BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP. HCM

---------------------------

VŨ VĂN ĐIỆP

CHUYÊN ĐỀ 1: TỔNG QUAN
CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUYẾT ĐỊNH
SỬ DỤNG PHƯƠNG THỨC THANH TOÁN
ĐIỆN TỬ CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG
Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
Mã số ngành: 62340102
TP. HỒ CHÍ MINH, tháng 12 năm 2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP. HCM

---------------------------

VŨ VĂN ĐIỆP

CHUYÊN ĐỀ 1: TỔNG QUAN
CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUYẾT ĐỊNH
SỬ DỤNG PHƯƠNG THỨC THANH TOÁN
ĐIỆN TỬ CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG
Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
Mã số ngành: 62340102
CÁN BỘ HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS BÙI THANH TRÁNG
TP. HỒ CHÍ MINH, tháng 12 năm 2016

Ủy viên, Thư ký

Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng đánh giá Chuyên đề sau khi Chuyên đề đã được
báo cáo và sửa chữa (nếu có).
Chủ tịch Hội đồng đánh giá Chuyên đề


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu
trong Chuyên đề là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.
Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Chuyên đề này đã được cảm
ơn và các thông tin trích dẫn trong Chuyên đề đã được chỉ rõ nguồn gốc.

Nghiên cứu sinh thực hiện Chuyên đề

Vũ Văn Điệp


LỜI CÁM ƠN
Tác giả xin trân trọng cảm ơn tập thể lãnh đạo và các thầy, cô Trường Đại học Công
Nghệ, Khoa Quản trị Kinh doanh, Viện đào tạo Sau đại học, cũng như các cơ quan, đơn vị trong
và ngoài Trường đã tạo điều kiện để tác giả hoàn thành chuyên đề này.
Tác giả xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và những người thân trong gia đình đã luôn ủng
hộ, tạo điều kiện, chia sẻ khó khăn trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Đặc biệt,
xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất tới PGS.TS Bùi Thanh Tráng, người đã tận
tình hướng dẫn và giúp đỡ tác giả hoàn thành chuyên đề này.
Trong quá trình thực hiện chuyên đề, mặc dù đã cố gắ ng hoàn thành chuyên đề tố t nhấ t
song cũng không thể tránh khỏi thiế u sót. Rấ t mong nhận đươ ̣c ý kiế n của quý Thầ y, Cô.
Xin trân trọng cảm ơn!
TP. Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 12 năm 2016

ảnh hưởng đến ý định hành vi của người tiêu dùng trong việc sử dụng thanh toán điện tử.


Mục lục
LỜI CAM ĐOAN ....................................................................................................................ii
LỜI CÁM ƠN .........................................................................................................................iii
ABSTRACT ............................................................................................................................ iv
TÓM TẮT ................................................................................................................................ v
Danh mục các từ viết tắt.......................................................................................................... ix
Danh mục hình ảnh .................................................................................................................. x
Danh mục các bảng, biểu ........................................................................................................ xi
Chương 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN.................................................................................. 1
1.1.

Bối cảnh nghiên cứu..................................................................................................................... 1

1.2.

Vấn đề nghiên cứu ........................................................................................................................ 2

1.3.

Mục đích nghiên cứu.................................................................................................................... 6

1.4.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu ................................................................................................ 6

1.5.



2.4.

Phương thức thanh toán điện tử .............................................................................................. 14

2.4.1.

Hệ thống thanh toán thẻ tín dụng trực tuyến ..................................................... 15

2.4.2.

Tiền điện tử (Digital Cash) ................................................................................ 15

2.4.3.

Thẻ thông minh (Smart card) ............................................................................. 16

2.4.4.

Ví điện tử (Digital Wallet) ................................................................................. 17

2.4.5.

Séc điện tử (Electronic Cheque) ........................................................................ 17

2.4.6.

Thanh toán di động (Mobile Payments) ............................................................ 18

2.4.7.


