BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
------------***------------

PHÙNG THỊ HẰNG

ẢNH HƯỞNG CỦA VỐN XÃ HỘI ĐẾN LỢI ÍCH
CỦA NGƯỜI DÂN ĐỊA PHƯƠNG TRONG
PHÁT TRIỂN DU LỊCH SINH THÁI TẠI
CÁC VƯỜN QUỐC GIA VÙNG ĐỒNG BẰNG
SÔNG HỒNG VÀ DUYÊN HẢI ĐÔNG BẮC

LUẬN ÁN TIẾN SĨ
QUẢN LÝ KINH TẾ

HÀ NỘI - 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
------------***------------

PHÙNG THỊ HẰNG

ẢNH HƯỞNG CỦA VỐN XÃ HỘI ĐẾN LỢI ÍCH
CỦA NGƯỜI DÂN ĐỊA PHƯƠNG TRONG
PHÁT TRIỂN DU LỊCH SINH THÁI TẠI
CÁC VƯỜN QUỐC GIA VÙNG ĐỒNG BẰNG
SÔNG HỒNG VÀ DUYÊN HẢI ĐÔNG BẮC


Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban quản lý, cán bộ công nhân viên và cộng đồng
dân cư các vườn quốc gia Ba Vì, Cúc Phương, Cát Bà đã hỗ trợ, giúp đỡ tôi trong
quá trình thu thập, điều tra dữ liệu nghiên cứu.
Tôi cũng xin gửi lời tri ân chân thành đến các thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp,
người thân và đặc biệt là gia đình đã luôn động viên, khích lệ, giúp đỡ, tạo điều
kiện thuận lợi tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án.
Xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, ngày…. Tháng…. năm 2018
Tác giả luận án

NCS. Phùng Thị Hằng


iii

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .......................................................................................................i
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................ii
MỤC LỤC................................................................................................................ iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT .........................................................................vi
DANH MỤC BẢNG .............................................................................................. viii
DANH MỤC HÌNH..................................................................................................ix
CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU ............................................1
1.1. Sự cần thiết của đề tài nghiên cứu........................................................................... 1
1.1.1. Về mặt lý luận ...................................................................................................... 1
1.1.2. Về mặt thực tiễn ................................................................................................... 7
1.2. Mục tiêu nghiên cứu ............................................................................................... 11
1.2.1. Mục tiêu tổng quát.............................................................................................. 11
1.2.2. Mục tiêu cụ thể................................................................................................... 11
1.3. Câu hỏi nghiên cứu ................................................................................................. 12

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 .........................................................................................75
CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU..............................................................76
4.1. Bối cảnh và mẫu nghiên cứu .................................................................................. 76
4.1.1. Phân tích bối cảnh nghiên cứu ........................................................................... 76
4.1.2. Mô tả đặc điểm nhân khẩu học của mẫu nghiên cứu ......................................... 81
4.2. Đánh giá sơ bộ thang đo bằng Cronbach’s alpha ................................................ 83
4.3. Phân tích nhân tố khám phá (EFA) ...................................................................... 86
4.4. Mô hình và giả thuyết nghiên cứu điều chỉnh ...................................................... 89
4.5. Phân tích hồi quy (kiểm định các giả thuyết) ....................................................... 92
4.5.1. Ảnh hưởng tổng thể của vốn xã hội đến lợi ích của người dân địa phương trong
phát triển du lịch sinh thái ............................................................................................ 92
4.5.2. Ảnh hưởng của vốn xã hội đến lợi ích chính trị của người dân địa phương trong
phát triển du lịch sinh thái ............................................................................................ 93
4.5.3. Ảnh hưởng của vốn xã hội đến lợi ích kinh tế của người dân địa phương trong
phát triển du lịch sinh thái ............................................................................................ 94
4.5.4. Ảnh hưởng của vốn xã hội đến lợi ích văn hóa - xã hội cho cá nhân/hộ gia đình
trong phát triển du lịch sinh thái................................................................................... 95
4.5.5. Ảnh hưởng của vốn xã hội đến lợi ích văn hóa - xã hội cho cộng đồng trong
phát triển du lịch sinh thái ............................................................................................ 96
4.5.6. Ảnh hưởng của vốn xã hội đến lợi ích môi trường của người dân địa phương
trong phát triển du lịch sinh thái................................................................................... 98
4.5.7. Ảnh hưởng của biến nhân khẩu học đến lợi ích của người dân địa phương trong
phát triển du lịch sinh thái .......................................................................................... 100
4.5.8. Phân tích, so sảnh ảnh hưởng của vốn xã hội đến lợi ích của người dân địa
phương trong phát triển du lịch sinh thái ở các vườn quốc gia Cúc Phương, Cát Bà và
Ba Vì .......................................................................................................................... 104
4.6. Tổng hợp kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu.................................... 108

TIỂU KẾT CHƯƠNG 4 .......................................................................................111
CHƯƠNG 5: BÀN LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ ĐỀ XUẤT MỘT SỐ

5.4.2. Đóng góp về mặt thực tiễn ............................................................................... 146
5.5. Những hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo.................................................. 147

TIỂU KẾT CHƯƠNG 5 .......................................................................................148
KẾT LUẬN ............................................................................................................149
DANH MỤC CÔNG TRÌNH NHỮNG BÀI VIẾT CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN
QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
TÀI LIỆU THAM KHẢO


vi

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
STT

Từ viết tắt

Diễn giải

1

ASC

Assist Social Capital (Tổ chức phi chính phủ có các hoạt
động đầu tư cho du lịch, nghiên cứu về vốn xã hội và hỗ
trợ phát triển cộng đồng)

2

BQL

triển Quốc tế trực thuộc chính phủ Vương quốc Anh)

DLBV

Du lịch bền vững

DLST

Du lịch sinh thái (Ecotourism)

8

Bảo vệ môi trường
Cronbach Alpha (Hệ số đo lường độ tin cậy của thang
đo)

9

ĐBSH&DHĐB Đồng bằng sông Hồng và duyên hải Đông Bắc

10

ĐDSH

Đa dạng sinh học

11

EFA


16

KMO

Kaiser - Meyer - Olkin (Chỉ số dùng để xem xét sự phù
hợp của phân tích nhân tố khám phá)


vii
STT

Từ viết tắt

Diễn giải

17

KBTTN

Khu bảo tồn thiên nhiên

18

KT - XH

Kinh tế - Xã hội

19

KUHGT


Phát triển bền vững

25

QCQL

Quy chế quản lý

26

THCS

Trung học cơ sở

27

THPT

Trung học phổ thông

28

TIES

The Internatonal Ecotourism society (Hiệp hội du lịch
sinh thái thế giới)

29




viii

DANH MỤC BẢNG
Bảng 2.1: Tổng hợp các yếu tố của VXH được nghiên cứu trong du lịch...........................21
Bảng 2.2: Tổng hợp và bình luận một số khái niệm tiêu biểu về DLST .............................27
Bảng 2.3: Vai trò của VXH trong phát triển du lịch có sự tham gia của cộng đồng ...........43
Bảng 2.4: Một số kết quả nghiên cứu về những ảnh hưởng của VXH đến lợi ích của NDĐP
trong phát triển du lịch và DLST ......................................................................46
Bảng 2.5: Các giả thuyết nghiên cứu ...................................................................................58
Bảng 3.1: Thang đo VXH ....................................................................................................69
Bảng 3.2: Thang đo lợi ích phát triển DLST .......................................................................71
Bảng 3.3: Thang đo NKH ....................................................................................................73
Bảng 4.1: Tổng hợp về quy mô, cơ cấu của lượng khách và doanh thu trong phát triển DLST
ở VQG Cúc Phương, VQG Cát Bà và VQG Ba Vì giai đoạn 2014 - 2017 ........79
Bảng 4.2: Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu (n = 318) .........................................................81
Bảng 4.3: Kết quả kiểm định sơ bộ thang đo.......................................................................83
Bảng 4.4: Kiểm định KMO nhân tố VXH ...........................................................................86
Bảng 4.5: Tổng hợp kết quả phân tích EFA các thang đo của VXH ...................................87
Bảng 4.6: Kiểm định KMO nhân tố lợi ích của NDĐP trong phát triển DLST ..................88
Bảng 4.7: Tổng hợp kết quả phân tích EFA các thang đo lợi ích của NDĐP trong phát triển
DLST.................................................................................................................88
Bảng 4.8: Các giả thuyết nghiên cứu điều chỉnh .................................................................90
Bảng 4.9: Kết quả phân tích hồi quy tuyến tính ảnh hưởng tổng thể của VXH đến lợi ích
của NDĐP trong phát triển DLST ....................................................................93
Bảng 4.10: Kết quả phân tích hồi quy tuyến tính ảnh hưởng của VXH đến lợi ích chính trị
của NDĐP trong phát triển DLST ....................................................................94
Bảng 4.11: Kết quả phân tích hồi quy tuyến tính ảnh hưởng của VXH đến lợi ích kinh tế
trong phát triển DLST .......................................................................................95



