BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH

PHÙNG MINH CHÂU

CÁC YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN
VĂN HÓA AN TOÀN NGƢỜI BỆNH:
NGHIÊN CỨU TRƢỜNG HỢP
BỆNH VIỆN QUÂN Y 175

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP. HỒ CHÍ MINH - NĂM 2018


GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH

PHÙNG MINH CHÂU

CÁC YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN
VĂN HÓA AN TOÀN NGƢỜI BỆNH:
NGHIÊN CỨU TRƢỜNG HỢP
BỆNH VIỆN QUÂN Y 175
Chuyên ngành: Quản trị lĩnh vực sức khỏe
Mã số: 8310105

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. BÙI THỊ THANH


1.5. Ý nghĩa của nghiên cứu........................................................................................6
1.6. Kết cấu báo cáo nghiên cứu .................................................................................6
CHƢƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU ....................8
2.1. Một số khái niệm ..................................................................................................8
2.1.1. An toàn người bệnh ...........................................................................................8
2.1.2. Văn hóa an toàn .................................................................................................9
2.1.3. Văn hóa an toàn người bệnh ...........................................................................10
2.2. Các lý thuyết liên quan .......................................................................................12
2.2.1. Lý thuyết trao đổi lãnh đạo thành viên của Graen và Uhl-Bien (1995) ..........12


2.2.2. Lý thuyết tổ chức tin cậy cao của Roberts (1990) (High reliability
organization theory - HROT) ....................................................................................13
2.2.3. Lý thuyết trao đổi xã hội của Peter Blau (1964) .............................................14
2.3. Các nghiên cứu trước có liên quan .....................................................................15
2.3.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài ..........................................................................15
2.3.2. Các nghiên cứu ở Việt Nam ............................................................................ 23
2.4. Đề xuất mô hình nghiên cứu ..............................................................................27
2.4.1. Trao đổi giữa lãnh đạo và thành viên ..............................................................27
2.4.2. Trao đổi giữa nhóm và thành viên ..................................................................28
2.4.3. Lãnh đạo chuyển dạng ....................................................................................30
2.4.4. Cam kết với tổ chức ........................................................................................32
2.4.5. Sự hài lòng trong công việc ............................................................................33
CHƢƠNG 3 PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ...................................................36
3.1. Quy trình nghiên cứu .........................................................................................36
3.2. Nghiên cứu định tính ..........................................................................................37
3.2.1. Thiết kế nghiên cứu định tính .........................................................................37
3.2.2. Kết quả của nghiên cứu định tính ...................................................................38
3.3. Diễn đạt và mã hóa thang đo ..............................................................................41
3.3.1. Thang đo các yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa an toàn người bệnh ..................41

Phụ lục 01: Giới thiệu khái lược về Bệnh viện Quân y 175.
Phụ lục 02: Danh sách các nhân viên tham gia thảo luận nhóm.
Phụ lục 03: Danh sách các nhà quản lý tham gia thảo luận nhóm.
Phụ lục 04: Thảo luận nhóm tập trung - Nghiên cứu định tính.


Phụ lục 05: Bảng câu hỏi khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa an toàn
người bệnh tại Bệnh viện Quân y 175.
Phụ lục 06: Hậu quả của sự cố y khoa.
Phụ lục 07: Kết quả phân tích số liệu khảo sát.


CÁC TỪ VIẾT TẮT

AHRQ

Cơ quan y tế Nghiên cứu và Quản lý Chất lượng chăm
sóc sức khỏe (Agency for Healthcare Research and
Quality).

ATNB

An toàn người bệnh.

BS

Bác sỹ.

BV


NV

Nhân viên.

PDCA

Lập kế hoạch – Thực hiện – Kiểm tra – Hành động
(Plan – Do – Check – Act).

QLCL

Quản lý chất lượng.

TDLD

Trao đổi giữa lãnh đạo và thành viên.

