VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

SẦM THỊ DƯƠNG

NGHIÊN CỨU SO SÁNH DÒNG HỌ
CỦA NHÓM HMÔNG TRẮNG VÀ HMÔNG HOA
Ở XÃ BẠCH NGỌC, HUYỆN VỊ XUYÊN, TỈNH HÀ
GIANG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC

HÀ NỘI - 2019


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

SẦM THỊ DƯƠNG

NGHIÊN CỨU SO SÁNH DÒNG HỌ
CỦA NHÓM HMÔNG TRẮNG VÀ HMÔNG HOA
Ở XÃ BẠCH NGỌC, HUYỆN VỊ XUYÊN, TỈNH HÀ
GIANG
Ngành: Nhân học
Mã số: 9 31 03 02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC


Bạch Ngọc, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang đã nhiệt tình cộng tác, cung cấp số
liệu, tư liệu nghiên cứu cần thiết liên quan tới đề tài trong suốt quá trình tác giả
điền dã, khảo sát tại địa bàn nghiên cứu.
Đặc biệt, tác giả xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc tới PGS.TS. Phạm Quang
Hoan và PGS. TS. Nguyễn Thị Song Hà đã trực tiếp hướng dẫn, dìu dắt, giúp đỡ
với những chỉ dẫn khoa học quý giá và tạo động lực, khơi dậy niềm say mê nghiên
cứu, học tập trong suốt quá trình triển khai và hoàn thành luận án.
Xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, tháng 03 năm 2019
Nghiên cứu sinh

Sầm Thị Dương


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU....................................................................................................................1
Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, KHÁI
QUÁT VỀ ĐỊA BÀN VÀ TỘC NGƯỜI NGHIÊN CỨU...................................................10
1.1.Tổng quan tình hình nghiên cứu........................................................................10
1.2.Cơ sở lý thuyết nghiên cứu................................................................................21
1.3.Một số câu hỏi nghiên cứu................................................................................30
1.4.Khái quát xã Bạch Ngọc và người Hmông tại địa bàn nghiên cứu.....................31
1.5.Một số điểm tương đồng và khác biệt về văn hóa giữa hai nhóm Hmông
Trắng và Hmông Hoa................................................................................................41
Chương 2: ĐẶC ĐIỂM DÒNG HỌ CỦA NHÓM HMÔNG TRẮNG VÀ HMÔNG HOA
................................................................................................................................. 50
2.1.Sự phân bố của các dòng họ thuộc các nhóm Hmông.......................................50
2.2.Quan niệm về dòng họ......................................................................................50
2.3.Sự hình thành các dòng họ................................................................................51
2.4.Các dấu hiệu nhận biết dòng họ........................................................................53

DTH:
ĐU:
GS:
HĐND:
KT-XH:
KHXH:
MTTQ:
NCS:
NQ:
NxB:
PGS:
PL
QĐ:
QLNN
TS:
TTg:
TU:
TW:
Tr:
UBDT:
UBND:
VHDT:
XHCN:

Ban chấp hành
Cán bộ
Công nghiệp hóa – hiện đại hóa
Chỉ thị
Dân tộc thiểu số
Dân tộc học

Hmông Hoa vẫn duy trì tín ngưỡng truyền thống và nhóm Hmông Trắng
và Hmông Hoa đã cải đạo theo Tin Lành.......................................................47
Bảng 2.1: So sánh sự giống và khác nhau về đặc điểm dòng họ của nhóm
Hmông Trắng và dòng họ của nhóm Hmông Hoa còn duy trì tín ngưỡng
truyền thống.................................................................................................85
Bảng số 2.2: So sánh sự giống và khác nhau về đặc điểm dòng họ người Hmông
còn duy trì tín ngưỡng truyền thống và dòng họ người Hmông cải đạo theo
Tin Lành.........................................................................................................88
Bảng 3.1: So sánh sự giống và khác nhau về vai trò và quan hệ dòng họ của
nhóm Hmông Trắng và Hmông Hoa duy trì tín ngưỡng truyền thống.........124
Bảng 3.2: So sánh sự giống/ khác nhau về vai trò, quan hệ dòng họ của
nhóm người Hmông duy trì tín ngưỡng truyền thống và nhóm cải đạo
theo Tin Lành.............................................................................................126