1

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
1.1. Sự cần thiết của đề tài nghiên cứu
1.1.1. Về mặt lý luận
Ngày nay, xu hướng hội nhập sâu rộng của nền kinh tế quốc tế cùng những tác
động của thay đổi môi trường toàn cầu đã và đang đặt ra những cơ hội và thách thức
mới cho ngành du lịch của mỗi quốc gia, đòi hỏi các bên tham gia phải tăng cường hợp
tác và chuyển mình để bắt kịp với những biến đổi nhanh chóng đó. Ngoài động cơ thúc
đẩy phát triển kinh tế - xã hội (KT - XH), tăng cường quan hệ hiểu biết lẫn nhau vì
một thế giới hòa bình và thịnh vượng, du lịch trong bối cảnh mới còn được xem là một
phương tiện để bảo vệ môi trường (BVMT) và góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của
mỗi dân tộc. Xu hướng phát triển du lịch có trách nhiệm đã dần phác họa và định hình
nên bức tranh tổng thể của ngành du lịch thời hiện đại gắn với mục tiêu phát triển bền
vững (PTBV). Thay vì tập trung vào tiềm năng, sự sẵn có của tài nguyên du lịch, trọng
tâm phát triển du lịch đang dần chuyển dịch sang hướng tiêu dùng có trách nhiệm “xem, hưởng thụ nhưng không gây hại” và nỗ lực đảm bảo cân bằng lợi ích cho các
bên tham gia (Weaver, 2001).
Du lịch có trách nhiệm được quan tâm từ những năm 1980 (Mathieson and
Wall, 1982; Krippendorf, 1987; Lea, 1988...). Sau đó, có nhiều nghiên cứu (Butler,
1990; Poon, 1993; Valentine, 1993; Buckley 1994; Pagdin, 1995; Wearing and Neil,
1999; Wearing, 2001...) về các loại hình/xu hướng du lịch mới “truyền tải thông điệp
có trách nhiệm” đã ra đời như: du lịch xanh (green tourism), du lịch sinh thái (DLST ecotourism), du lịch cộng đồng (community tourism), du lịch thay thế (alternative
tourism)... Trong đó, DLST được quan tâm hơn cả bởi đây được xem là loại hình du
lịch đảm bảo mục tiêu PTBV trên các mặt KT - XH, môi trường (Obenaus, 2005; Gray
and Campbell, 2007) và có nhiều ưu điểm hơn so với các loại hình du lịch đại chúng
(mass tourism) trước đây (Marzouki et al., 2012). Điểm khác biệt cơ bản của DLST so
với các loại hình du lịch thông thường là không chỉ thỏa mãn nhu cầu (khám phá, học
hỏi, mở rộng tầm hiểu biết) cho khách du lịch mà còn mang lại lợi ích cho người dân

nghiên cứu liên quan đến DLST. Tuy nhiên, đa phần các công trình chưa đề cập rõ đó
là những lợi ích gì (chiếm 58,1%); còn lại, lợi ích về kinh tế (chiếm 22,4%), lợi ích
chung (15,3%), phúc lợi xã hội (9,4%) và phát triển cộng đồng (1,2%). Theo Cobbinah
(2015), lợi ích của phát triển DLST có sự bổ sung, điều chỉnh theo hướng trước đây
(những năm 1990) gắn chủ yếu với lợi ích giáo dục và BVMT. Sau đó, bổ sung thêm
lợi ích KT - XH, sự công bằng, trách nhiệm bảo tồn văn hóa và PTBV. Gupta and
Rout (2016) cho rằng: phát triển DLST cũng đồng nghĩa với việc mang lại các các lợi
ích cho NDĐP, bao gồm trao quyền cho cộng đồng, gia tăng thu nhập, cải thiện cơ sở
hạ tầng, tạo công ăn việc làm và BVMT. Như vậy, dù đề cập dưới các quan điểm khác
nhau, lợi ích của của NDĐP trong phát triển DLST có thể bao gồm bốn nhóm: lợi ích
chính trị, kinh tế, VH - XH và BVMT. Tuy nhiên, phần lớn các công trình mới chỉ tập
trung nghiên cứu một vài lợi ích từ việc tham gia phát triển DLST của NDĐP mà chưa
quan tâm nhiều đến những yếu tố ảnh hưởng đến lợi ích của NDĐP trong phát triển
DLST để làm căn cứ đề xuất gia tăng lợi ích cho NDĐP trong từng bối cảnh cụ thể.
Nhận định này được củng cố qua kết quả nghiên cứu của Fennell (2001), yếu tố lợi ích
của NDĐP được quan tâm nghiên cứu khá nhiều (48,2%), nhưng phần lớn các nghiên
cứu này chưa chỉ ra cụ thể các yếu tố nào có ảnh hưởng đến lợi ích của NDĐP. Nghiên


3

cứu nhắc đến yếu tố tác động/ảnh hưởng (impacts/effects) nhưng mới chỉ đề cập đến
những tác động của DLST đến môi trường (không tiêu dùng, tác động thấp…). Bên
cạnh đó, các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển DLST thường thay đổi theo thời gian, bối
cảnh (KT - XH), thể chế, chính sách (quốc gia, địa phương), nguồn lực (tự nhiên, văn
hóa, tài chính, con người) và mức độ hợp tác, liên kết của các bên tham gia… Vì thế,
khó có mô hình nghiên cứu tổng quát nào đảm bảo tính đại diện cho mối quan hệ giữa
phát triển DLST/lợi ích của NDĐP trong phát triển DLST và các yếu tố ảnh hưởng đến
chúng khi nguồn lực, đặc điểm KT - XH, thể chế chính trị tại mỗi bối cảnh, thời điểm
nghiên cứu là khác nhau. Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến lợi ích của NDĐP