Mô hình kết hợp TAM và TPB (Combined TAM and TPB: C-TAM-TPB) .............. 29

Chương 4: CÁC NGHÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN THANH TOÁN ĐIỆN TỬ ................ 31
4.1. Áp dụng thanh toán điện tử ở Thái Lan (The Adoption of Electronic payment in
Thailand) .......................................................................................................................................... 31
4.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng Ngân hàng điện tử (Factors Influencing the
Adoption of Internet Banking) ................................................................................................... 31
4.3. Mô hình quyết định của người tiêu dùng dựa trên niềm tin trong thương mại điện tử:
Vai trò của niềm tin, rủi ro (A Trust-Based Consumer Decision Model in Electronic
Commerce: The Role of Trust, Risk, and Their Antecedents) .......................................... 32
4.4. Nghiên cứu thực nghiệm các yếu tố ảnh hưởng đến ý định sử dụng thanh toán di
động (An empirical examination of factors influencing the intention to use mobile
payment) ........................................................................................................................................... 33
4.5. Hướng tới hệ thống thanh toán điện tử thành công: Xác định thực nghiệm và phân
tích các yếu tố quan trọng (Towards successful e-payment systems: Ampirical
identification and analysis of critical factors) ........................................................................ 34
4.6. Nghiên cứu thực nghiệm về nhận thức bảo mật của khách hàng về bảo mật và tin
tưởng vào hệ thống thanh toán điện tử (An empirical study of customers’ perceptions
of security and trust in e-payment systems) ........................................................................... 35
4.7. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng Ngân hàng điện tử tại Tunisia (Factors
Influencing the Adoption of Internet Banking in Tunisia) ................................................. 36
4.8.

Đề xuẩt mô hình chấp nhận và sử dụng ngân hàng điện tử ở Việt Nam...................... 36

4.9. Điều tra thực nghiệm các yếu tố quyết định chấp nhận của người sử dụng Ngân hàng
điện tử tại Singapore (An Empirical Investigation of the Determinants of Users
Acceptance of E-Banking in Singapore (A Technology Acceptance Model)) ............. 37
4.10. Các yếu tố quyết định của hệ thống thanh toán điện tử thành công; Quan điểm hài

nghiệm trong giới trẻ tại Trung Quốc (Exploring consumer perceived risk and trust
for online payments: An empirical study in China’s younger generation) .................... 48
4.21. Bảng tóm tắt các nghiên cứu liên quan đến thanh toán điện tử ...................................... 49
Kết luận ................................................................................................................................ 55
Tài liệu tham khảo ............................................................................................................... 58


Danh mục các từ viết tắt

ATM

Automated Teller Machine

B2C

Business To Consumer – TMĐT giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng

B2B

Business To Business – TMĐT giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp

C2C

Consumer To Consumer – TMĐT giữa người tiêu dùng với nhau

C2B

Consumer To Business – TMĐT giữa người tiêu dùng với doanh nghiệp

CNTT


C-TAM-TPB

Combined TAM and TPB – Mô hình kết hợp TAM và TPB


Danh mục hình ảnh
Hình 1: Mô hình lý thuyết hành động hợp lý (TRA) ..................................................... 23
Hình 2: Mô hình lý thuyết hành vi dự định (TPB)......................................................... 25
Hình 3: Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM) ............................................................. 27
Hình 4: Mô hình C-TAM-TPB ...................................................................................... 30
Hình 5: Mô hình nghiên cứu đề xuất ............................................................................. 57


Danh mục các bảng, biểu
Bảng 1: Tóm tắt các nghiên cứu liên quan đến thanh toán điệnt tử ............................... 49


1

Chương 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN
1.1.

Bối cảnh nghiên cứu
Sự bùng nổ của công nghệ thông tin và Internet đã tạo tiền đề cho thương mại

điện tử phát triển. Với tốc độ phát triển nhanh chóng trong những năm qua, Internet
đã trở thành phương tiện phổ biến cho truyền thông, dịch vụ và thương mại (Narges
Delafrooz và cộng sự, 2010). Internet và thương mại điện tử đã làm thay đổi phương
thức mua hàng truyển thống của người tiêu dùng. Người tiêu dùng sẽ không còn bị

đổi mới rất lớn của các ngân hàng. Nghiên cứu trước đây cho thấy sự thành công của
ngân hàng điện tử không chỉ bởi ngân hàng và hỗ trợ của chính phủ mà còn bởi sự
chấp nhận của người tiêu dùng (Mols, 2000; Pikkarainen và cộng sự, 2004; Sathye,
1999). Thay đổi tư duy và thói quen của người tiêu dùng là không dễ dàng, đặc biệt
là khi các dịch vụ có liên quan đến tiền của họ và thanh toán bằng tiền mặt vẫn là
hình thức phổ biến nhất. Những lý do chính do nhận thức khác nhau của cá nhân về
rủi ro và không chắc chắn (Pikkarainen và cộng sự, 2004), thiếu niềm tin, thiếu thông
tin (Worthington & Edwards, 2000), và thiếu nhận thức của người tiêu dùng
(Gronhaug, 1972).
1.2.

