nào?(Giành
cho HS yếu,trung bình)
HS:quan sát hình(phụ lục lục 9)trả lời
GV bổ sung: Khi ra trận trông bà rất oai phong,
lẫm liệt,mặc áo giáp,cài trâm vàng,đi guốc

rất dũng cảm để phá vòng vây, rút về núi Tùng.
Bà quỳ xuống vái trời đất: “Sinh vi tướng, tử vi
thần” (Sống làm tướng, chết làm thần) rồi rút
gươm tự vẫn.
Chuyển ý:Cuộc khơỉ nghiã Bà Triệu thất bại
nhưng nó mang một ý nghĩa rất to lớn,để hiểu
rõ ta tìm hiểu phần tiếp theo.

- Lục Dận điều thêm binh
tướng à Nghĩa quân bắt đầu
tiêu hao.
*Kết quả của cuộc khởi
nghĩa:
Nhà Ngô phái quân sang đàn
áp,Bà Triệu đã chiến đấu
dũng cảm.
- Ngày 21/2 Mậu Thìn (248),
Bà Triệu tự vẫn.
- 6/3/248: Cuộc khởi nghĩa
thất bại

MỤC III: NGUYÊN NHÂN THẤT BẠI VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ CỦA
CUỘC KHỞI NGHĨA BÀ TRIỆU
Mục này yêu cầu HS nắm được hai vấn đề:Nguyên nhânvà ý nghĩa của cuộc
khởi nghĩa Bà Triệu.
Hoạt động 3(10p):
III. Nguyên nhân thất bại, ý nghĩa
Thảo luận nhóm tìm hiều nguyên
lịch sử của cuộc khởi nghĩa Bà
nhân và ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa Triệu.

GV:Bác Hồ đã khen ngợi Bà Triệu như Việt Nam.
thế nào?(giao về nhà)
HS trình bày
Bác Hồ viết ca ngợi Bà Triệu:
Tỉnh Thanh Hóa có một bà
Tên là Triệu Ấu tuổi thời đôi mươi
Tài năng dũng cảm hơn người
Khởi binh cứu nước muôn đời lưu
phương
Phụ nữ ta chẳng tầm thường
Đánh đông dẹp Bắc làm gương để đời.
?Việc nhân dân ta lập bàn thờ bà Triệu
chứng tỏ điều gì?(Giành cho HS khá,
giỏi)(Phụ lục 10)
HS:Dựa vào tranh ảnh trả lời
GV:Tưởng nhớ ân đức lớn lao của Bà
Triệu, nhân dân đã lập đền thờ Bà ở núi
Gai, xây lăng mộ Bà trên núi Tùng.
Chiến trường xưa vung búa diệt Ngô
Nôn sông chẳng mất anh hùng gái
Sông Mã,Tùng Sơn lộng gió mùa
GV chốt lại:Cuộc khởi nghĩa đã để lại
những bài học lịch sử về việc tổ chức
lực lượng, xây dựng căn cứ địa, về
phương thức đấu tranh chống xâm
lược” Cuộc khởi nghĩa Bà Triệu tuy thất
bại, nhưng đã để lại một dấu son sáng
ngời trong lịch sử chống ngoại xâm của
dân tộc ta. Dân tộc ta nói chung, Thanh
Hóa nói riêng rất tự hào đã sản sinh ra

gian
- Bà Triệu lãnh đạo
Tiêu biểu
Tại
Phú nghĩa quân đánh phá
cho
ý
Năm 248 Điền(Hậu
thành ấp quân Ngô ở
chí,quyết
Lộc), Thanh quận Cửu Chân, đánh Cuộc khởi tâm giành
Hóa
khắp Giao châu.
nghĩa thất độc lập của
- Lục Dận đem 6000 bại
dân tộc ta.
quân đàn áp, Bà Triệu hi
sinh trên Núi Tùng.
2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với
bản thân, đồng nghiệp và nhà trường.
Qua thực tế thực hiện tiết lịch sử địa phương ở lớp 6 năm 2017-2018 tôi
nhận thấy một số kết quả bước đầu: 92% học sinh hiểu bài. Để có được kết quả
này tôi đã tiến hành thực nghiệm giảng dạy và kiểm tra kết quả học tập của học
sinh trong hai năm: năm học 2016-2017 tôi dạy theo phương pháp truyền thống
và theo phương pháp mới như đã trình bày. Kết quả thu được cụ thể như sau.
Lớp
6B

Số bài
kiểm tra


Số bài
Giỏi
Khá
TB
Yếu
kiểm tra SL
%
SL
%
SL
%
SL %
6A
26
7
23,3
13
43,3
6
33,4 0
0
Điều này chứng tỏ đề tài có tính khả thi cao.
Qua việc thực hiện phương pháp giảng dạy như đã trình bày tôi thấy:
- Việc tham gia vào tiết học của học sinh sôi động và tích cực hơn .
- Các sự kiện, kiến thức cơ bản đảm bảo tính thống nhất, vừa phản ánh
được giai đoạn tương xứng của Lịch sử dân tộc, vừa mang tính đặc trưng riêng
của địa phương tỉnh, huyện ...
Qua tiết học các em được bồi dưỡng, giáo dục một cách tự nhiên, hợp lí
truyền thống quê hương. Qua đó bước đầu hình thành, xác định trách nhiệm của

hỏi thêm.
Tôi xin chân thành cảm ơn.
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ

Thanh Hóa, ngày 16 tháng 4 năm 2018.
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mình
viết, không sao chép nội dung của người
khác.
(Ký và ghi rõ họ tên)

13


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1, Tư liệu cuốn Lịch sử Thanh Hoá xuất bản năm 1996.
2. Đại cương lich sử Việt Nam Trương Hữu Quýnh - xuất bản 1997)
3.Tài liệu dạy học kiến thức địa phương lơp 6 do Lê Xuân Đồng sưu tầm biên
soạn.
4.Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THCSBộ Giáo Dục và đào Tạo -2002.
4.Một số tài liệu sách, báo phục vụ bài giảng : Di tích lịch sử núi Đọ, làng Mai
Chữ (Đông Nam, Đông Sơn), làng nghề chạm khắc đá Nhồi, làng Vồm (Thiệu
Khánh, Thiệu Hoá…)

14


PHỤ LỤC
Phụ lục 1

Lược đồ khởi nghĩa Bà Triệu (248)


Căn cứ núi Nưa (Ngày nay)
Phụ lục 9

19


Bà Triệu ra trận

Cổng Tam quan đền thờ Bà Triệu

20


21