ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

ĐỖ VĂN HÙNG

CÁC BIỆN PHÁP TƢ PHÁP ÁP DỤNG ĐỐI VỚI
NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI THEO
PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
(Trên cơ sở các số liệu thực tiễn của địa bàn tỉnh Hà Giang)

LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC

Hà Nội - 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

ĐỖ VĂN HÙNG

CÁC BIỆN PHÁP TƢ PHÁP ÁP DỤNG ĐỐI VỚI
NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI THEO
PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
(Trên cơ sở các số liệu thực tiễn của địa bàn tỉnh Hà Giang)
Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
Mã số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS.TSKH. Lê Văn Cảm


thành niên phạm tội ....................................................................................... 28
1.3.2. Kinh nghiệm lập pháp về áp dụng các biện pháp thay thế cho hình
phạt của một số nước trên thế giới ................................................................ 35
KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 .............................................................................. 41
CHƢƠNG 2: THỰC TRẠNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT
HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ CÁC BIỆN PHÁP TƢ PHÁP ĐỐI VỚI
NGƢỜI CHƢA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI ............................................. 43
2.1. Thực trạng các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam đối với
ngƣời chƣa thành niên phạm tội trƣớc khi ban hành BLHS 1999 và sự ra
đời của các biện pháp tƣ pháp ..................................................................... 43
2.1.1. Theo pháp luật của nhà nước phong kiến .......................................... 43


2.1.2. Theo pháp luật hình sự Việt Nam giai đoạn từ 1945 đến trước khi
ban hành Bộ luật Hình sự 1985 .................................................................... 44
2.1.3. Những quy định về các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành
niên phạm tội trong Bộ luật Hình sự 1985 ................................................... 46
2.2. Những quy định về các biện pháp tƣ pháp áp dụng đối với ngƣời
chƣa thành niên phạm tội theo Bộ luật hình sự 1999 ................................ 49
2.2.1. Căn cứ áp dụng các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành
niên phạm tội .................................................................................................. 50
2.2.2. Thẩm quyền áp dụng các biện pháp tư pháp đối với người chưa
thành niên phạm tội ....................................................................................... 53
2.2.3. Thủ tục thi hành các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành
niên phạm tội .................................................................................................. 53
2.2.4.

Các trường hợp đặc biệt khi thi hành áp dụng các biện pháp tư

pháp đối với người chưa thành niên phạm tội ............................................. 56



DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

1.Bảng
Bảng 3.1: So sánh áp dụng hình phạt của tỉnh Hà Giang và cả nước ............. 72
2. Biểu đồ
Biểu đồ 3.1: Số người thành niên phạm tội từ 2009 - 2014 ............................ 71
Biểu đồ 3.2: Tình hình áp dụng chế tài đối với 1.050 người chưa thành niên
phạm tội ...................................................................................... 72


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

BLDS

: Bộ luật dân sự

BLHS

: Bộ luật hình sự

BLTTHS

: Bộ luật tố tụng hình sự

LTHAHS

: Luật Thi hành án hình sự


động, quan hệ hôn nhân – gia đình, Hiến pháp năm 2013 còn xác lập lập cơ
chế bảo hộ và bảo đảm hầu hết các quan hệ xã hội là các quyền của trẻ em
phải được toàn thể xã hội chăm lo, bảo vệ; được sống trong môi trường phù
hợp để phát triển, được học tập, rèn luyện.
Tuy nhiên trong những năm gần đây, tình hình trẻ em phạm tội ngày
càng diễn biến phức tạp, có chiều hướng gia tăng về số lượng và tính chất
nguy hiểm của hành vi. Chính vì vậy bảo vệ trẻ em đã trở thành vấn đề cấp
thiết và được cả xã hội quan tâm. Ở phương diện pháp lý, để tăng cường hiệu
quả công tác đấu tranh phòng chống tội phạm người chưa thành niên, việc
tổng kết thực tiễn và phát hiện những vướng mắc, bất cập trong các quy định
của Bộ luật hình sự liên quan đến người chưa thành niên phạm tội là một yêu
cầu đòi hỏi đang được đặt ra hiện nay. Theo quy định của Bộ luật hình sự,
mục đích của việc xử lý người chưa thành niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo
1