TDN

Trao đổi giữa nhóm và thành viên.

TP.HCM

Thành phố Hồ Chí Minh.

VHAT

Văn hóa an toàn.

VHATNB

....................................................................................................................15
Hình 2.2: Mô hình mối quan hệ giữa lãnh đạo chuyển dạng và văn hóa an toàn
người bệnh. .................................................................................................16
Hình 2.3: Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa an toàn người bệnh tại
Canada. .......................................................................................................17
Hình 2.4: Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa an toàn người bệnh. ............18
Hình 2.5: Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa an toàn người bệnh. ............19
Hình 2.6: Mô hình nghiên cứu đề xuất. ....................................................................35
Hình 3.1: Quy trình nghiên cứu. ...............................................................................36
Hình 4.1: Biểu đồ t n số của ph n dư chuẩn hóa Histogram ....................................68
Hình 4.2: Biểu đồ P-P Plot ........................................................................................68
Hình 4.3: Biểu đồ Scatterplot ....................................................................................69


TÓM TẮT
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là “Các yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa an toàn
người bệnh: Nghiên cứu trường hợp Bệnh viện Quân y 175” với ba mục tiêu nghiên
cứu cụ thể như sau: Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa an toàn người bệnh
tại Bệnh viện; kiểm định mô hình về các yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa an toàn
người bệnh - áp dụng cho trường hợp Bệnh viện Quân y 175 và đề xuất một số hàm
ý quản trị nhằm cải thiện văn hóa an toàn người bệnh tại Bệnh viện Quân y 175.
Dựa trên cơ sở lý thuyết và nghiên cứu định tính đề tài đưa ra 05 yếu tố có ảnh
hưởng đến văn hóa an toàn người bệnh tại Bệnh viện Quân y 175 bao gồm các yếu
tố: Trao đổi giữa lãnh đạo và thành viên; Trao đổi giữa nhóm và thành viên; Lãnh
đạo chuyển dạng; Sự hài lòng trong công việc; Cam kết tổ chức.
Nghiên cứu được thực hiện qua 3 giai đoạn. Nghiên cứu định tính để xác định
lại các yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa an toàn người bệnh mà tác giả đề xuất, xây
dựng thang đo để đo lường từng yếu tố đó. Sau đó tiến hành khảo sát sơ bộ với 50
đối tượng nghiên cứu trước khi tiến hành nghiên cứu chính thức. Nghiên cứu chính
thức được thực hiện bằng việc khảo sát 1000 cán bộ, nhân viên đang làm việc tại

đình và những lợi ích kinh tế của việc cải thiện an toàn người bệnh. Mức độ tổn hại
mà chăm sóc y tế gây ra cho người bệnh đã được làm rõ nhờ việc công bố nghiên
cứu từ một số quốc gia có nền y tế phát triển ở trình độ cao như Australia, Canada,
Đan Mạch, New Zealand, Vương quốc Anh (UK) và Hoa Kỳ (USA).
Theo WHO (2018) ước tính mỗi năm có 421 triệu trường hợp nhập viện trên
toàn thế giới và xấp xỉ 42,7 triệu sự cố ngoài ý muốn xảy ra đối với người bệnh, có
tới hơn 1 triệu người bệnh tử vong do các biến chứng phẫu thuật và trung bình 14
trong số 100 người bệnh nhập viện do nhiễm trùng bệnh viện mỗi năm. Dữ liệu mới
nhất cho thấy rằng, sai lỗi y khoa là nguyên nhân thứ 14 gây nên bệnh tật và tử vong
cho người bệnh trên toàn thế giới. Tại các quốc gia có thu nhập cao, cứ 10 người


