CÁC NGUYÊN TẮC VÀ BIỆN
PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC MÔN GDCD
LỚP 12 Ở TRƯỜNG THPT LÊ
TRUNG KIÊN, PHÚ YÊN

1


- Các nguyên tắc phát triển năng lực phản biện cho
học sinh trong dạy học môn GDCG lớp 12 ở trường THPT
Lê Trung Kiên
- Nguyên tắc đảm bảo mục tiêu môn học
Bất cứ dạy học một nội dung nào, một môn học nào hoặc
nhằm phát triển điều gì thì cũng phải đảm bảo thực hiện đúng
mục tiêu của môn học về kiến thức, kỹ năng, thái độ, không
được thay đổi mục tiêu của bài học. Đồng thời hiểu được bản
chất của việc đạt được mục tiêu về kiến thức, kĩ năng, thái độ
nhằm phát triển năng lực phản biện và bổ sung vào mục tiêu
môn học thêm một khía cạnh quan trọng nữa là mục tiêu
nhằm phát triển năng lực của người học – cụ thể là phát triển
năng lực phản biện.
Về kiến thức: Cung cấp cho HS những tri thức khoa học
về pháp luật, vai trò của pháp luật với đời sống; hiểu và thực
hiện được các quyền cơ bản của công dân, bình đẳng trước
pháp luật và các quyền tự do cơ bản của công dân.
Về kỹ năng: Hình thành kĩ năng tự nhận thức và điều
chỉnh hành vi của bản thân HS, kĩ năng lắng nghe, kĩ năng đặt
2


mình.
- Nguyên tắc giáo viên tôn trọng học sinh, biết lắng
nghe và chấp nhận các quan điểm trái chiều của học sinh
Có thể nói, trong dạy học, mọi phương pháp sử dụng,
muốn thành công và đảm bảo được tính khoa học, hiệu quả
đều phải xuất phát từ đối tượng. Chính đối tượng (đối tượng
khai thác và đối tượng tiếp nhận) sẽ quy định chiều hướng,
quan điểm, cách thức để phương pháp có thể vận hành và phát
huy tối đa những ưu điểm, thế mạnh của nó. Dạy học GDCD
nhằm phát triển năng lực phản biện cho HS, người GV cần
luôn thấu hiểu đối tượng của mình, biết luôn tôn trọng học
sinh, lắng nghe nhu cầu, cảm xúc và cả những quan điểm trái
chiều một cách thấu hiểu nhất, biết lựa chọn cách thức,
phương pháp thích hợp nhất, theo hướng đúng đắn nhất là góp
4


phần đạt được mục tiêu dạy học đề ra, đồng thời rèn luyện
được kỹ năng phản biện cho HS.
Bên cạnh đó, GV phải hoàn toàn hiểu rằng để HS tự tin
phản biện và thể hiện quan điểm của mình khi bản thân các em
cảm thấy an toàn, cảm thấy được lắng nghe một cách chân
thành, không xỉa xói, không chỉ là tìm cách chê bai, hoặc chưa
nói hết câu GV đã bảo: “sai rồi, ngồi xuống đi”. HS cũng chỉ
dám thể hiện và nói ra chính kiến của mình khi GV không áp
đặt và cho rằng ý kiến của GV luôn đúng, bất kể những gì GV
nói ra là đúng và HS nói ra là sai.
- Nguyên tắc đảm bảo môi trường học tập cởi mở, dân
chủ
Để phát triển năng lực phản biện cho HS thì việc tạo môi

6


cộng hưởng của hoạt động dạy và hoạt động học.
Tính tích cực chủ động nhận thức thể hiện ở chỗ người
học ý thức đầy đủ mục đích, nhiệm vụ học tập mà qua đó nỗ
lực chủ động tìm kiếm tri thức, nghiên cứu bài học trước khi
lên lớp và tìm kiếm thêm tri thức mở rộng sau giờ học. Bên
cạnh đó, để tránh chủ nghĩa hình thức trong quá trình lĩnh hội
tri thức, bản thân HS cần chủ động, tích cực tham gia vào
những hoạt động dạy – học trên lớp như thảo luận nhóm,
đóng vai, tranh biện dưới dạng một phiên tòa, bài bài tập lớn
hoặc chủ động hợp tác với các thành viên trong nhóm hoàn
thành các dự án mà GV giao về nhà.
Tính sáng tạo của người học là sự thể hiện ở một trình độ
cao hơn của ý thức tự học, ý thức chủ động tích cực trong học
tập. Nói cách khác, HS sáng tạo và những HS về cơ bản đã
biến việc học thành một niệm vui, là sự yêu thích, không còn
là sự ép buộc, chống đối mỗi khi phải học hoặc phải làm bài
tập. Các HS sáng tạo là những HS ngoài việc có ý thức chủ
động tích cực trong học tập mà còn có ý thức thể hiện cái tôi
mãnh liệt, không chấp nhận sự trùng lặp, sự sao chép, luôn
mong muốn và đi tìm kiếm những cái mới, lạ, độc đáo và có
7