Vấn đề nghiên cứu
Tại Việt Nam, vào năm 2000 khi Internet bắt đầu được đưa vào sử dụng chính

thức, tỷ lệ sử dụng internet chỉ chiếm khoảng 3% dân số. Tuy nhiên, theo thống kê
của Bộ công thương trong năm 2014 tỷ lệ dân số sử dụng Internet đã đạt tới 58% (Bộ
công thương, 2014a). Hoạt động thương mại điện tử đã thay đổi nhanh chóng nền
kinh tế không những ở cách cung ứng sản phẩm mà còn ở thói quen tiêu dùng. Người
tiêu dùng Việt Nam đang trở nên quen dần với thương mại điện tử. Tuy nhiên, phần
lớn người tiêu dùng vẫn còn dè dặt trong việc thanh toán điện tử trong mua sắm trực
tuyến và họ vẫn chưa có sự hiểu biết rõ ràng và tin tưởng vào công nghệ.


3

Theo kết quả khảo sát năm 2015 của Cục TMĐT và CNTT,với dân số 91,3
triệu người tỉ lệ dân số sử dụng internet 45% , tham gia mua sắm trực tuyến 62%, giá
trị mua hàng của một người mua hàng trực tuyến trong năm ước đạt 160 USD, doanh
số TMĐT B2C đạt khoảng 4,07 tỷ USD, tăng 37% so với năm trước đó, chiếm
khoảng 2,8% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng cả nước. Phần

cộng sự, 2005; Rigopoulos & Askounis, 2007; Rouibah, 2012; Sumanjeet, 2009).
Qua những nghiên cứu này, một số yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến nhận thức của
thanh toán điện tử được đề xuất. Hataiseree (2008) nhận thấy rằng tiền mặt và séc là
phương thức thanh toán phổ biến bởi vì lợi ích của việc sử dụng thanh toán điện tử
không thuyết phục người tiêu dùng. Abrazhevich (2001) cho rằng sự thất bại thanh
toán điện tử là do thiết kế triển khai hệ thống không đáp ứng được yêu cầu và kỳ
vọng của người sử dụng, trong khi nhiều nghiên cứu xem bảo mật và niềm tin là một
trong những mối quan tâm rất quan trọng (Chellappa & Pavlou, 2002; Fatimah và
cộng sự, 2000; Friedman và cộng sự, 2000; Hoffman và cộng sự, 1999; Kousaridas
và cộng sự, 2008; Linck và cộng sự, 2006; Md Johar & Ahmad Awalludin, 2011; Oh
và cộng sự, 2006; Poon, 2008; Stroborn và cộng sự, 2004; Sumanjeet, 2009; Tsiakis
& Sthephanides, 2005; Wang và cộng sự, 2003).
Nghiên cứu về kỳ vọng của khách hàng với hệ thống thanh toán điện tử ở
Malaysia ví dụ, các yếu tố đó đã được tìm thấy chủ yếu ảnh hưởng đến nhận thức của
doanh nghiệp, quản lý dữ liệu, bảo mật và bảo mật của hệ thống thanh toán điện tử.
Hệ thống thanh toán điện tử ảnh hưởng chủ yếu bởi ba yếu tố chính đó là: chức năng,
bảo mật và an ninh (Harris, H., 2011; Maqableh, M., Samsudin, A. và Alia, M., 2008).
Trong thanh toán di động, ý định hành vi của người sử dụng bị ảnh hưởng tích cực
đến các yếu tố niềm tin (Lu, Y., Yang, S., Chau, P.Y.K. và Cao, Y., 2011).
Tác giả Lê Ngo ̣c Đức (2008) xác đinh
̣ những nhân tố tác động đế n xu hướng
sử du ̣ng thanh toán điện tử đố i với nhóm người đã từng sử du ̣ng thanh toán điện tử


5

dựa theo mô hiǹ h chấ p nhận thương ma ̣i điện tử E-CAM và thuyế t hành vi ý đinh
̣
TPB bao gồ m: nhận thức sự hữu ích, nhận thức tính dễ sử du ̣ng, chuẩ n chủ quan và
nhận thức kiể m soát hành vi. Còn đố i với nhóm người chưa sử du ̣ng thanh toán điện

liên quan đến thanh toán điện tử, tổng hợp các nghiên cứu trước đây về thanh
toán điện tử và tổng quan các mô hình và lý thuyết về ý định hành vi sử dụng
dịch vụ như: TRA, TPB và TAM.
‒ Luận giải về cơ sở lý luận của thanh toán điện tử và ý định hành vi.
‒ Tập trung vào các yếu tố ảnh hưởng đến ý định sử dụng thanh toán điện tử
của người tiêu dùng.