2

bệnh thì có 1 người bị xảy ra sự cố trong quá trình điều trị tại bệnh viện. Bên cạnh
đó, trong một nghiên cứu về sự cố y khoa tại 26 nước có thu nhập trung bình và
thấp, tỷ lệ sự cố ngoài ý muốn là 8%. Trên phạm vi toàn c u, chi phí liên quan đến
sai sót về thuốc được ước tính là 42 tỷ đô la Mỹ hằng năm (tương đương 1% chi
tiêu toàn c u cho y tế).
An toàn người bệnh là mối quan ngại quốc tế và một thực tế được công nhận
rộng rãi là các sự cố bất lợi đã không được báo cáo đ y đủ. An toàn người bệnh
không phải là trách nhiệm của cá nhân, đó là trách nhiệm của tập thể, tất cả mọi
người, từ nhân viên y tế đến cán bộ quản lý và của cả người bệnh. Hơn thế nữa, việc
đ u tư cho nâng cao an toàn người bệnh có thể dẫn đến khoản tiết kiệm về tài chính
và mang lại kết quả tốt hơn cho người bệnh. Cụ thể tại các bệnh viện ở Hoa Kỳ, cải
tiến về an toàn người bệnh đã dẫn đến khoản tiết kiệm 28 tỷ đô la Mỹ khoảng từ
năm 2010 đến năm 2015 (WHO, 2018). Nhận thức được t m quan trọng của an toàn
người bệnh, các đơn vị y tế đã và đang tập trung vào việc xây dựng và phát triển
văn hóa an toàn người bệnh. Vì văn hóa an toàn người bệnh là tập hợp những giá
trị, thái độ, niềm tin, nhận thức về an toàn của mọi nhân viên trong một bệnh viện

văn hóa an toàn người bệnh và các yếu tố ảnh hưởng tại các Bệnh viện miền Đông
Tây Ethiopia. Các nhân tố ảnh hưởng được liệt kê trong nghiên cứu bao gồm: giới
tính, tuổi, tình trạng hôn nhân, tôn giáo, kinh nghiệm, vị trí công tác, tham gia đào
tạo an toàn người bệnh, số giờ làm việc, khuyến khích quản lý.
Tại Việt Nam, h u hết các nghiên cứu sử dụng bộ câu hỏi HSOPSC để đánh
giá văn hóa an toàn người bệnh tại tổ chức như nghiên cứu văn hóa an toàn người
bệnh tại Bệnh viện đa khoa Đồng Tháp của Nguyễn Cẩm Hằng (2012); khảo sát văn
hóa an toàn người bệnh tại Bệnh viện Nhi Đồng 1 của Tăng Chí Thượng và cộng sự
(2012); nghiên cứu văn hóa an toàn người bệnh tại Bệnh viện Từ Dũ TP.HCM của
Tr n Nguyễn Như Anh (2015); nghiên cứu tác động của văn hóa an toàn người
bệnh đến hành vi an toàn và t n suất ước đoán xảy ra sự cố sai sót thuốc, té ngã liên
quan đến nhân viên chăm sóc tại khoa lâm sàng Bệnh viện Đại học Y Dược
TP.HCM của Phạm Thúy Trinh (2016); nghiên cứu văn hóa an toàn người bệnh tại
Bệnh viện Truyền máu Huyết học TP.HCM của Đỗ Văn Lắm (2017). Hiện tại ở
Việt Nam, cụ thể ở Bệnh viện Quân y 175 chưa có đề tài nào nghiên cứu một cách
tổng quát và có hệ thống về các yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa an toàn người bệnh.


4

Bệnh viện Quân y 175 cũng là một trong Bệnh viện đã và đang triển khai thực
hiện an toàn người bệnh. Bệnh viện đã khảo sát thí điểm báo cáo an toàn người
bệnh tại 3 khoa (Nội cán bộ cao cấp, hồi sức cấp cứu, ngoại th n kinh) từ năm 2014
đến 2016. Kết quả cho thấy rằng trong tổng số 170 ca thu thập; số ca đã xảy ra tại
Bệnh viện có 149 ca, chiếm tỷ lệ 87,6%; số ca suýt xảy ra có 21 ca, chiếm tỷ lệ
12,4%. Vì vậy, ph n lớn các sự cố được báo cáo đều đã xảy ra tại Bệnh viện. H u
hết sự cố xảy ra không gây tổn hại đến người bệnh và chiếm tỷ lệ cao 67,9%. Năm
2017, số lượng sự cố quản lý được là 21 sự cố. Sự cố được báo cáo 85,71% (18/21),
sự cố liên quan đến y khoa 80,95% (17/21), xảy ra ngoài giờ hành chính 61,9%
(13/21). Từ đ u năm 2018 đến nay, sự cố y khoa có 91 sự cố được ghi nhận trong