giá trị.
Tính tích cực chủ động, sáng tạo của HS còn được phát
triển mạnh mẽ khi nhận được sự định hướng, tổ chức hoặc
hướng dẫn mang tích tích cực và cũng thích sáng tạo cái mới

quyết. Các tình huống này sau khi được giải quyết phải đưa ra
được một kết luận có ý nghĩa, có giá trị nhất định.
b) Các nguyên tắc cơ bản để lựa chọn (xây dựng) tình
huống có vấn đề trong dạy học:
- Tình huống trong dạy học chắc chắn phải là tình huống
có vấn đề, có nảy sinh mâu thuẫn, có thể nhìn và đánh giá
dưới nhiều góc độ, nhiều chiều.
- Để giải quyết tình huống, buộc HS phải huy động kiến
9


thức đã học, huy động kinh nghiệm đã tích lũy được trước đó
để giải quyết và tìm câu trả lời cho tình huống.
- Tình huống có thể diễn giải theo cách nhìn của người
học và để mở nhiều hướng giải quyết. Song bất kể tình huống
được lý giải dưới góc độ nào đi nữa thì bản thân người học
cũng phải rút ra được những ý nghĩa và giá trị nhất định từ bài
học (có thể về kiến thức, về kĩ năng hoặc thái độ).
- Tình huống cần vừa sức với học sinh và có thể giải
quyết trong điều kiện cụ thể.
- Tình huống trong dạy học có thể được đưa ra dưới nhiều
dạng thức khác nhau: tình huống thể hiện bằng lời, bằng văn
bản gắn với một sự kiện cụ thể diễn ra trong thực tiễn; tình
huống có thể và video hoặc clip phóng sự hoặc tự làm của GV
hoặc HS; tình huống có thể được khai thác trong truyện kể,
văn thơ hoặc ca dao, tục ngữ…
- Các tình huống có vấn đề có thể được sử dụng kết hợp
với rất nhiều phương pháp và kĩ thuật dạy học hiện đại như:
phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp dạy học dự án,
phương pháp đóng vai, phương pháp sơ đồ tư duy… các kĩ

Vải (Đồng Nai) suốt 14 năm qua kể từ khi đi vào hoạt động
(1994): khoảng 45000m3/1tháng.
Hành động này gây ô nhiễm nặng cho dòng sông Thị Vải,
gây chết các sinh vật sống ở sông này và ảnh hưởng trầm
trọng đến sức khỏe người dân ven sông”.
(Vụ Vedan xả chất thải ra sông Thị Vải , Tạp chí Công
an nhân dân, số 07/2009) [48]
a.

Liệu quyền làm giàu của công ty Vedan có ảnh hưởng đến
quyền các công dân sinh sống xung quanh dòng sống thị Vải.
Đứng dưới góc độ của công ty em sẽ bảo vệ quyền của công
ty như thế nào? Đứng dưới góc độ của công dân địa phương
em sẽ bảo vệ quyền của mình như thế nào?

b.

Nhà nước có trách nhiệm như thế nào trong việc bảo vệ quyền
bình đẳng cho các bên?
Tình huống 3: áp dụng để dạy mục: “Bình đẳng giữa cha
12


mẹ và con” trong bài 4: Quyền bình đẳng của công dân trong
một số lĩnh vực của đời sống xã hội.
“Đêm 28/11, một góc phố thuộc quận Liên Chiểu (Đà
Nẵng) xôn xao khi chị Na xốc nách cháu Trần Đức (7-8 tháng
tuổi) chạy thẳng xuống tầng 1 rồi vứt cháu vào cái nôi tre kéo
xềnh xệch trên mặt đường. Nhiều lúc nôi lắc lư, ngả nghiêng,
ngả ngửa Na vẫn không dừng tay, mặc cho trong nôi cháu

của công dân" trong bài 6: Công dân với các quyền tự do cơ
bản.
“Ngày 4/2, Công an Hà Nội đã bắt Bùi Đức Minh (37
tuổi ở quận Long Biên) để điều tra về hành vi vu khống.
Theo tài liệu điều tra, do mâu thuẫn vợ chồng, tháng
4/2010 Minh cùng vợ đã ra tòa ly hôn. Tòa xử để vợ người
đàn ông này được nuôi 2 con. Sau ly hôn, vợ Minh đã chuyển
trường học cho con khiến anh ta khó khăn trong việc thăm
hỏi. Nghi ngờ việc chuyển trường của con mình có vấn đề
14


không minh bạch, Minh đã làm đơn tố cáo Giám đốc Sở Giáo
dục Đào tạo với nhiều thông tin không chính xác. Người đàn
ông này còn đưa thông tin sai sự thật lên một số trang điện tử
và nhắn tin vào máy điện thoại của nhiều lãnh đạo Thành phố
Hà Nội”.(Báo Công an nhân dân, ngày 14/2/2012) [11]
a.

Theo em ai trong câu chuyện trên bị xúc phạm về danh sự
nhân phẩm? Quyền được bảo hộ về sức khỏe, danh dự và
nhân phẩm của họ được thể hiện như thế nào?

b.

Nếu em là những người lãnh đạo bị Minh vu cáo, xúc phạm,
em sẽ làm gì?
Tình huống 6: áp dụng để dạy mục: “Quyền khiếu nại, tố
cáo của công dân” trong bài 7: Công dân với các quyền dân
chủ.

dụng thì có vi phạm pháp luật không? ý kiến của các em thế
nào?

c.

Nếu ba cô giáo này muốn làm đơn khiếu nại người đã ra
quyết định nhận mình thì có thỏa đáng không? và thủ tục
khiếu nại diễn ra như thế nào?
16


Tình huống 7: áp dụng để dạy mục: "Quyền sáng tạo
của công dân" trong bài 8: Pháp luật với sự phát triển của
công dân.
“Chiếc máy này do một nông dân mới học hết lớp 5 chế
tạo. Đó là anh Nguyễn Đức Hoàng, ở ấp Bình An 2, xã An
Hòa, huyện Châu Thành, An Giang. Chuyện bắt đầu từ vụ
đông xuân 2003 đến tháng 9-2003, anh hoàn thiện xong bản
thiết kế và bắt tay vào thực hiện chiếc máy thứ nhất.

Cuối năm 2004, anh cùng làm, cùng lắp ráp với nhân
công chiếc máy thứ 2. Sau hơn hai tháng chiếc máy gặt đập
hoàn thành, anh đưa vô cắt mướn ở Tri Tôn rồi xuống Hòn
Đất, cuối cùng trở về cánh đồng Vĩnh An cho hội đồng khoa
học & công nghệ (HĐKH&CN) tỉnh nghiệm thu.
Kết quả chiếc máy thứ hai này được đánh giá tính năng
hoạt động ưu điểm hơn nhiều, kiểu dáng lại gọn, đẹp và các
hạn chế trước đây được khắc phục. Theo HĐKH&CN tỉnh An
Giang, máy gặt đập liên hợp của nông dân Nguyễn Đức
Hoàng đạt năng suất 3ha/ngày, tương đương sử dụng 80 công

tội đó ra sao?
b.

Việc ông A đã đóng thuế đầy đủ có được miễn những tội danh
đã nêu ở trên không?
Tình huống 9: áp dụng để dạy mục: “Việt Nam với các
điều ước quốc tế về quyền con người” trong bài 10: Luật pháp
với hòa bình và sự phát triển tiến bộ của nhân loại.
Một số công dân Việt Nam đã căn cứ vào Điều ước quốc
tế về quyền con người để yêu cầu chính phủ Việt Nam phải
minh bạch công khai tất cả mọi bí mật quốc gia, tất cả các
hoạt động trên mọi lĩnh vực của chính phủ từ văn hóa, chính
trị, kinh tế, an ninh quốc phòng…

a.

Theo em, yêu cầu trên của các công dân Việt Nam là có thỏa
đáng không? Chính phủ Việt Nam mà không minh bạch một
số bí mật về an ninh quốc phòng thì có vi phạm quyền con
người không?

b.

Nếu em là một công dân hiểu luật, các em sẽ tuyên truyền và
vận động giúp các công dân kia hiểu ra vấn đề bằng cách nào?
2.2.2. Sử dụng linh hoạt các loại hình tổ chức dạy học
19


2.2.2.1. Tổ chức dạy học trên lớp, kết hợp linh hoạt với

những vấn đề trong thực tiễn cuộc sống của các em, phù hợp
với lứa tuổi của các em.
+ Bước 2: GV chia nhóm: tùy theo vấn đề cần thảo luận
mà GV có thể chia theo nhóm nhỏ (nhóm 2 HS, nhóm 4 đến 5
HS, nhóm 10 HS hoặc chia theo dãy bàn…).
+ Bước 3: Dành thời gian cho các nhóm nghiên cứu tài liệu
và tiền hành thảo luận. Trong quá trình các nhóm thảo luận, GV
có thể đi tới các nhóm để lắng nghe và cần thiết thì hỗ trợ và
định hướng cho các nhóm (nếu các em hỏi).
+ Bước 4: mời từng nhóm trình bày, các nhóm khác lắng
nghe và đặt câu hỏi phản biện.
+ Bước 5: GV chốt lại các vấn đề cần lưu ý liên quan đến
bài học.
21


Bước tổng kết thảo luận Giáo viên nêu một cách có hệ
thống những ý kiến của HS. Đánh giá những ý kiến đó và bổ
sung những ý kiến cần thiết. Nhận xét tinh thần, thái độ làm
việc của HS trong giờ thảo luận, có khen và chê đúng mức.
Ví dụ minh họa: khi dạy mục C: Các loại vi phạm pháp
luật và trách nhiệm pháp lí, bài 2: Thực hiện pháp luật.
+ Bước 1: GV đưa ra 4 tình huống thảo luận:
Tính huống cho nhóm 1:
Nguyễn Văn A 23 tuổi tham gia tổ chức hút ma túy đá tại
một quán bar trên địa bàn tỉnh X. Trong trường hợp này,
Nguyễn Văn A có phải chịu trách nhiệm hình sự hay không?
Tại sao?
Tính huống cho nhóm 2:
Trần Văn B 15 tuổi bị bắt quả tang khi đang sản xuất rượu

cho đến hết và sau đó nhóm tất cả các bạn số 1 về một nhóm,
số 2 về một nhóm, số 3 về một nhóm….cho đến các bạn số 8
về một nhóm.

+ Bước 3: dành thời gian cho các nhóm thảo luận.
+ Bước 4: mời từng nhóm lên trình bày quan điểm của
nhóm và các nhóm khác sẽ đặt câu hỏi phản biện.
+ Bước 5: GV chốt lại các kiến thức cần lưu ý:
- Nhóm 1 phải lý giải được tình huống của nhóm mình là vi
phạm hình sự.
Nguyễn Văn A phải chịu trách nhiệm hình sự, theo khoản
1 Điều 197 về tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma tuý quy
định: “Người nào tổ chức sử dụng trái phép chất ma tuý dưới
bất kỳ hình thức nào thì bị phạt tù từ hai năm đến bảy năm”.
- Nhóm 2 phải lý giải được tình huống của nhóm mình là vi
phạm hành chính. Trong tình huống trên, hành vi sản xuất hàng
giả của Trần Văn B là cố ý, do đó Trần Văn B phải chịu trách
nhiệm hành chính mặc dù chưa đủ 16 tuổi.
24


- Nhóm 3 phải lý giải được tình huống của nhóm mình là vi
phạm dân sự.
Nêu bên B không bồi thường thì bên A có quyền khởi
kiện tại Toà án. Trong trường hợp này, quyết định của Toà án
là có giá trị bắt buộc đối với bên B, nghĩa là bên B phải chịu
trách nhiệm dân sự về bồi thường thiệt hại.
- Nhóm 4 phải lý giải được tình huống của nhóm mình là
vi phạm kỉ luật. Theo “ Điều 85 Bộ luật lao động năm 1994
(sửa đổi, bổ sung năm 2006), hình thức xử lý kỷ luật sa thải