1.4.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
‒ Đối tượng nghiên cứu: Là các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định sử dụng
phương thức thanh toán điện tử của người tiêu dùng.
‒ Phạm vi nghiên cứu : Là những người tiêu dùng sử dụng internet và tham
gia vào thương mại điện tử và sử dụng thanh toán điện tử
‒ Về nội dung : Có nhiều cách tiếp cận khác nhau trong nghiên cứu quyết
đinh sử dụng phương thức thanh toán điện tử của người tiêu dùng cũng
như có nhiều nhân tố khác nhau ảnh hưởng đến ý định thanh toán điện tử
của người tiêu dùng như : Thái độ, nhận thức hữu ích, nhận thức dễ sử
dụng, chuẩn chủ quan, kiểm soát hành vi, nhận thức rủi ro, niềm tin, ý định
hành vi, ….Tác giả tập trung nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến quyết
định sử dụng phương thức thanh toán điện tử và phân tích mức độ tác động
của các nhân tố này đến quyết định thanh toán điện tử của người tiêu dùng
dựa trên cảm nhận của họ trên các mô hình TRA,TPB và TAM.

1.5.

Phương pháp nghiên cứu
‒

Sử dụng phương pháp nghiên cứu tại bàn, đọc các bài báo, tài liệu để tổng

thông tin do vai trò quan trọng của nó trong thương mại điện tử hiện đại. Điều
này dẫn đến các nghiên cứu và có những quan điểm khác nhau về định nghĩa
thanh toán điện tử của một số các nhà nghiên cứu. Các định nghĩa này đã được
chủ yếu là nhìn từ góc độ khác nhau, từ các học giả trong lĩnh vực kế toán và tài
chính, công nghệ kinh doanh những người trong hệ thống thông tin. Ví dụ, Dennis
(2004) định nghĩa hệ thống thanh toán điện tử như một hình thức cam kết tài chính
có liên quan đến người mua và người bán thuận tiện thông qua việc sử dụng các
thông tin liên lạc điện tử. Ngoài ra, Briggs & Brooks (2011) thanh toán điện tử là
một hình thức liên kết giữa các tổ chức, cá nhân được hỗ trợ bởi các ngân hàng
cho phép trao đổi tiền điện tử. Ở góc độ khác, Peter & Babatunde (2012) xem hệ
thống thanh toán điện tử như bất kỳ hình thức chuyển khoản qua internet. Theo
Adeoti & Osotimehin (2012), hệ thống thanh toán điện tử dùng để chỉ một phương
tiện điện tử thực hiện thanh toán cho hàng hóa và dịch vụ mua sắm trực tuyến
hoặc tại các siêu thị và trung tâm mua sắm. Một định nghĩa khác cho thấy rằng
các hệ thống thanh toán điện tử là các khoản thanh toán trong môi trường thương
mại điện tử trong các hình thức trao đổi tiền thông qua các phương tiện điện tử
(Kaur & Pathak, 2015).
Thanh toán điện tử là một cách trả tiền điện tử cho hàng hóa hoặc dịch vụ,
thay vì sử dụng tiền mặt hoặc séc, trực tiếp hoặc qua đường bưu điện. Hàng trăm
các hệ thống thanh toán điện tử đã được phát triển để cung cấp các giao dịch
Internet an toàn. Hệ thống thanh toán điện tử thường được phân loại thành bốn


9

loại: thẻ tín dụng và thẻ ghi nợ; tiền điện tử; hệ thống micropayment; và các giao
thức cấp phiên cho truyền thông an toàn (Maiyo, 2013).
Kalakota & Whinston (1997), nhận thấy thanh toán điện tử như là một trao
đổi tài chính diễn ra trực tuyến giữa người bán và người mua. Hơn nữa, Humphrey
& Hancock (1997) cũng cho rằng thanh toán điện tử tham khảo để tiền mặt và

internet. Ngày nay, thương mại điện tử sẽ trở thành một vấn đề quan trọng trong
lĩnh vực kinh doanh. Theo Rowley (2000), sự phát triển của các ứng dụng thương
mại điện tử có thể được xem như là trải qua bốn giai đoạn của quá trình tiến hóa
tiếp xúc, tương tác, trao đổi và cộng đồng, Vì vậy, "Đó là không có thương mại
điện tử, nếu bạn không có thể được trả tiền!" (Kannen, 2003).
Antwi, Hamza, & Bavoh (2015) quy định thanh toán điện tử như chuyển
giao của người nộp tiền yêu cầu bồi thường tiền vào một bên có thể chấp nhận
cho có lợi. Lin & Nguyen (2001) xác định thanh toán điện tử như các khoản thanh
toán thông qua nhà thanh toán bù trừ tự động, hệ thống thẻ thương mại và chuyển
khoản điện tử. Shon & Swatman (1998) xác định thanh toán điện tử như bất kỳ
trao đổi quỹ khởi xướng thông qua một kênh truyền thông điện tử. Gans &
Scheelings (1999) xác định thanh toán điện tử thực hiện thông qua các tín hiệu
điện tử liên kết trực tiếp để gửi tiền hoặc các tài khoản tín dụng.
Ngoài ra, Teoh, Chong, Lin, và Chua (2013) xem thanh toán điện tử như
bất kỳ chuyển giao của một giá trị thanh toán điện tử của người nộp để thụ hưởng
thông qua một kênh thanh toán điện tử cho phép người tiêu dùng truy cập từ xa
và quản lý tài khoản ngân hàng và giao dịch qua mạng điện tử. Tóm lại, theo các
định nghĩa trên, hệ thống thanh toán điện tử có thể chỉ đơn giản là được định nghĩa
là một tập hợp các thành phần và quy trình cho phép hai hoặc nhiều bên tham gia
giao dịch và giá trị tiền trao đổi thông qua phương tiện điện tử.


11

Khi kinh doanh trên mạng Internet chúng ta có thể tiến hành và quản lý
mọi giao dịch thông qua một hệ thống thanh toán mà chỉ cần một chiếc máy tính
với một trình duyệt và kết nối mạng. Theo báo cáo Quốc gia về kỹ thuật thương
mại điện tử của Bộ Thương mại: Thanh toán điện tử cần được hiểu theo nghĩa
rộng, được định nghĩa là việc thanh toán tiền thông qua các thông điệp điện tử
thay cho việc trao tay tiền mặt. Tóm lại, Thanh toán điện tử có thể hiểu là việc trả

ngay lập tức cho từng giao dịch.
Khi thẻ master hoặc thẻ visa được lắp qua các thiết bị nó được một hệ
thống ngân hàng xác nhận mã PIN và nhận ra ngân hàng phát hành để chấp nhận
hoặc từ chối các giao dịch của người tiêu dùng khi chi vượt hạn mức tín dụng bởi
vì hệ thống từ chối bất kỳ giao dịch vượt quá số dư trong tài khoản của mình, vì
số tiền chi được ghi nợ ngay lập tức từ tài khoản của người tiêu dùng với hầu hết
các tài khoản ngân hàng mà người tiêu dùng được cấp thẻ ghi nợ (Kaur M, 2012;
Joseph P.T & S.J, 2008; Kumaga D, 2010).
Khi quá trình thanh toán được thực hiện bằng thẻ ghi nợ (là thẻ chi tiêu
dựa trên số dư tài khoản thẻ hay tài khoản tiền gửi), tiền trong tài khoản của người
mua ngay lập tức sẽ được rút ra sau khi giao dịch được ấn định. Thuận lợi đối với
người bán, họ có thể biết người mua có tiền để mua hàng thực sự hay không. Còn
đối với người mua, việc thanh toán sẽ được thực hiện ngay lập tức cho từng giao
dịch.
2.3.2. Thẻ tín dụng
Thẻ tín dụng đến nay là hình thức phổ biến nhất của thanh toán điện tử cho
người tiêu dùng (Chou, Lee & Chong, 2004) và được chấp nhận rộng rãi bởi người
tiêu dùng và các thương gia trên thế giới, đặc biệt là các thị trường bán lẻ (Laudon
& Traver, 2001). Các nhà cung cấp thẻ nổi tiếng và được chấp nhận hiện nay là
Visa, MasterCard, American Express & EuroPay, thẻ tín dụng như visa hay
master card có một giới hạn chi tiêu dựa trên lịch sử tín dụng của người dùng
(Schneider Gary P., 2002).
Để mua hàng hóa, dịch vụ từ các cửa hàng với hạn mức tín dụng do tổ
chức phát hành thẻ phát hành và cửa hàng đó chấp nhận thanh toán bằng thẻ tín