- Đối tượng nghiên cứu là các yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa an toàn người
bệnh tại Bệnh viện.
- Đối tượng khảo sát là nhân viên và các cán bộ quản lý trong Bệnh viện (khối
nội, khối ngoại, khối cận lâm sàng, phòng điều dưỡng) tự nguyện tham gia vào
nghiên cứu.
1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
-

Phạm vi không gian:

Nghiên cứu được thực hiện khảo sát tại Bệnh viện Quân y 175.
-

Phạm vi thời gian:

Từ ngày 19/11/2017 đến ngày 19/09/2018 tại Bệnh viện Quân y 175.
1.4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để đạt được các mục tiêu nghiên cứu, đề tài vận dụng phương pháp hỗn hợp,
bao gồm phương pháp nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng, cụ thể như
sau:
Nghiên cứu định tính:
Phương pháp nghiên cứu định tính được sử dụng trong nghiên cứu này là
phương pháp thảo luận nhóm tập trung. Có 2 nhóm tham gia thảo luận: Nhóm (1)
gồm 7 nhân viên đang làm việc tại Bệnh viện Quân y 175 và nhóm (2) gồm 5 nhà
quản lý. Nghiên cứu định tính nhằm điều chỉnh, bổ sung thang đo các yếu tố ảnh
hưởng đến văn hóa an toàn người bệnh tại Bệnh viện Quân y 175.
Nghiên cứu định lƣợng:


6

7

Chƣơng 4: Kết quả nghiên cứu: Trình bày thông tin về mẫu khảo sát, kiểm
định thang đo, kiểm định các giả thuyết nghiên cứu, phân tích, đánh giá các kết quả;
Bàn luận kết quả nghiên cứu.
Chƣơng 5: Kết luận và hàm ý quản trị: đề xuất các hàm ý quản trị nhằm triển
khai hiệu quả văn hóa an toàn người bệnh nhằm nâng cao sự hài lòng của người
bệnh; đồng thời chỉ ra được những hạn chế từ nghiên cứu và đề xuất các hướng
nghiên cứu tiếp theo.


8

CHƢƠNG 2
CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
2.1. Một số khái niệm
2.1.1. An toàn ngƣời bệnh
Theo Kohn và cộng sự (2000), an toàn người bệnh là việc không gây thương
tích cho người bệnh, đảm bảo sự an toàn của người bệnh liên quan đến việc thiết lập
các hệ thống và quy trình hoạt động để giảm thiểu khả năng xảy ra sai lỗi và tối đa
hóa khả năng ngăn chặn chúng. Sự an toàn của người bệnh được cho là việc tránh,
ngăn chặn và cải thiện các kết quả bất lợi hoặc các thương tích phát sinh từ quá
trình chăm sóc sức khỏe (Cooper và cộng sự, 2000). Hơn nữa, an toàn của người
bệnh được định nghĩa là việc tránh và phòng ngừa tổn thương tới người bệnh hoặc
các sự cố y khoa từ trong quá trình chăm sóc sức khỏe (Batcheller và cộng sự,
2004).
An toàn người bệnh là tập hợp các thực hành chăm sóc sức khỏe tập trung vào
việc cải thiện các quy trình chăm sóc làm giảm các sai lỗi y khoa và giảm thiểu
nguy hại cho người bệnh trong quá trình chăm sóc sức khỏe (Lindberg và cộng sự,
2008; Morath và Turnbull, 2005).

