MỤC LỤC
Trang
A. PHẦN MỞ ĐẦU: ……………………………………………………2
1. Lý do chọn đề tài ……………………………………………………………2
2. Mục đích nghiên cứu của SKKN: ………………………………………….. 2
3. Đối tượng nghiên cứu: ……………………………………………………… 3
4. Phương pháp nghiên cứu: …………………………………………………… 3
B. NỘI DUNG: ……………………………………………………………… 3
I. Cơ sở lý luận: ………………………………………………………………. 3
II. Thực trạng vấn đề ……………………………………………………… 6
1. Thuận lợi: …………………………………………………………………….6
2. Khó khăn: …………………………………………………………………….6
III. Các giải pháp, biện pháp thực hiện ………………………………………7
1. Giới thiệu bài dân ca theo hình thức tích hợp liên môn ……………………...7
2. Sử dụng trực quan và minh họa bài hát dân ca ………………………………8
3. Khởi động giọng theo thang âm của bài hát dân ca, hướng dẫn xử lý các từ
luyến, lấy hơi khi hát dân ca ..............................................................................
10
4. Hướng dẫn học sinh đặt lời mới, hướng dẫn học sinh hát theo nền nhạc remix
để nhanh thuộc bài và có hứng thú học hát ....................................................... 10
5. Giới thiệu thêm các loại hình dân ca đặc sắc của địa phương nơi học sinh
đang sinh sống tạo hứng thú cho tiết học …………………………………….. 13
6. Tổ chức trò chơi tìm hiểu về bài hát dân ca qua trò chơi ô chữ thông minh, trò
chơi tập làm ca sĩ …………………….………………………………………. 13
IV. Kết quả .………………………………………………………………..… 14
C. KẾT LUẬN…..…………………………………………………………….15

1


A. PHẦN MỞ ĐẦU

chung, giúp cho học sinh biết hát các làn điệu dân ca tiêu biểu, tìm hiểu và tiếp
cận các hình thức biểu diễn dân ca và có những hiểu biết nhất định về dân ca các
vùng miền của đất nước, hình thành và phát triển khả năng âm nhạc cho học
sinh, giáo dục tình cảm đọa đức trong sáng lành mạnh; hướng cho các em biết
cảm thụ và có thị hiếu âm nhạc tốt để các em biết yêu quê hương, đất nước, yêu
âm nhạc; tạo cho các em có trình độ văn hóa âm nhạc nhất định góp phần phát
2


triển toàn diện, hài hòa nhân cách của học sinh; hỗ trợ và tăng cường hiệu quả
việc giảng dạy môn Âm nhạc.
3. Đối tượng nghiên cứu
- Hoạt động dạy học hát dân ca cho học sinh tại trường THCS Nguyệt Ấn nơi
đang giảng dạy.
- Giáo viên và học sinh khối 6,7,8,9.
4. Phương pháp nghiên cứu
* Phương pháp nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu qua nội dung tài liệu bồi dưỡng
giáo viên THCS môn Âm nhạc.
*. Phương pháp nghiên cứu thực tế:
- Nghiên cứu qua việc giảng dạy thực tế tại trường THCS.
- Nghiên cứu qua các tiết dự giờ của các giáo viên dạy âm nhạc THCS.
- Qua việc đánh giá kết quả học tập của học sinh.
*. Phương pháp nghiên cứu hỗ trợ:
- Xem đĩa dạy mẫu của Bộ Giáo dục.
- Tập huấn hát dân ca trong các câu lạc bộ dịp hè.
B. NỘI DUNG
I. Cơ sở lý luận
- Dân ca Việt Nam là kho tàng văn hóa, tri thức dân gian, phản ánh những
phong tục tập quán, tâm tư nguyện vọng của con người Việt Nam, tạo thành một
hệ thống hình ảnh thiên nhiên, con người và lao động cùng hòa quyện vào nhau,

hôm nay nhận ra được những giá trị tinh thần vô cùng to lớn kết tinh trong các
làn điệu dân ca, từ chỗ hiểu được các giá trị, các em biết trân trọng, yêu quý các
giá trị những làn điệu dân ca, có ý thức, trách nhiệm giữ gìn và bảo tồn những di
sản tinh thần to lớn đó.
- Trong chương trình Âm nhạc của bậc THCS việc học hát dân ca được
thể hiện cụ thể như sau:
Phần

Nội dung

Hình thức

1

- Giới thiệu vài nét về dân ca
- Những làn điệu chính: Lý, hò,… cho ví - Nghe, xem và tìm hiểu.
dụ dân ca các vùng miền.