DANH MỤC SƠ ĐỒ
Sơ đồ 1. Cách bố trí các bát trong lễ cúng ma trâu của họ Giàng nhóm Hmông Hoa..74
Sơ đồ 2. Cách bố trí các bát trong lễ cúng ma trâu của họ Thào nhóm Hmông Trắng.74
Sơ đồ 3. Cách bố trí các bát trong lễ cúng ma trâu của họ Thào nhóm Hmông Hoa...75
Sơ đồ 4. Cách bố trí các bát trong lễ cúng ma trâu của họ Vàng nhóm Hmông Trắng. 75


MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Người Hmông là tộc người thiểu số trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam.
Với đặc thù về nguồn gốc lịch sử tộc người, tâm lý, văn hóa,... người Hmông đã và
đang là mối quan tâm nghiên cứu của nhiều tổ chức, nhiều ngành khoa học ở trong
và ngoài nước, trong đó có ngành Dân tộc học và Nhân học. Trên địa bàn tỉnh Hà
Giang, người Hmông phân bố khắp ở 11/11 huyện, thành phố với bốn nhóm gồm:

là nguồn lực “mềm”. Từ quan điểm này, thì dòng họ chính là một nguồn vốn xã hội.

2


Bản thân dòng họ các tộc người nói chung, trong đó có tộc người Hmông luôn hàm
chứa những giá trị kinh tế, văn hóa, xã hội nhất định. Do vậy, cần có những nghiên
cứu về dòng họ, làm rõ nguồn vốn xã hội và giá trị nguồn lực này. Kết quả nghiên
cứu là minh chứng và cơ sở khoa học, thúc đẩy các cấp quản lý đổi mới tư duy
trong việc huy động và xã hội hóa các nguồn nội lực, để phát triển KT-XH của địa
phương vùng đồng bào Hmông theo hướng bền vững.
Cho đến nay, mặc dù đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu về những khía cạnh
khác nhau của tộc người Hmông, tuy nhiên chưa có nghiên cứu nào đi sâu so
sánh sự tương đồng và khác biệt về thiết chế dòng họ các nhóm Hmông khác nhau
tại địa bàn một xã. Vì thế, nghiên cứu so sánh dòng họ người Hmông thuộc các
nhóm khác nhau theo tính chất điểm, dưới góc độ chuyên ngành Nhân học là
một đề tài mới, vừa có ý nghĩa khoa học, vừa có giá trị thực tiễn sâu sắc.
Từ những lý do trên, NCS quyết định chọn vấn đề Nghiên cứu so sánh dòng
họ của nhóm Hmông Trắng và Hmông Hoa ở xã Bạch Ngọc, huyện Vị Xuyên,
tỉnh Hà Giang làm đề tài luận án tiến sĩ.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
* Mục đích nghiên cứu:
- Tìm hiểu đặc điểm, vai trò, mối quan hệ, giá trị dòng họ của nhóm Hmông
Trắng và Hmông Hoa trên địa bàn xã Bạch Ngọc, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang; so
sánh để nhận diện sự tương đồng và khác biệt của dòng họ giữa hai nhóm.
- Nhận diện sự biến đổi bản sắc văn hóa dân tộc Hmông thông qua
nghiên cứu về dòng họ của hai nhóm Hmông tại địa bàn nghiên cứu.
- Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn trong
quản lý nhà nước đối với công tác dân tộc - tôn giáo tại vùng người Hmông.
* Nhiệm vụ nghiên cứu:

kỳ đổi mới. Đồng thời kể từ khi đổi mới, quản lý nhà nước về công tác dân tộc
được quan tâm toàn diện. Bên cạnh đó, chiến tranh biên giới Việt - Trung kết
thúc, đồng bào các dân tộc nói chung, trong đó có người Hmông cư trú ở vùng
biên giới của tỉnh Hà Giang có cuộc sống ổn định hơn.
4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
4.1. Phương pháp luận
Cơ sở phương pháp luận của luận án là chủ nghĩa duy vật lịch sử, đối tượng
nghiên cứu luôn đặt trong hoàn cảnh cụ thể trên cả phương diện lịch đại và
đồng đại. Bên cạnh đó, các vấn đề nghiên cứu còn được luận giải trên cơ sở
phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác – Lê nin,
đặt đối tượng nghiên cứu trong mối liên hệ tương tác qua lại với môi trường tự
nhiên, kinh tế - xã hội và luôn xem xét theo chiều hướng vận động, biến đổi không
ngừng, nhằm tìm ra bản chất của vấn đề, tránh tư duy siêu hình, chủ quan, duy


ý chí. Đồng thời, các


phân tích của đề tài luận án cũng được giải quyết trên quan điểm của Đảng,
Nhà nước ta và tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề văn hóa, dân tộc, tín ngưỡng, tôn
giáo.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện các mục tiêu nghiên cứu đặt ra, luận án đã sử dụng những
phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:
* Phương pháp thu thập tổng hợp tài liệu hiện có: NCS tiến hành thu thập,
hệ thống hóa và xử lý các nguồn tài liệu đã có từ các sách, báo, tạp chí; Các đề tài,
luận án nghiên cứu ở trong nước và nước ngoài; Báo cáo của các cơ quan trung
ương và địa phương liên quan đến đề tài luận án. Trên cơ sở tài liệu thu thập
được, NCS phân tích, chọn lọc, tham khảo, vận dụng, kế thừa các kết quả đó để
làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu. Các tài liệu được sử dụng trong luận án, đều

Thành. Lễ mừng thọ của hộ gia đình ông Lý Văn Minh (nhóm Hmông Trắng, thôn
Khuổi Dò); Lễ giải hạn của hộ gia đình ông Vàng Mý Sỳ (nhóm Hmông Trắng, thôn
Khuổi Dò); Đám cưới của hộ gia đình họ Giàng, người Hmông Trắng theo đạo Tin
Lành ở thôn Khuổi Vài. Dịp tết âm lịch năm 2017, NCS tham dự tại một số hộ gia
đình nhóm Hmông Trắng và Hmông Hoa ở thôn Minh Thành. Với phương châm
“3 cùng” là “cùng ăn, cùng ở, cùng làm việc”, khi tham dự các sinh hoạt nghi lễ tại
cộng đồng, dòng họ, hộ gia đình của hai nhóm Hmông, NCS được đồng bào coi
như thành viên/khách thân thiết. NCS cũng thực hành các nghi thức trong các
nghi lễ theo hướng dẫn của đồng bào,... Với sự hiểu biết về ngôn ngữ, phong tục
tập quán người Hmông, đồng thời với mối quan hệ gần gũi với cộng đồng, nghiên
cứu sinh đã dần tiếp cận được đối tượng nghiên cứu từ cái nhìn “bên trong” – “chủ
thể”, hạn chế dần tư duy, lối quan sát từ cái nhìn “bên ngoài” – “khách thể”.
- Phỏng vấn sâu: Để thu thập tài liệu phục vụ đề tài luận án, NCS đã sử dụng
thao tác phỏng vấn sâu. Trên cơ sở nhiệm vụ của đề tài, NCS phỏng vấn nhiều đối
tượng với tiêu chí và nội dung cụ thể như sau:
+ Đối tượng phỏng vấn gồm: Trưởng dòng họ, những người có uy tín trong
dòng họ (người cao tuổi là bậc cha, chú, bà cô, ông cậu, người cầm quyền ma
quyền khách); già làng, trưởng thôn, những người là cán bộ đã nghỉ hưu hoặc đang
tham gia công tác, chủ hộ gia đình, những người hoạt động tín ngưỡng (thầy
cúng, thầy kèn, thấy trống, thầy chỉ đường); Trưởng điểm nhóm Tin Lành, một số
chức sắc, chức việc của các nhóm đạo của các dòng họ ở cả hai nhóm Hmông Trắng
và Hmông Hoa. Trong các đối tượng phỏng vấn có nam, nữ, người già, người trẻ,
có độ tuổi, nghề nghiệp khác nhau.
+ Tiêu chí: Đối tượng phỏng vấn phải là người Hmông của hai nhóm Hmông
Trắng và Hmông Hoa; sinh sống hoặc có quan hệ anh em với 06 dòng họ mà đề tài
luận án chọn làm đối tượng nghiên cứu ở 5 thôn của xã Bạch Ngọc. Đồng thời họ
phải là những người am hiểu phong tục tập quán dòng họ, tộc người.
+ Nội dung phỏng vấn: Tập trung vào các nhóm vần đề về quan niệm, sự hình
thành, các dấu hiệu nhận biết, truyền thuyết, kiêng kỵ của các dòng họ; Một số
sinh hoạt dòng họ như: tập tục trong đời sống, cưới xin, tang ma, tín ngưỡng,

cuộc.
* Phương pháp phân tích, tổng hợp: Từ các tư liệu thu thập được thông
qua các phương pháp nghiên cứu trên, NCS tiến hành phân tích để làm rõ các nội
dung của đề tài luận án. Qua phân tích giúp NCS luận giải các vấn đề nghiên cứu rõ
ràng, đảm bảo tính khoa học, chính xác. Lập luận có lôgic luận cứ, luận chứng
đầy đủ. Đồng thời với việc phân tích NCS tổng hợp lại toàn bộ tư liệu một cách
hệ thống, theo từng vấn đề. Làm cơ sở đánh giá nguồn từ liệu nào đã đầy đủ, tư
liệu nào còn thiếu, mức độ quan trọng, độ chính xác... từ đó đặt ra nhiệm vụ


nghiên cứu thu thập tư liệu trong thời gian tiếp theo.


* Phương pháp so sánh: để làm rõ vấn đề của đề tài luận án đó là sự giống và
khác nhau giữa dòng họ của nhóm Hmông Trắng và nhóm Hmông Hoa, NCS tiến
hành so sánh từng vấn đề, cụ thể gồm: So sánh tên gọi, ngôn ngữ, văn hóa vật chất
(nhà ở, trang phục), văn hóa tinh thần (sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo, cưới xin, tang
ma), tổ chức dòng họ, đặc điểm dòng họ... So sánh trên các phương diện: về thời
gian và lịch sử; về không gian và địa lý; giữa các nguồn tư liệu; giữa các vùng, nhóm
người Hmông khác nhau, nhằm đảm bảo cho việc nghiên cứu đạt mục đích đề ra.
Qua so sánh, tìm ra được nguyên nhân và lý giải sự tương đồng và khác biệt dòng họ
của hai nhóm.
* Phương pháp chuyên gia: NCS đã gặp gỡ một số chuyên gia am hiểu về nội
dung đề tài luận án để trao đổi, phỏng vấn, xin ý kiến tư vấn, chỉ dẫn... Đó là các nhà
khoa học, các bậc lão thành, các cán bộ, lãnh đạo là người Hmông đã nghỉ hưu
hoặc đang tham gia công tác, những người có uy tín am hiểu về văn hóa tộc người
Hmông... Thông qua phương pháp chuyên gia, NCS đã kế thừa được rất nhiều kết
quả, kinh nghiệm nghiên cứu và nhiều chỉ dẫn khoa học hữu ích, qua đó tiết kiệm
được thời gian và tranh thủ được trí tuệ, kiến thức của chuyên gia vận dụng vào đề
tài luận án.

- Nhận diện được bản sắc văn hóa dân tộc Hmông thông qua nghiên cứu
về dòng họ trong xã hội đương đại.
- Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học trong quản lý nhà nước đối
với công tác dân tộc - tôn giáo tại vùng người Hmông ở tỉnh Hà Giang. Đề xuất
quan điểm, giải pháp hữu hiệu trong việc xây dựng và thực hiện chính sách bảo
tồn và phát huy các giá trị văn hóa dòng họ người Hmông.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
6.1. Ý nghĩa lý luận
Luận án được thực hiện dựa trên phương pháp nghiên cứu chuyên ngành Dân
tộc học và Nhân học với các lý thuyết phù hợp. Nguồn tài liệu được sử dụng là
kết quả nghiên cứu khoa học của nhiều học giả trong và ngoài nước về khoa học xã
hội và nhân văn. Bên cạnh đó luận án còn được bổ sung tài liệu điền dã Dân tộc
học tại địa bàn nghiên cứu. Vì vậy, bên cạnh ý nghĩa cung cấp tài liệu tham khảo về
tư liệu, thông tin, luận án còn mang ý nghĩa khoa học chuyên ngành, do được viết
theo cách đưa lý thuyết, phương pháp nghiên cứu Dân tộc học và Nhân học vào
trường hợp cụ thể trên thực địa.
Nội dung đề tài luận án nghiên cứu đặt dòng họ các nhóm Hmông Trắng và
Hmông Hoa trong phạm vi, thời gian cụ thể. Đồng thời gắn với việc tìm hiểu việc
thực hiện các cơ chế, chính sách dân tộc – tôn giáo tại địa bàn. Vì vậy, luận án có
giá trị trong việc cung cấp cơ sở khoa học để các nhà quản lý đánh giá, tổng kết các
chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước đã và đang áp dụng triển khai thực
hiện ở vùng đồng bào dân tộc Hmông.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Luận án là đề tài nghiên cứu so sánh về dòng họ nhóm Hmông Trắng và nhóm
Hmông Hoa đầu tiên tại xã Bạch Ngọc, vì vậy, có những ý nghĩa thực tiễn như sau:
- Nội dung luận án phản ánh trung thực các vấn đề văn hóa dòng họ


nhóm Hmông Trắng và nhóm Hmông Hoa trong bối cảnh đương đại. Kết quả
nghiên cứu chỉ ra những mặt tích cực cần được bảo tồn, phát huy đối với văn hóa

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, KHÁI QUÁT VỀ
ĐỊA BÀN VÀ TỘC NGƯỜI NGHIÊN CỨU
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
1.1.1. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
Từ thế kỷ XVII, các nhà khoa học Phương Tây đã bắt đầu nghiên cứu về dòng
họ, những người đi đầu đặt nền móng nghiên cứu về dòng họ phải nói đến
Bacophen, Mac Lennan và L.Morgan. Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của họ là một
số tộc người sinh sống ngoài các nước Phương Tây. Khi nghiên cứu về lịch sử của
gia đình nguyên thủy, các tác giả này đã phát hiện mối quan hệ thân tộc, quan
hệ hôn nhân và sự phát triển của hình thái gia đình. Các phát hiện trên được tổng
hợp trong tác phẩm kinh điển Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và
của nhà nước [54] của Ph.Ănghen. Ông đã trình bày kết quả nghiên cứu của
L.Morgan theo quan điểm duy vật lịch sử. L.Morgan đã phát hiện tính thân tộc và
đặc điểm (tục lệ) của thị tộc (dòng họ) khi nghiên cứu về thị tộc Irôqua (mẫu hệ)
và thị tộc Hy Lạp (phụ hệ). Đó là những tục lệ về bầu và bãi miễn tù trưởng,
nguyên tắc hôn nhân, sở hữu tài sản, quan hệ tương trợ, tín ngưỡng tôn giáo,
tên gọi, quyền lực... và bước đầu, ông đã đưa ra khái niệm về thân tộc (gens).
Tuy nhiên, trong khuôn khổ nội dung tác phẩm L.Morgan mới chỉ luận giải một vài
vấn đề liên quan đến dòng họ và chế độ thân tộc ở một số tộc người cổ đại, nên
chưa mang tính hệ thống. Nhưng những nghiên cứu của L.Morgan đã đặt nền
móng vững chắc cho sự phát triển của một số môn khoa học sau này, trong đó có
Dân tộc học và Nhân học.
Các học giả phương Tây khi nghiên cứu về mô hình quan hệ dòng họ trong
hệ thống thân tộc cho rằng: Các dòng họ được xác định bằng mối quan hệ tổ tiên,
vì vậy chúng có một bề dày thời gian. Nguyên tắc quan hệ dòng họ bao gồm sự
truyền lại và kết hợp; tư cách thành viên được truyền qua mối liên hệ cha mẹ con cái và liên kết những người này thành một nhóm xã hội. Trong một số xã
hội, tư cách thành viên trong một dòng họ sẽ quyết định cách thức người ta
được huy động để phục vụ cho hành động xã hội. Có hai cách chính mà người ta
thiết lập nên dòng họ: Cách thứ nhất, dòng họ được thiết lập bởi những người tin
rằng, họ liên hệ với nhau bằng một quan hệ như nhau thông qua bên mẹ và bên