dục giúp đỡ các em có cơ hội sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh để trở
thành công dân tốt cho xã hội. Vì vậy, người chưa thành niên phạm tội có thể
áp dụng các biện pháp tư pháp hoặc miễn trách nhiệm hình sự để đưa về gia
đình, cơ quan tổ chức giám sát. Tuy nhiên, trong thực tế xét xử, do người
chưa thành niên phạm tội đa phần phạm vào các tội phạm nghiêm trọng, đặc
biệt nghiêm trọng (cướp, cướp giật, giết người, chống người thi hành công
vụ) nên thường bị xử án tù (ít trường hợp được hưởng án treo và áp dụng các
biện pháp tư pháp khác).
Người chưa thành niên nói chung trong hầu hết các trường hợp đều
chưa có đầy đủ quyền công dân tham gia vào những quan hệ xã hội được điều
chỉnh bởi quy phạm pháp luật, nhưng tùy thuộc vào từng cấp độ tuổi, họ có
thể được pháp luật thừa nhận năng lực hành vi trong một số quan hệ xã hội có
điều kiện nhất định. Nhưng các em lại dễ bị lợi dụng, xúi giục, hoặc bị lừa dối
để tham gia vào những việc làm trái pháp luật hoặc bị buộc trở thành nạn

lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội; điều này
thể hiện sự nhân đạo của hệ thống pháp luật nước ta nói chung, chính sách
hình sự nói riêng.
Do đó, khi quyết định hình phạt đối với người chưa thành niên phạm
tội phải tuân theo những nguyên tắc nhất định. Người chưa thành niên phạm
tội thì hình phạt được quyết định nhẹ hơn so với người đã thành niên phạm tội
có các tình tiết khác tương đương. Khi quyết định hình phạt đối với người
chưa thành niên cần phải cân nhắc đến các đặc điểm về tâm sinh lý, các yếu tố
gia đình và xã hội để đưa ra những phán quyết xác đáng nhằm bảo đảm quyền
con người của người chưa thành niên phạm tội. Ngay cả khi người chưa thành
niên phạm tội bị truy cứu trách nhiệm hình sự thì họ vẫn có khả năng không
3


bị áp dụng hình phạt. Như vậy, có thể nói việc truy cứu trách nhiệm hình sự
và áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên là biện pháp cuối cùng.
Thay vào đó là các biện pháp tư pháp nếu như các biện pháp này có đủ tác
dụng cải tạo họ thành công dân có ích. Các biện pháp tư pháp áp dụng đối với
người chưa thành niên phạm tội được quy định tại Điều 70 Chương X Bộ luật
hình sự năm 1999:
“1. Đối với người chưa thành niên phạm tội, Tòa án có thể quyết định áp
dụng một trong các biện pháp tư pháp có tính giáo dục, phòng ngừa sau đây:
a) Giáo dục tại xã, phường, thị trấn;
b) Đưa vào trường giáo dưỡng”.
Qua nghiên cứu trong những năm gần đây, tỷ lệ người chưa thành niên
phạm tội được đưa ra xét xử ít hơn rất nhiều so với người chưa thành niên vi
phạm pháp luật bị phát hiện. Mặc dù vậy, hình phạt tù có thời hạn, dù là chế
tài nghiêm khắc nhất vì liên quan đến việc tước quyền tự do của người chưa
thành niên phạm tội, song lại là biện pháp được áp dụng nhiều nhất. Các biện
pháp không tước quyền tự do của người chưa thành niên phạm tội được áp