Mearns, 2003). Định nghĩa rộng hơn và hữu ích hơn về văn hóa an toàn là niềm tin
trong một nhóm thực hành an toàn và chính sách an toàn, cam kết thực hiện các
biện pháp an toàn để bảo vệ người bệnh và các hành vi mà tổ chức khuyến khích
hoặc không khuyến khích (Schneider, 1990; Sorra và cộng sự, 2008; Wagner và
cộng sự, 2009). Nói đơn giản hơn, văn hóa an toàn có thể được mô tả như một sự
hiểu biết về niềm tin và thái độ của các vấn đề an toàn chia sẻ bởi một nhóm
(Mearns và cộng sự, 2001; Mearns, 2003).
Khái niệm văn hóa an toàn đã được sử dụng trong các hệ thống chăm sóc sức
khỏe. Dựa trên Cơ quan nghiên cứu và chất lượng chăm sóc sức khỏe AHRQ
(2008), văn hóa an toàn có liên quan đến cam kết của nhân viên về an toàn trong
một tổ chức. Một số đặc điểm chính của văn hóa an toàn được áp dụng cho các hệ
thống chăm sóc sức khỏe, dựa trên các nghiên cứu về các tổ chức uy tín như ngành
công nghiệp điện hạt nhân, hải quân và giao thông (Harmon, 2006; Pizzi và cộng
sự, 2001). Những đặc điểm chính này bao gồm:


10

- Quan điểm hệ thống: quản lý nhận ra những rủi ro có liên quan đến tổ chức
hoạt động và phân tích, giải quyết các rủi ro và sai sót một cách có hệ thống;
- Môi trường không đổ lỗi và tha thứ: cá nhân tự nguyện báo cáo sai lỗi hoặc
những sự cố xém sai mà không sợ bị trừng phạt;
- Môi trường hợp tác: các cá nhân và nhóm làm việc hoặc các đơn vị hợp tác
có hiệu quả để hoàn thành mục tiêu của tổ chức;
- Các nguồn lực an toàn đ y đủ: các tổ chức sẵn sàng ủng hộ nguồn lực phù
hợp để giải quyết các vấn đề về an toàn; (Pizzi và cộng sự, 2001).
Tóm lại, theo Sở Y tế TP.HCM (2018) cho rằng, văn hóa an toàn người bệnh
là một tổ chức được xem là có văn hóa an toàn khi mỗi thành viên của tổ chức đó,
dù ở cương vị nào đều thể hiện rõ vai trò chủ động trong phòng ngừa sai sót và vai
trò của từng cá nhân này đều nhận được sự hỗ trợ của tổ chức.

bệnh, đánh giá sự thành công của các hoạt động an toàn người bệnh, thực hiện các
yêu c u theo quy định và tiến hành đo lường.
Còn theo Ronald (2005); Schein (1985), văn hóa an toàn người bệnh là hành
vi tổng thể của cá nhân và tổ chức, dựa trên một tập hợp các niềm tin và giá trị
chung nhằm mục đích làm giảm các cơ hội gây tổn hại cho người bệnh. Singer và
cộng sự (2009) thì văn hóa an toàn người bệnh được định nghĩa là các giá trị được
chia sẻ giữa các thành viên trong tổ chức về những vấn đề quan trọng, niềm tin của
họ về cách thức hoạt động trong tổ chức và tác động của chúng đến các đơn vị làm
việc và cấu trúc, hệ thống của tổ chức, cùng nhau tạo ra các hành vi chuẩn mực
trong tổ chức thúc đẩy sự an toàn người bệnh.
Hiệp hội Châu Âu về chất lượng chăm sóc sức khỏe - EUNetPaS (2010);
Vifladt và cộng sự (2016) định nghĩa văn hóa an toàn người bệnh là một mô hình
kết hợp hành vi cá nhân và tổ chức, dựa trên các niềm tin và giá trị chia sẻ nhằm
giảm thiểu tác hại của người bệnh trong quá trình chăm sóc cho người bệnh.
Reiman và cộng sự (2010), văn hóa an toàn người bệnh được coi là một yếu tố
quan trọng ảnh hưởng đến chất lượng và sự an toàn của chăm sóc sức khỏe. Văn
hóa an toàn người bệnh có thể được định nghĩa là sự sẵn lòng và khả năng của một
tổ chức để hiểu được sự an toàn (và các mối nguy) cũng như sự sẵn sàng và khả
năng thực hiện an toàn người bệnh.