2

Giới thiệu và học hát các làn điệu dân ca:
- Lớp 6 có bài Lí con sáo Gò Công; Đi cấy
dân ca Thanh Hóa
- Lớp 7 có bài Lí cây đa dân ca Quan họ
Bắc Ninh, Đi cắt lúa dân ca Hrê
- Lớp 8 có bài Lí dĩa bánh bò dân ca Nam
bộ; Hò ba lí dân ca Quảng Nam.
- Lớp 9 có bài Lí kéo chài dân ca Nam bộ.

3

- Bước 2: Nghe hát mẫu
- Bước 3: Tìm hiểu bài hát, giải thích từ khó
- Bước 4: Khởi động giọng
- Bước 5: Tập hát từng câu
- Bước 6: Hoàn chỉnh cả bài
- Bước 7: Củng cố và kiểm tra
- Trong những năm qua, sự nghiệp giáo dục đào tạo âm nhạc có điều kiện
phát triển ở những bước cao hơn. Việc đưa âm nhạc vào học đường đã được chú
trọng vì những lợi ích quan trọng của nó trong việc giáo dục học sinh thành
người toàn diện. Dạy âm nhạc ở trường THCS không nhằm đào tạo các em
thành những con người hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp mà chủ yếu là giáo
dục văn hoá âm nhạc, làm cho các em yêu thích nghệ thuật âm nhạc, hình thành
ở học sinh một tâm hồn trong sáng, cách tư duy sắc sảo, lòng khát khao sáng
tạo, giàu tình cảm, nhanh nhẹn, hoạt bát và sống vui tươi. Âm nhạc phát triển tối
đa những tố chất sinh lý, những phẩm chất tâm lý của lứa tuổi học sinh, tạo điều
để các em hoàn chỉnh và cân đối về tâm hồn, trí tuệ và thể chất, làm phong phú
tình cảm của lứa tuổi học trò. Mặt khác, qua đó phát triển bồi dưỡng những
mầm non nghệ thuật cho tương lai đất nước. Đây là một môn học có đặc thù rất
riêng không giống những môn học khác, môn học mang tính nghệ thuật cao, học
sinh học theo phương châm học vui - vui học. Vì vậy tạo cho các em say mê
hứng thú học tập là rất cần thiết.
- Trong chương trình Âm nhạc được Bộ GD và ĐT đưa vào giảng dạy ở
trường THSC gồm có các phân môn:
+ Học hát
+ Tập đọc nhạc
+ Âm nhạc thường thức.
- Trong phân môn học hát, các em học sinh được học rất nhiều bài hát với
nhiều thể loại âm nhạc, tuy nhiên những bài hát dân ca trong chương trình là
những bài hát giúp các em yêu môn học, thêm yêu quê hương đất nước, yêu văn
hóa dân tộc, giúp các em rèn kĩ năng luyến láy, lấy hơi và đặc biệt là hiểu thêm

- Quá trình tìm hiểu về dân ca và đưa dân ca vào trường học cũng còn
nhiều khó khăn như: tìm hiểu về nguồn gốc xuất xứ, giai điệu có sự thay đổi…,
việc tổ chức hát dân ca chưa được thường xuyên.
- Trường THCS Nguyệt Ấn nằm trên địa bàn xã Nguyệt Ấn, đa phần
người dân sống bằng nghề nông cha mẹ ít quan tâm tới việc học tập của các em,
một số học sinh có hoàn cảnh khó khăn, học sinh cá biệt chưa thực hiện tốt nội
quy học tập, ít tập trung vào môn học.
- Trường chỉ có 01 giáo viên giảng dạy Âm nhạc nên việc trao đổi kinh
nghiệm gặp nhiều khó khăn. Việc trao đổi kinh nghiệm chỉ được thực hiện khi
sinh hoạt cụm chuyên môn.

6


- Đầu năm học 2017-2018 bản thân tôi đã tiến hành khảo sát việc yêu
thích hát dân ca ở đơn vị tôi công tác, kết quả thu được theo bảng sau:
Bảng 1:
Số học
Yêu thích dân
Thích nhạc
STT Khối lớp
Chưa thích
sinh
ca
trẻ
1
6
147
5 HS
53 HS

cho phù hợp với sự tiếp thu của học sinh, cũng có thể giới thiệu sơ lược về nhạc
cụ dân tộc của vùng miền dân ca đó. Phương pháp này giúp cho học sinh nhìn
những màu sắc, hình thức thể hiện và nghe được giai điệu một cách rõ ràng, dễ
cảm nhận. Tất cả những hình ảnh trên gợi lên nét đẹp truyền thống của dân tộc.
Ví dụ: Tiết 04 Học hát bài: Lý Cây Đa - Dân ca quan họ Bắc Ninh. Giáo
viên giới thiệu:
- Một trong những niềm tự hào của người kinh Bắc là hội Lim. Trong hội
Lim thứ "đặc sản" tuyệt vời nhất là những làn điệu quan họ, những làn điệu dân
ca quan họ trữ tình, mượt mà da diết, ngọt ngào ấy được trình tấu bởi những liền
anh, liền chị lịch lãm mà không kém phần duyên dáng. Cứ thế dân ca quan họ đi
vào lòng người và trở thành phần hồn, thành món ăn tinh thần của con người,
thành nét văn hóa rất riêng của vùng đất kinh Bắc xưa.
..... và hôm nay chúng ta cùng nhau đi tìm hiểu thêm về dân ca quan họ Bắc
Ninh để được trải mình trong những giai điệu ngọt ngào và sâu lắng ấy qua bài
hát: Lý Cây Đa
* Bắc Ninh: là 1 tỉnh ở phía Bắc giáp với thủ đô Hà Nội. Vùng Kinh Bắc xưa có
truyền thống hát quan họ từ lâu đời.
7


* Bắc Ninh có diện tích: 803,87 km 2. Thuộc vùng đồng bằng sông Hồng, nằm
trong vùng kinh tế trọng điểm của phía Bắc.

2. Sử dụng trực quan và minh họa bài hát dân ca.
- Để khắc sâu hơn hiểu biết cho các em, chúng ta còn cho học sinh xem
hình ảnh và trang phục của các vùng miền, các điệu múa, uyển chuyển mượt mà
của các dân tộc trên đất nước Việt – với màu sắc sặc sỡ, trang phục kín đáo sẽ
gợi cho các em nền văn hoá truyền thống mà lâu nay các em không nhìn thấy
hoặc không để ý. Cho học sinh xem những hình ảnh của các cô gái ngồi đàn
bằng các nhạc cụ dân tộc hoặc cho các em nghe một đoạn nhạc không lời sôi

Thắp đèn ta sẽ chơi trăng ngoài thềm
Cầu cho trong ấm ngoài êm!
- Giáo viên có thể thực hiện với các hình thức như sau:
+ Giáo viên trình bày bài hát, làn điệu dân ca: Nếu làm được điều này
thì chắc chắn sẽ gây được ấn tượng mạnh với các em về làn điệu, bài hát mà các
em sắp được học. tôi thường dùng cách này nhiều vì các em rất thích nghe giáo
viên hát.
+ Lồng ghép cách giới thiệu nghệ thuật hát Xường của dân tộc Mường
gây hứng thú cho học sinh.
- Trong bước nghe hát mẫu, tôi sưu tầm băng đĩa hình để cho học sinh
xem bài hát trên băng đĩa hình, để các em biết về trang phục và động tác múa
9


hát đặc trưng của từng vùng miền. Bước này giáo viên phải tạo cho các em hứng
thú, say mê bài hát mà các em chuẩn bị học.
3. Khởi động giọng theo thang âm của bài hát dân ca. Hướng dẫn xử lý các
từ luyến, lấy hơi khi hát dân ca
- Trước khi học hát dân ca chúng ta nên cho học sinh khởi động bằng cách
đọc thang âm để các em biết được sơ lược về âm hưởng bài dân ca, các em
luyện hơi thở với các nguyên âm.
Ví dụ: Ở các bài hát dân ca Nam bộ giáo viên cho học sinh đọc thang 5 âm.
- Với nhiều đối tượng khác nhau có thể hát đúng cao độ, trường độ đã
khó, để các em biết thể hiện tình cảm và các một số chỗ luyến, ngân dài … lại
càng khó hơn. Điều này yêu cầu người dạy cho các em phải là người hát được
dân ca.
- Khi tập hát từng câu, tôi đã hạn chế dùng đàn mà cần phải hát mẫu nhiều
hơn để giúp học sinh hát đúng những chỗ khó, tiếng luyến láy, ngân nghỉ, cũng
như thể hiện sắc thái đặc trưng của bài dân ca.
Để dạy hát dân ca cho học sinh tôi tiến hành theo các bước như sau:

b. Hướng dẫn học sinh đặt lời mới:
+ Tôi phân tích cấu trúc của bài: Bài hát được xây dựng trên câu lục bát:
Trèo lên trên rẫy khoai lang
Chẻ tre đan sịa cho nàng phơi khoai
+ Đây là phần “Xướng” kèm theo là phần hò ba lí: ba lí tang tình mà
nghe, ta hò ba lí tình tang, ba lí tình tang là phần “Xô”. Ta giữ nguyên phần
“Xô”, chỉ thay phần “Xướng” tức thay câu lục bát có luật bằng trắc tương
đương.
+ Treo bảng phụ hướng dẫn thay thế (với điều kiện học sinh đã học xong
bài Hò ba lí). Bảng phụ hướng dẫn có ghi bài nguyên gốc và đánh dấu chừa chỗ
cho lời ca mới sẽ được thay thế. Tôi giới thiệu một câu lục bát để so sánh luật
bằng trắc với câu gốc trong bài.
Mùa xuân đang đến nơi nơi
Tiếng hò câu hát tưng bừng khắp nơi
+ Tiếp tục viết lần lượt các từ trong câu mới vào vị trí song song với câu
gốc ở bảng phụ đã chuẩn bị sẵn.
* Bảng phụ ghi nội dung phiếu học tập: Đặt lời mới cho bài Hò ba lí - Dân ca
Quảng Nam
Hò ba lí - Dân ca Quảng Nam
Lời mới
Ba lí tang tình mà nghe, ta hò ba lí Ba lí tang tình mà nghe, ta hò ba lí
tình tang ba lí tình tang.
tình tang ba lí tình tang.
Trèo lên trên rẫy khoai lang
………………………………………..
Ba lí tang tình mà nghe, ta hò ba lí Ba lí tang tình mà nghe, ta hò ba lí
tình tang ba lí tình tang.
tình tang ba lí tình tang.
Chẽ tre mà đan sịa
………………………………………..

khoan hố khoan la hố hò khoan.
khoan hố khoan la hố hò khoan.
+ Khuyến khích nhóm hoặc cá nhân giới thiệu một vài câu ca dao hoặc
câu lục bát mới đặt, có ý nghĩa để thay thế lời cho bài dân ca vừa hướng dẫn
(phụ thuộc vào thời lượng và mức độ tiếp thu của học sinh mà tôi cho thực
nghiệm tại lớp hoặc cho các em về nhà tự làm để lần sau kiểm tra và hướng dẫn
điều chỉnh). Tôi kiểm tra lại luật bằng trắc của câu mới để so sánh với luật bằng
trắc với câu nguyên gốc. Tiếp đến cho học sinh lên bảng điền vào bài đúng vị trí
cần thay thế. Tôi cùng cả lớp hát lời ca mới mà học sinh vừa ghi, sau đó nhận
xét đúng sai, chỗ nào còn chưa phù hợp cần sửa chữa hoặc thay thế từ đồng
nghĩa để hoàn chỉnh bài. Sau khi đã sửa chữa, tôi thể hiện lần nữa cho cả lớp
nghe và cảm nhận. Để phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh, tôi hướng
dẫn và cho các em tự làm bài ở nhà với chủ đề mở rộng (nhà trường, gia đình,
quê hương, phong cảnh hoặc hài hước …), để tiết học kế tiếp mang đến trình
bày, tôi đánh giá, nhận xét và ghi điểm tốt cho các em. Song trong dân ca không
hoàn toàn cứng nhắc như bài gốc, mà có thể thay đổi một số âm trong bài để
thích ứng với từ ngữ, hoặc các âm khi hát lên nghe nghịch dấu nhưng không
được làm thay đổi tính chất của làn điệu dân ca đó. Sự thay đổi này gọi là dị bản
trong dân ca
c. Thay thế các từ đệm bằng lời ca mới: Việc thay thế các từ đệm bằng lời
ca mới thường chỉ áp dụng cho người thành thạo hoặc cho học sinh có năng
khiếu tốt nhằm để nâng cao. Phương pháp này cũng tương tự như phương pháp
thứ nhất nhưng đòi hỏi phải sáng tạo lời ca nhiều hơn và phải chuẩn xác theo
giai điệu vài tiết tấu của bài gốc.

12


+ Có nhiều cách đặt lời mới, tuy nhiên tùy từng bài và thời gian tiết học
mà giáo viên hướng dẫn các em sao cho phù hợp. Thường thì tôi hướng dẫn

bài hát dân ca bất kì vùng miền nào, thi trò chơi xem tranh đoán dân ca vùng
miền nào, đặt các câu hỏi
* Trò chơi: "Tập làm ca sĩ"
+ Mục đích:
- Giúp HS rèn luyện khả năng mạnh dạn, tự tin khi đứng trước tập thể.
- Khắc sâu hơn giai điệu, lời ca bài hát.

IV. Kết quả
* Kết quả áp dụng của năm học 2017 – 2018:
- Qua 1 năm thực hiện đề tài ở các khối lớp 6, 7, 8, 9 tại trường THCS Nguyệt
Ấn, tôi đã lập phiếu điều tra và thu được kết quả theo bảng sau:
Bảng 2:
Yêu thích dân
STT Khối lớp Số học sinh
Chưa thích
Thích nhạc trẻ
ca
1
6
147
80 HS
17 HS
50 HS
2
7
139
90 HS
8 HS
41 HS
3

sinh biết yêu quý và phát triển những giá trị văn hoá mà cha ông ta đã để lại qua
việc dạy hát dân ca, những bài Âm nhạc thường thức, bài đọc thêm, một số tài
liệu tham khảo khác ... Dạy học là một nghệ thuật, giáo viên là một nghệ sỹ, với
sự trợ giúp đắc lực của công nghệ thông tin, giáo viên có thể thay đổi, đổi mới
phương pháp trong từng giờ học, tiết học. Mỗi một tiết học hát, học âm nhạc
thường thức có thể minh họa bằng hình ảnh để cho học sinh nắm vững và hiểu
rõ hơn về dân ca của vùng, miền mà các em đang được học, làm được như vậy
chúng ta sẽ giảm bớt được sự nhàm chán, sự thụ động của học sinh.
- Bản thân là một giáo viên giảng dạy môn Âm nhạc, với sự khám phá và
ham học hỏi về Âm nhạc dân gian và áp dụng nhiều phương pháp vào việc
giảng dạy Âm nhạc dân gian trong trường THCS. Tạo sự hứng thú cho các em
khi học hát dân ca, thực tế đã chứng minh là chất lượng các giờ học Âm nhạc
dân gian nhất là giờ học hát các bài thuộc dân ca đem lại hiệu quả rất cao, các
bài dân ca do các em tự đặt lời mới ngày càng nhiều. Sự hứng thú trong học tập
của học sinh thể hiện rất rõ nét, người giáo viên có nhiều cơ hội để nâng cao và
mở rộng lượng kiến thức cần cung cấp cho học sinh. Các dẫn chứng, minh họa
chính xác và hiệu quả hơn, cuối tiết học bên cạnh việc dạy và học môn Âm nhạc
thì một việc quan trọng hơn đó là học sinh cũng đã một phần nào được giáo dục
về thẩm mỹ, thái độ cảm thụ và thưởng thức âm nhạc; các em phần nào đã hình
thành ý thức, thái độ biết yêu, gìn giữ nền Âm nhạc truyền thống của quê hương
đất nước.
- Tuy nhiên, giáo viên giảng dạy bộ môn Âm nhạc cần làm cho giới trẻ và
học sinh ngày nay “yêu” và “quý” Âm nhạc dân gian qua học hát dân ca, từ đó
có ý thức gìn giữ, phát huy và bảo tồn nền Âm nhạc dân gian nói riêng và bảo
tồn phát huy nền văn hoá của dân tộc Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế
của đất nước. Vì vậy, giảng dạy Âm nhạc nói chung cũng như giảng dạy Âm
nhạc dân gian, cần chịu khó đầu tư thời gian tìm hiểu về kiến thức, phương pháp
truyền đạt, phương pháp dạy học hát, dạy đặt lời mới thì các giáo viên sẽ giảng
15


1.
2.
3.
4.
5.

Sgk Âm nhạc và Mỹ Thuật 6.
Chuẩn kiến thức kỉ năng Âm nhạc THCS.
Phương pháp dạy học Âm nhạc ( BGD& ĐT - NXB Đại học sư phạm)
Chương trình giảm tải của BGD& ĐT. PPCT môn Âm nhạc THCS./.
Hình ảnh và vi deo minh họa chương trình hát dân ca Việt Nam.

17