2. Tình hình nghiên cứu
Vấn đề tư pháp người chưa thành niên đã được nghiên cứu ở những mức
độ khác nhau trong các công trình khoa học sau đây:
2.1. Các bài viết đăng trên Tạp chí và sách chuyên khảo:
1) TSKH-PGS. Lê Cảm và ThS. Đỗ Thị Phượng: Tư pháp hình sự đối
với người chưa thành niên phạm tội, những khía cạnh tội phạm học - Tạp chí
Tòa án nhân dân, số 22/2004;
2) TS. Phạm Hồng Hải: Các biện pháp tư pháp trong Bộ luật hình sự
năm 1999 và vấn đề hoàn thiện Bộ luật tố tụng hình sự về trình tự, thủ tục áp
5


dụng các biện pháp đó - Tạp chí Luật học, số 5/2000;
3) Long Hà: Xóa án tích và công tác tái hòa nhập cộng đồng cho người
chưa thành niên phạm tội đã chấp hành xong hình phạt - Tạp chí khoa học xét
xử, số 3/2006;
4) TS. Phạm Mạnh Hùng: Bàn về trách nhiệm hình sự đối với người
chưa thành niên phạm tội trong pháp luật hình sự Việt Nam - Tạp chí Kiểm
sát năm 2007;
5) Chí Hiếu: Các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm
tội - Tạp chí khoa học xét xử, số 3/2006;
6) Đỗ Thị Phượng và Bùi Đức Lợi: Đề tài nghiên cứu cấp Trường Đại
học Quốc gia Hà Nội: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về tư pháp hình sự đối
với người chưa thành niên phạm tội, Hà Nội năm 2005;
7) Minh Quân: Thực tiễn xét xử vụ án hình sự đối với bị cáo là người
chưa thành niên - Tạp chí khoa học xét xử, số 3/2006;
8) Hồ Sỹ Sơn: Thi hành các biện pháp tư pháp không phải là hình phạt Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 4/2004;
9) Trịnh Đình Thể: Áp dụng chính sách hình sự đối với người chưa
thành niên phạm tội - Nxb Tư pháp, Hà Nội 2006;
10) Nguyễn Tùng: Trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên

6) Lại Viết Quang, Nâng cao hiệu quả hoạt động của Viện Kiểm sát trong
giai đoạn điều tra vụ án cố ý gây thương tích do người chưa thành niên gây ra,
Tạp chí Kiểm sát, số 05/2015.
7) Lương Ngọc Trâm, Hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự về
hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, Tạp chí Tòa án, số
19/2014.
7


8) ThS. Phạm Anh Tuyên, Các biện pháp thay thế xử lý hình sự đối với
người chưa thành niên phạm tội, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Số chuyên đề,
tháng 8/2014.
9) Trần Thị Minh Thư, Xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành
niên phạm tội theo pháp luật một số nước trên thế giới và pháp luật Việt Nam,
Tạp chí Kiểm sát, số 09/2014.
10) TS. Trịnh Tiến Việt, Cần hoàn thiện chương X Bộ luật Hình sự Việt
Nam – Những quy định đối với người chưa thành niên phạm tội, Tạp chí Kiểm
sát, số 07/2014.
11) Viện nghiên cứu lập pháp, Trung tâm nghiên cứu khoa học: Các biện
pháp thay thế hình sự áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, Hà
Nội, tháng 5/2015.
2.2. Các luận văn thạc sỹ luật học:
1) Lưu Ngọc Cảnh: Luận văn thạc sỹ luật học: “Các hình phạt và biện
pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo luật hình sự
Việt Nam (Trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành phố Hà Nội)”, Khoa
Luật-Trường Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2010;
2) Lê Ngọc Duy: Luận văn Thạc sỹ luật học: “Miễn trách nhiệm hình
sự đối với người chưa thành niên phạm tội theo luật hình sự Việt Nam”, Khoa
Luật-Trường Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2012;
3) Nguyễn Thị Tố Nga: Luận văn Thạc sỹ luật học: “Các biện pháp tư

liệu quan trọng để học viên kế thừa nghiên cứu trong luận văn của mình.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:
3.1. Mục đích nghiên cứu: làm sang tỏ về mặt lý luận và những nội
dung cơ bản của hệ thống biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa
thành niên phạm tội theo pháp luật hình sự Việt Nam trên cơ sở đó đề xuất,
kiến nghị hoàn thiện các quy định về biện pháp tư pháp đối với người chưa
thành niên phạm tội và những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các biện

9


pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội theo pháp luật hình sự
Việt Nam.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu: làm rõ khái niệm, dấu hiệu (đặc điểm) cơ
bản của biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội;
so sánh với một số biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành
niên phạm tội của một số nước trên thế giới.
Phân tích về trình tự, thủ tục, thẩm quyền áp dụng các biện pháp tư đối
với người chưa thành niên phạm tội, làm rõ những hạn chế chung của các
biện pháp tư pháp và những hạn chế riêng của từng biện pháp tư pháp áp dụng
đối với người chưa thành niên phạm tội.
Đề xuất hoàn thiện các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa
thành niên phạm tội.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu: Đúng như tên gọi của luận văn: Các biện
pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội theo pháp luật
hình sự Việt Nam (Trên cơ sở số liệu thực tiễn của địa bàn tỉnh Hà Giang),
giai đoạn 2009 - 2014.
4.2. Phạm vi nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu Một số vấn đề lý luận
và thực tiễn về các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên

người chưa thành niên của một số Quốc gia trên thế giới;
5.4. Trên cơ sở kết quả các số liệu đã được một số công trình khoa học
thống kê, số liệu của các cơ quan tiến hành tố tụng của trung ương và tỉnh Hà
Giang tổng kết, thể hiện trong báo cáo và một số bản án có hiệu lực pháp luật
của Tòa án hai cấp trong tỉnh; nghiên cứu đánh giá tổng quát thực tiễn kinh
nghiệm, rút ra những tồn tại, hạn chế, nguyên nhân của tồn tại và hạn chế
trong việc áp dụng các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm
tội trong Phần chung của Bộ luật hình sự Việt Nam; đồng thời nêu lên một số
11


kiến nghị, giải pháp nhằm thực hiện tốt hơn, mang lại hiệu quả cao hơn việc
áp dụng các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội, phù
hợp với Hiến pháp sửa đổi năm 2013;
6. Kết cấu của luận văn
Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, nội
dung của Luận văn gồm 03 chương:
Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận về các biện pháp tư pháp đối với
người chưa thành niên phạm tội
Chƣơng 2: Thực trạng các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về
các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội
Chƣơng 3: Những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các biện
pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội theo pháp luật hình
sự Việt Nam.

12


CHƢƠNG 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC BIỆN PHÁP TƢ PHÁP

quan đến người chưa thành niên, Điều 68 BLHS năm 1999 của nước Cộng
hoà XHCN Việt Nam chỉ rõ: “người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới
18 tuổi phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự theo những quy định của
Chương này, đồng thời theo những quy định khác của phần chung Bộ luật
không trái với những quy định của Chương này” [43].
Điều 18 BLDS 2005 quy định: “người từ đủ 18 tuổi trở lên là người
thành niên. Người chưa đủ 18 tuổi là người chưa thành niên”. Điều 161 Bộ
luật Lao động năm 2012 cũng quy định: “người lao động chưa thành niên là
người lao động dưới 18 tuổi”. Tuy nhiên, khi nói về khái niệm trẻ em, Điều1
Luật Bảo vệ, Chăm sóc vài Giáo dục trẻ em năm 2004 quy định: “Trẻ em là
công dân Việt Nam dưới 16 tuổi”. Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012 quy
định người chưa thành niên thuộc đối tượng bị xử lý vi phạm hành chính bao
gồm: người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi trở lên bị xử phạt
hành chính nếu vi phạm hành chính do lỗi cố ý. Người từ đủ 16 tuổi trở lên bị
xử phạt vi phạm hành chính về mọi vi phạm hành chính do mình gây ra
[1,tr.21] .
Như vậy, trên thực tế, hiện nay có rất nhiều các quy định khác nhau
trong hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật, khi áp dụng tuổi được coi là
người chưa thành niên, trẻ em. Tuy nhiên, mỗi văn bản quy phạm pháp luật
lại có những phạm vi điều chỉnh riêng phù hợp với từng lĩnh vực của đời sống
xã hội.
Có thể hiểu một cách khái quát về khái niệm người chưa thành niên
như sau: Người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi, chưa phát triển hoàn

14


thiện về thể chất, tinh thần, tâm sinh lý và nhân cách, chưa có đầy đủ các
quyền và nghĩa vụ pháp lý như người đã thành niên.
- Đặc điểm phát triển cuả người chưa thành niên

CÁCH CON NGƢỜI [21, tr.82]
Lứa tuổi
Giai
đoạn

Thời kỳ

Nét “trội” trong

Hoạt động

Đặc trƣng tâm lý

chủ đạo

mục tiêu cần chú
ý giáo dục

Tuổi

Nhi đồng

học

từ 6-7 tuổi phát triển trí và phương pháp, công cụ nhận

tập và phẩm chất trí

sinh



giao lưu

- Quan hệ tâm tình bạn bè

tâm lý

tuổi đến

“nhóm bạn

- “Cải tổ” nhân cách và định

- Xây dựng nhóm

hình bản ngã

bạn bè tốt

14-15 tuổi thân”

- Muốn được đối xử như người lớn
Thanh

Học tập,

niên từ 14- hoạt động

- Hoàn thành thế giới quan


Đây là giai đoạn mà người chưa thành niên đạt dần đến sự chín muồi về
giới tính. Nếu như ở thời kỳ nhỏ tuổi, các cơ quan sinh dục có sự thay đổi
không nhiều, thì trong giai đoạn vị thành niên, các cơ quan sinh dục có nhiều
sự thay đổi. Trẻ em gái dậy thì sớm hơn trẻ em trai từ 2 đến 3 tuổi. Trẻ em gái
dậy thì ở độ tuổi 11 - 14, trẻ em trai dậy thì từ 13 - 16 tuổi. Sự phát triển của
các cơ quan sinh dục dẫn tới sự ham muốn tình dục, song lại có những ràng
buộc rất nghiêm ngặt, chi phối ứng xử tình dục của người chưa thành niên.
Mặc dù có sự chín muồi về chức năng sinh lý, nhưng người chưa thành niên
chưa chín muồi về cảm xúc xã hội [2,tr.25].
Ở độ tuổi này, năng lực tư duy trừu tượng cũng phát triển. Năng lực trí
tuệ cũng tiếp tục phát triển và hoàn thiện. Do đó ở tuổi vị thành niên, trẻ bắt
đầu có suy nghĩ về hướng nghiệp nghề nghiệp một cách hiện thực.
Trong mối tương quan với sự phát triển về sinh lý, về thể chất, về tâm
lý của người chưa thành niên đã dẫn đến một thực tế: trong giai đoạn này, xảy
ra tình trạng mất cân đối nghiêm trọng về mức độ và nhịp độ của sự phát triển
bị chế ước chủ yếu bởi sinh học. Vì vậy, người ta thường nói đây là giai đoạn
“khủng hoảng” của sự phát triển tâm lý con người [48,tr.192] . Giai đoạn vị
thành niên là giai đoạn thích nghi khó khăn nhất trong cả cuộc đời con người.
Giai đoạn trước đó, đứa trẻ sống thoải mái, nhưng đến tuổi vị thành niên, họ
đã bắt đầu có ý thức về mình, có mối quan hệ phong phú với người xung
17