12

Theo Waterson (2014); Feng và cộng sự (2008), văn hóa an toàn của người
bệnh xuất phát từ sự chia sẻ (niềm tin và kỳ vọng), giá trị (lý tưởng, niềm tin quan
trọng và lâu dài), các chuẩn mực (niềm tin về cách hành xử của các thành viên trong
nhóm trong một hoàn cảnh nhất định) giữa các thành viên của tổ chức, đơn vị hoặc
nhóm liên quan đến các thực hành trực tiếp hoặc gián tiếp ảnh hưởng đến sự an toàn
của người bệnh.
Singer và Vogus (2013), văn hóa an toàn người bệnh là nhận thức chung về

nhóm thành hệ thống các mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau.
2.2.2. Lý thuyết tổ chức tin cậy cao của Roberts (1990) (High reliability
organization theory - HROT)
Tổ chức có độ tin cậy cao (High reliability organization - HRO) là một tổ
chức đã thành công trong việc tránh các thảm họa trong một môi trường mà tai nạn
bình thường có thể xảy ra do các yếu tố rủi ro và phức tạp.
Dựa trên lý thuyết HROT (High reliability organization theory) phát triển từ lý
thuyết tai nạn bình thường của Charles Perrow (Normal Accident Theory - NAT),
một nhóm các nhà nghiên cứu tại Đại học California, Berkeley (Todd LaPorte,
Gene Rochlin và Karlene Roberts) đã nghiên cứu cách thức các tổ chức làm việc
với các hệ thống phức tạp và nguy hiểm mà không xảy ra sai lỗi.
Lý thuyết tổ chức tin cậy cao (HROT) dựa trên ý tưởng rằng các sai lỗi có thể
được ngăn chặn thông qua cam kết lãnh đạo cấp cao và văn hóa tổ chức về độ tin
cậy (La Porte, 1996). Ngược lại, lý thuyết tai nạn bình thường dựa trên niềm tin
rằng tai nạn là không thể tránh khỏi hoặc bình thường và có cách tiếp cận khá bi
quan về khả năng ngăn chặn hậu quả các lỗi trong môi trường phức tạp (Perrow,
1984). Hơn nữa, người ta tin rằng tổ chức có độ tin cậy cao (High reliability
organizations - HROs) có ít lỗi hơn vì họ đã chấp nhận khái niệm ''văn hóa an toàn''
hoặc văn hóa có độ tin cậy và các nhà nghiên cứu cho rằng việc tạo ra các hệ thống,
đào tạo và học tập có thể dẫn đến cải thiện an toàn, ngay cả đối với một hệ thống
phức tạp, chặt chẽ (Roberts, 1990; Ruchlin và cộng sự, 2004; Gaba, 2000). Các lý
thuyết về lãnh đạo và văn hóa an toàn có nguồn gốc từ các nghiên cứu của tổ chức
có độ tin cậy cao (HROs) rất hữu ích cho các bệnh viện khi họ làm việc theo hướng
cải tiến kết quả an toàn người bệnh (Patient safety outcome - PSO) (Reason, 2000).


14

Thuyết tổ chức có độ tin cậy cao có sáu thành ph n thiết yếu được dựa trên
nghiên cứu của Singer và cộng sự (2003), đó là: