BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

NGUYỄN THU HUYỀN

HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI TRONG
PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - NĂM 2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

NGUYỄN THU HUYỀN

HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI TRONG
PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Chuyên ngành: Luật Hình sự
Mã số: 60380104


59

Biểu đồ 3.2: Số bị cáo chưa thành niên bị xử phạt tù có thời hạn qua từng năm 60


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN
DANH MỤC BẢNG BIỂU
MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU

1

PHẦN NỘI DUNG

7

CHƯƠNG 1

7

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA
THÀNH NIÊN PHẠM TỘI

7

1.1. Một số vấn đề chung về người chưa thành niên phạm tội
1.1.1. Khái niệm người chưa thành niên phạm tội
1.1.2. Đặc điểm tâm, sinh lý của người chưa thành niên phạm tội


23
2.2. Hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định của Bộ
luật Hình sự năm 1985
28
2.3. Hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định của Bộ
luật Hình sự năm 1999
38
2.4. Hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định của Bộ
luật Hình sự năm 2015
51


CHƯƠNG 3

57

THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU
QUẢ ÁP DỤNG HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI
57
CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI
3.1. Thực tiễn áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội

57
57

3.1.1. Thực tiễn xét xử và áp dụng hình phạt của Tòa án đối với người chưa
thành niên phạm tội
57
3.1.2. Những tồn tại, hạn chế
3.2. Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt đối với

của Bác Hồ về giáo dục thế hệ trẻ - những chủ nhân tương lai của đất nước đến
nay vẫn có ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Thấm nhuần lời dạy của Bác, Đảng và Nhà
nước ta luôn coi việc giáo dục thế hệ trẻ nói chung, giáo dục thanh thiếu niên nói
riêng là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã
đạt được trong việc giáo dục, phát triển thế hệ trẻ, những năm gần đây tình hình
thanh thiếu niên suy đồi về đạo đức lối sống, bị cám dỗ, sa đà vào các tệ nạn xã
hội hoặc thực hiện những hành vi phạm tội gây mất trật tự, an toàn công cộng,
ảnh hưởng xấu đến cộng đồng ngày một gia tăng.
Đứng trước thực trạng đó, Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản pháp
luật, xây dựng hệ thống các biện pháp xử lý đối với người chưa thành niên phạm
tội. Một trong những công cụ quan trọng và hữu hiệu trong việc phòng ngừa và
chống tội phạm cũng như giáo dục, cải tạo người chưa thành niên phạm tội chính
là những quy định của Bộ luật Hình sự. Căn cứ vào đặc điểm của người chưa
thành niên, yêu cầu của việc phòng chống tội phạm và xuất phát từ nguyên tắc
nhân đạo xã hội chủ nghĩa, Bộ luật Hình sự Việt Nam đã thể hiện rõ nét nguyên
tắc xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội là nhằm giáo dục, cải tạo họ trở
thành công dân có ích cho xã hội đồng thời xây dựng một hệ thống chế tài hình
sự thể hiện tính công bằng, nghiêm minh, đạt hiệu quả. Tuy nhiên, xét trên góc
độ xây dựng pháp luật cũng như thực tiễn áp dụng, các hình phạt đối với người
chưa thành niên phạm tội trong luật hình sự hiện nay vẫn còn một số hạn chế,
chưa thật sự phù hợp với yêu cầu của xu thế hội nhập cũng như yêu cầu đấu
tranh phòng chống tội phạm chưa thành niên.


8
Nghiên cứu một cách có hệ thống các hình phạt áp dụng đối với người
chưa thành niên phạm tội trong pháp luật hình sự Việt Nam không chỉ là vấn đề
có ý nghĩa lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc nhằm từng bước hoàn
thiện các quy định về hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội,
góp phần nâng cao hiệu quả của việc áp dụng hình phạt, giáo dục họ trở thành

về các hình phạt riêng lẻ đối với người chưa thành niên phạm tội. Tuy nhiên,
mặc dù diễn ra ở nhiều cấp độ và phương diện khác nhau nhưng đến nay chưa có
công trình nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện về hình phạt đối với người chưa
thành niên phạm tội, đặc biệt là ở cấp độ một luận văn thạc sĩ. Do vậy, trong
phạm vi luận văn này, tác giả nghiên cứu về hình phạt đối với người chưa thành
niên phạm tội trong pháp luật hình sự Việt Nam để góp phần làm sáng tỏ những
quy định của luật hình sự Việt Nam, đồng thời đưa ra những kiến nghị nhằm
nâng cao hiệu quả của việc áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên
phạm tội.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Luận văn tập trung nghiên cứu khái niệm, mục đích của các hình phạt đối
với người chưa thành niên phạm tội; những quy định của pháp luật hình sự Việt
Nam về hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội đồng thời nghiên cứu
thực tiễn áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội trong công
tác xét xử.
Phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung vào những vấn đề lý luận về hình
phạt đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định của pháp luật hình sự
Việt Nam từ năm 1945 đến nay và thực tiễn xét xử người chưa thành niên phạm
tội thông qua việc nghiên cứu đánh giá số liệu của các Tòa án và các bản án
trong những năm gần đây.


10
4. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn
Mục tiêu nghiên cứu đề tài là tìm hiểu về các loại hình phạt được áp dụng
đối với người chưa thành niên phạm tội; căn cứ áp dụng từng loại hình phạt theo
quy định của Bộ luật hình sự hiện hành và thực tiễn áp dụng ở nước ta hiện nay,
trên cơ sở đó đề xuất các kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả trong xử lý người
chưa thành niên phạm tội, góp phần cải tạo, giáo dục người chưa thành niên
phạm tội có nhận thức đúng đắn, hạn chế tình trạng người chưa thành niên phạm

Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích một cách có hệ thống về lý luận và thực tiễn
các vấn đề có liên quan đến hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên
phạm tội, luận văn đã đảm bảo sự nhận thức thống nhất các quy định của Bộ luật
Hình sự về hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, nêu ra các
hạn chế, tồn tại trong các quy định hiện hành của pháp luật đồng thời chỉ ra các
sai sót trong quá trình áp dụng các quy định của luật hình sự, tìm ra các nguyên
nhân khắc phục. Từ đó hoàn thiện các quy định của Bộ luật Hình sự, kiến nghị
đối với hoạt động áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội của
các cơ quan có thẩm quyền nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt trên thực
tế.
Ngoài ra, luận văn còn có ý nghĩa làm tài liệu tham khảo trong công tác
giảng dạy và nghiên cứu môn luật hình sự. Những kết quả nghiên cứu của luận
văn có thể được vận dụng trong công tác lập pháp và hoạt động thực tiễn áp
dụng pháp luật ở nước ta hiện nay.
8. Bố cục của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung
của luận văn bao gồm 3 chương:
Chương 1. Một số vấn đề chung về hình phạt đối với người chưa thành
niên phạm tội


12
Chương 2. Hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy
định của pháp luật hình sự Việt Nam
Chương 3. Thực tiễn áp dụng và một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả
áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội


13
PHẦN NỘI DUNG

triển về thể chất, tinh thần thông qua việc xác định độ tuổi. Kể cả khái niệm “trẻ
em” và “người chưa thành niên” đều giới hạn là dưới 18 tuổi, đồng thời đưa ra
khả năng mở cho các quốc gia tùy điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa truyền
thống của mình có thể quy định độ tuổi đó sớm hơn. Nội dung các quy tắc trên
có tính đến sự đa dạng và cơ cấu pháp luật của các quốc gia, phản ánh mục đích
và tinh thần của tư pháp người chưa thành niên, đề ra những nguyên tắc mong
muốn và thông lệ đối với việc quản lý người chưa thành niên phạm tội.
Trên cơ sở các quy định của pháp luật quốc tế, cùng với kinh nghiệm lập
pháp cũng như thực tiễn của Việt Nam nhiều năm, pháp luật Việt Nam đã đề cập
một cách cơ bản đến vấn đề người chưa thành niên. Cụ thể: Bộ luật Dân sự Việt
Nam 2005 quy định: “Người chưa đủ mười tám tuổi là người chưa thành niên.”2
Bên cạnh đó, Bộ luật Lao động Việt Nam cũng có quy định: “Người lao động
chưa thành niên là người lao động chưa đủ 18 tuổi”3.
Như vậy, có thể thống nhất một quan điểm là người chưa thành niên trong
pháp luật Việt Nam là người dưới 18 tuổi. Quan điểm này là hoàn toàn phù hợp
với Công ước quốc tế về quyền trẻ em ngày 20/2/1990 mà nước Cộng hòa xã hội
chủ nghĩa Việt Nam là thành viên.
Việc quy định người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi cũng được ghi
nhận trong pháp luật hình sự Việt Nam. Theo đó, người chưa thành niên phạm
tội chỉ bao gồm những người đã đủ 14 tuổi nhưng chưa đủ 18 tuổi thực hiện
hành vi nguy hiểm cho xã hội được luật hình sự quy định là tội phạm. Bộ luật
Hình sự Việt Nam năm 1999 cũng đã dành một chương riêng để đề cập đến
những quy định đối với người dưới chưa thành niên phạm tội. Điều 68 Bộ luật
này quy định: “Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội
phải chịu trách nhiệm hình sự theo những quy định của Chương này, đồng thời

2 Quốc hội (2005), Bộ luật Dân sự, Hà Nội, Điều 18
3 Quốc hội (2002), Bộ luật Lao động, Hà Nội, Điều 161




16
trách nhiệm hình sự chưa đầy đủ do sự hạn chế bởi các đặc điểm tâm sinh lý; 3)
đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội; 4) hành vi mà người chưa thành niên
thực hiện là hành vi bị pháp luật hình sự cấm; 5) có lỗi (cố ý hoặc vô ý) khi thực
hiện hành vi đó5.
1.1.2. Đặc điểm tâm, sinh lý của người chưa thành niên phạm tội
Sở dĩ Nhà nước ta có những chính sách riêng cho đối tượng phạm tội là
người chưa thành niên vì xuất phát từ tính đặc thù của đối tượng này.
Chủ thể của tội phạm là những người tuổi đời còn ít, kinh nghiệm sống
chưa nhiều, hiểu biết pháp luật và các chuẩn mực xã hội còn hạn chế. Đặc biệt,
đây là lứa tuổi đang có sự biến đổi mạnh mẽ về tâm, sinh lý và là giai đoạn quan
trọng của quá trình hình thành và phát triển nhân cách.
Trước hết, ở người chưa thành niên có sự phát triển cơ thể mất cân bằng
nên đã dẫn đến tình trạng mất cân bằng tạm thời trong cảm xúc. Tim phát triển
nhanh hơn các mạch máu đã gây ra sự thiếu máu trong từng bộ phận trên vỏ não,
và đôi khi còn làm rối loạn chức năng trong hoạt động của hệ tim mạch. Đồng
thời, tuyến nội tiết ở người chưa thành niên hoạt động mạnh, gây ra sự mất cân
bằng trong hoạt động của hệ thần kinh trung ương, do đó dễ đưa đến cho người
chưa thành niên những cơn xúc động mạnh, những phản ứng nóng nảy vô cớ và
những hành vi bất thường. Trạng thái thần kinh, trạng thái cảm xúc không cân
bằng ở người chưa thành niên có thể là yếu tố gây nên các hành vi lệch chuẩn
của họ.
Một đặc điểm tâm lý nổi bật, đặc trưng nữa mà ta thường thấy ở lứa tuổi
này là sự biểu hiện nhu cầu độc lập. Sự hình thành và phát triển nhu cầu độc lập
ở lứa tuổi chưa thành niên là sự phát triển tâm lý có tính chất tất yếu của trẻ.
Người chưa thành niên muốn tự khẳng định những phát triển của mình về nhân
cách trên con đường trở thành người lớn. Trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống, họ
5 Đỗ Ngọc Thùy (2011), Hình phạt tù đối với người chưa thành niên phạm tội – Lý luận và thực tiễn áp dụng,
Luận văn Thạc sĩ luật học, Khoa luật Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội , tr. 13



18
đối với việc học hỏi, tiếp thu kinh nghiệm sống, các kiến thức của những người
lớn tuổi và cả bạn bè cùng lứa tuổi. Điều này rất quan trọng đối với việc phát
triển nhân cách của người chưa thành niên. Tuy nhiên, cùng với việc khám phá
cái mới, người chưa thành niên còn có nhu cầu tìm tòi, thử nghiệm cái mới, trong
đó có cả những cái thiếu lành mạnh, trái với các chuẩn mực xã hội. Do thiếu
kinh nghiệm sống, người chưa thành niên khó phân biệt được cái tốt với cái xấu,
nên dễ bị bắt chước, làm theo. Đây cũng là một trong những nguyên nhân dẫn tới
hành vi phạm tội của người chưa thành niên, nếu họ thiếu sự hướng dẫn, kiểm
tra, giám sát của gia đình và xã hội; nếu họ không làm chủ được bản thân và
không phân biệt được phải trái, đúng sai.
1.2. Khái niệm và mục đích của hình phạt đối với người chưa thành
niên phạm tội
1.2.1. Khái niệm
Trong lĩnh vực khoa học luật hình sự, hình phạt là một trong những đối
tượng nghiên cứu chủ yếu. Việc làm sáng tỏ và nắm bắt một cách sâu sắc, cũng
như lập luận mang tính khoa học khái niệm hình phạt nói chung và khái niệm
hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội nói riêng là một vấn đề hết sức
quan trọng.
Kế thừa những tư tưởng tiến bộ, nhân đạo về hình phạt của các nhà khoa
học pháp lý trên thế giới, các học giả ở Việt Nam đã đưa ra những quan niệm về
hình phạt mà về cơ bản là thống nhất, mặc dù trong mỗi quan niệm đó có những
sự khác nhau nhất định, chẳng hạn như:
GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa định nghĩa: “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế
nhà nước nghiêm khắc nhất được quy định trong LHS, do Tòa án áp dụng cho
chính người đã thực hiện tội phạm, nhằm trừng trị và giáo dục họ, góp phần vào
việc đấu tranh phòng và chống tội phạm, bảo vệ chế độ và trật tự xã hội cũng
như các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân"7.

8 Viện Khoa học pháp lý -Bộ Tư pháp (1995), Hình phạt trong Luật hình sự Việt Nam, NXB Chính trị Quốc gia,
Hà Nội, tr. 23
9 Lê Cảm (2000), “Hình phạt và biện pháp tư pháp trong Luật hình sự Việt Nam”, Dân chủ và Pháp luật, (8), tr.
10


20
Hình phạt được áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội cũng
mang đầy đủ các đặc điểm của hình phạt. Tuy nhiên, với đặc điểm là người chưa
phát triển đầy đủ về thể chất, tâm sinh lý, chưa nhận thức đầy đủ tính chất nguy
hiểm cho xã hội của hành vi mà mình thực hiện, người chưa thành niên dễ có
nguy cơ thực hiện tội phạm nếu họ sống trong một môi trường xã hội không lành
mạnh, tỷ lệ tội phạm cao. Bên cạnh đó, người chưa thành niên cũng là người dễ
uốn nắn, cải tạo, việc giáo dục, cải tạo người chưa thành niên thường dễ dàng
hơn so với người đã thành niên, đạt hiệu quả của hình phạt cao hơn. Do vậy
người chưa thành niên được áp dụng các hình phạt chủ yếu mang tính chất giáo
dục, cải tạo, ít nghiêm khắc hơn so với hình phạt đối với người đã thành niên
phạm tội tương ứng. Điều này thể hiện rõ nét nguyên tắc nhân đạo trong pháp
luật hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội.
Theo quy định của Bộ luật hình sự thì hệ thống hình phạt áp dụng đối với
người chưa thành niên phạm tội như sau:
“Người chưa thành niên phạm tội chỉ bị áp dụng một trong các hình phạt
sau đây đối với mỗi tội phạm:
1. Cảnh cáo;
2. Phạt tiền;
3. Cải tạo không giam giữ;
4. Tù có thời hạn.”10
Trên cơ sở nghiên cứu về khái niệm, đặc điểm của hình phạt nói chung, có
thể nêu khái quát khái niệm hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội
như sau: “Hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội là biện pháp cưỡng

Từ quy định này, có thể nhận thấy hình phạt nói chung và hình phạt đối
với người chưa thành niên phạm tội nói riêng bao gồm hai loại mục đích, đó là
mục đích phòng ngừa riêng và mục đích phòng ngừa chung.

11 Quốc hội (1999), Bộ luật Hình sự, Hà Nội, Điều 27


22
Mục đích phòng ngừa riêng trước hết được thể hiện ở chỗ hình phạt được
áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội không chỉ nhằm trừng trị mà
còn giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội, ngăn ngừa họ phạm tội mới.
Nội dung cơ bản của mục đích này là sự tước bỏ, hạn chế những quyền và
lợi ích hợp pháp theo quy định của pháp luật hình sự đối với người bị áp dụng
hình phạt. Mức độ của việc tước bỏ và hạn chế những quyền và lợi ích này phụ
thuộc vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, vào nhân thân
người phạm tội và những tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự.
Do đó, tội phạm càng nguy hiểm thì mức độ trừng trị người phạm tội càng
nghiêm khắc. Trong mục đích phòng ngừa riêng, trừng trị và cải tạo, giáo dục
người phạm tội, ngăn ngừa họ phạm tội mới là hai mục đích song song tồn tại và
có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, chỉ có thể đạt được mục đích cuối cùng và chủ
yếu là cải tạo, giáo dục người phạm tội nếu hình phạt áp dụng đối với họ tương
xứng với hành vi phạm tội mà họ gây ra. Việc Nhà nước trừng trị người phạm tội
một cách công minh chính là nội dung chủ yếu và quan trọng tạo cơ sở cho cải
tạo, giáo dục người phạm tội; người lại, cải tạo, giáo dục người phạm tội chính là
phát huy tính tích cực của nội dung trừng trị. Như vậy, có thể nhận xét rằng
“trừng trị là mục đích nhưng đồng thời cũng là phương tiện để đạt mục đích cuối
cùng và chủ yếu của hình phạt đối với người phạm tội là giáo dục, cải tạo họ”12
.
Bên cạnh mục đích phòng ngừa riêng, hình phạt đối với người chưa thành
niên phạm tội còn có mục đích phòng ngừa chung là “giáo dục người khác tôn

ngăn ngừa họ phạm tội mới, đồng thời giáo dục người chưa thành niên khác
trong xã hội có ý thức tuân thủ pháp luật, góp phần vào công cuộc đấu tranh
phòng chống tội phạm do người chưa thành niên thực hiện. Đây là mục đích cao

13 Xem: Trường Đại học Luật Hà Nội (2014), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam tập 1, NXB. Công an nhân dân,
Hà Nội, tr. 231 - 234


24
cả nhất của hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội, thể hiện rõ nét
chính sách nhân đạo của Nhà nước ta.
1.3. Pháp luật hình sự một số nước về hình phạt áp dụng đối với người
chưa thành niên phạm tội
Tình trạng người chưa thành niên phạm tội đã và đang là vấn đề mà tất cả
các nước trên thế giới quan tâm. Xuất phát từ nguyên tắc trẻ em phải là mối quan
tâm hàng đầu, trong pháp luật của hầu hết các quốc gia đều đưa ra những khuyến
nghị, những biện pháp hữu hiệu để xử lý nhằm giảm thiểu tình trạng người chưa
thành niên phạm tội. Tuy nhiên, ở mỗi quốc gia lại có thái độ và cách xử lý vấn
đề này một cách khác nhau phụ thuộc vào lịch sử, văn hóa và đặc điểm của mỗi
quốc gia.
Bộ luật Hình sự Liên bang Nga đã dành hẳn một chương để quy định về
trách nhiệm hình sự và hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội. Theo
đó, khoản 1 Điều 87 Bộ luật hình sự Liên bang Nga quy định: “Người chưa
thành niên phạm tội là người tới thời điểm thực hiện hành vi phạm tội vừa đủ
mười bốn tuổi nhưng chưa đủ mười tám tuổi”14. Như vậy, tương tự với quy định
của pháp luật hình sự Việt Nam, pháp luật hình sự Nga cũng quy định độ tuổi bắt
đầu chịu trách nhiệm hình sự là từ đủ 14 tuổi đối với một số tội phạm nhất định,
người từ đủ 16 tuổi phải chịu trách nhiệm về tất cả các tội phạm (khoản 1, 2
Điều 20 Bộ luật hình sự Liên bang Nga). Bên cạnh đó, Bộ luật hình sự Nga quy
định một loạt các hình phạt được áp dụng đối với người chưa thành niên phạm

Nam.
Bộ luật hình sự Thụy Điển quy định độ tuổi của người chưa thành niên
phạm tội là từ đủ 15 tuổi đến dưới 21 tuổi. Các hình phạt đối với người chưa
thành niên phạm tội quy định trong Bộ luật này gồm: phạt tiền, phạt tù có thời
hạn, hình phạt có điều kiện, buộc phải chịu thử thách và đưa vào cơ sở chăm sóc
đặc biệt. Khi quyết định hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội, luật
15 Bộ luật Hình sự Cộng hòa nhân dân Trung Hoa (2007), NXB. Tư pháp, Hà Nội, tr. 43
16 Bộ luật Hình sự Nhật Bản (2011), NXB. Từ điển Bách khoa, Hà Nội, tr. 36