BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ THANH VÂN

XÁC ĐỊNH NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
GIÁO DỤC KỸ NĂNG PHÒNG CHỐNG
THIÊN TAI QUA MÔN ĐỊA LÝ VIỆT NAM Ở
TRƯỜNG PHỔ THÔNG
Demo Version - Select.Pdf SDK
Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÝ

Mã số: 60 14 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. NGUYỄN NGỌC MINH

Huế, Năm 2013

i


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết
quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử
dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.
Họ tên tác giả

Nguyễn Thị Thanh Vân

thực hiện đề tài luận văn thạc sĩ một cách hoàn chỉnh.

iii


MỤC LỤC
TRANG PHỤ BÌA …………………………………………………………......…... i
LỜI CAM ĐOAN…………………………………………………………....……...ii
LỜI CẢM ƠN……………………………………………………………................iii
MỤC LỤC .............................................................................................................. 1
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ......................................................................... 6
DANH MỤC CÁC BẢNG ...................................................................................... 7
MỞ ĐẦU ................................................................................................................ 9
I.

TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI ................................................................. 9

II. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI ............................................... 10
III. PHẠM VI NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI ............................................................ 11
IV. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI.............................................................. 11
V. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI.................................................. 13
NỘI DUNG .......................................................................................................... 14
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC GIÁO DỤC KỸ
NĂNG PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI QUA MÔN ĐỊA LÝ VIỆT NAM Ở
TRƯỜNG PHỔ THÔNG .................................................................................... 14

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.1. THIÊN TAI VÀ CÁC LOẠI THIÊN TAI THƯỜNG GẶP Ở VIỆT NAM . 14
1.1.1. Khái niệm thiên tai ............................................................................... 14

1.2.3.1.

Kỹ năng phòng chống bão ........................................................... 20

1


1.2.3.2.

Kỹ năng phòng chống ngập lụt .................................................... 20

1.2.3.3.

Kỹ năng phòng chống lũ quét ...................................................... 21

1.2.3.4.

Hạn hán ....................................................................................... 21

1.2.3.5.

Kỹ năng phòng chống động đất ................................................... 21

1.3. GIÁO DỤC KỸ NĂNG PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI Ở TRƯỜNG PHỔ
THÔNG ............................................................................................................ 22
1.3.1. Khái niệm ............................................................................................. 22
1.3.2. Các dạng nội dung giáo dục kỹ năng PCTT .......................................... 22
1.3.2.1.

Dạng trực tiếp ............................................................................. 22

1.5.2.2.

Cấu trúc loại bài .......................................................................... 27

1.5.3. Chương trình Địa lý Việt Nam trong SGK Địa lý ở trường phổ thông . 28
1.5.3.1.

Đặc điểm sách giáo khoa lớp 8 .................................................... 28

1.5.3.2.

Đặc điểm sách giáo khoa lớp 9 .................................................... 29

1.5.3.3.

Nội dung và đặc điểm sách giáo khoa lớp 12 ............................... 30

1.5.4. Những thuận lợi và khó khăn của chương trình Địa lý Việt Nam trong
việc lựa chọn nội dung giáo dục kỹ năng PCTT.............................................. 31
1.6. ĐẶC ĐIỂM TÂM SINH LÝ VÀ NHẬN THỨC CỦA HS PHỔ THÔNG .. 32
1.6.1. Đặc điểm tâm sinh lí và đặc điểm nhận thức lứa tuổi THCS ................. 32
1.6.2. Đặc điểm tâm sinh lí và đặc điểm nhận thức lứa tuổi THPT ................. 33

2


1.7.

THỰC TRẠNG VỀ GIÁO DỤC KỸ NĂNG PHÒNG CHỐNG THIÊN TAI



Thực trạng của GV về vấn đề giáo dục kỹ năng PCTT qua môn

Địa lý ở THPT ............................................................................................ 40
1.7.2.4.

Thuận lợi và khó khăn khi giáo dục kỹ năng PCTT của GV THCS

và GV THPT .............................................................................................. 44
1.7.2.5.

Nhận thức của HS THCS về phòng chống thiên tai ..................... 45

1.7.2.6.

Nhận thức của HS THPT về phòng chống thiên tai ..................... 47

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.7.3. Kết quả giáo dục kỹ năng phòng chống thiên tai của HS phổ thông ...... 49
Chương 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC KỸ NĂNG PHÒNG
CHỐNG THIÊN TAI QUA MÔN ĐIA LÝ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG PHỔ
THÔNG................................................................................................................ 50
2.1. MỤC TIÊU, VAI TRÒ GIÁO DỤC KỸ NĂNG PHÒNG CHỐNG THIÊN
TAI Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG ....................................................................... 50
2.1.1. Mục tiêu của giáo dục kỹ năng PCTT ở trường phổ thông .................... 50
2.1.2. Vai trò của giáo dục kỹ năng PCTT ở nhà trường phổ thông................. 50
2.1.3. Cơ hội, yêu cầu giáo dục kỹ năng phòng chống thiên tai qua môn Địa lý
trong nhà trường phổ thông ............................................................................ 52
2.1.3.1.


Kế thừa và phát huy những kiến thức về phòng chống thiên tai đã

có ở học sinh, tăng cường liên hệ thực tế địa phương .................................. 54
2.2.2. Các nội dung giáo dục kỹ năng phòng chống thiên tai trong chương trình
Địa lý Việt Nam ở trường phổ thông .............................................................. 54
2.2.2.1.

Cơ sở xác định nội dung giáo dục kỹ năng PCTT ........................ 54

2.2.2.2.

Xác định nội dung cụ thể về giáo dục kỹ năng PCTT trong chương

trình sách giáo khoa Địa lý lớp 8................................................................. 54
2.2.2.3.

Xác định nội dung cụ thể về giáo dục kỹ năng PCTT trong chương

trình sách giáo khoa Địa lý lớp 9................................................................. 56
2.2.2.4.

Xác định nội dung cụ thể về giáo dục kỹ năng PCTT trong chương

Demo Version - Select.Pdf SDK

trình sách giáo khoa Địa lý lớp 12............................................................... 58
2.3. CÁC PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC KỸ NĂNG PHÒNG CHỐNG THIÊN
TAI QUA BÀI DẠY ĐỊA LÝ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG ........... 60
2.3.1. Các yêu cầu khi xác định phương pháp giáo dục kỹ năng PCTT ........... 60


2.3.3.4.

Phương pháp thảo luận ................................................................ 65

4


2.3.3.5.

Phương pháp tranh luận ............................................................... 66

2.3.3.6.

Phương pháp đàm thoại gợi mở ................................................... 67

2.3.3.7.

Phương pháp sử dụng phim, băng hình video .............................. 68

2.4. MỘT SỐ MẪU VÍ DỤ VỀ GIÁO DỤC KỸ NĂNG PHÒNG CHỐNG
THIÊN TAI THÍCH HỢP VÀ HIỆU QUẢ QUA BÀI DẠY ĐỊA LÝ VIỆT
NAM Ở PHỔ THÔNG ...................................................................................... 70
2.4.1. Các mẫu ví dụ về giáo dục kỹ năng PCTT trong dạy học Địa lý 8 ........ 70
2.4.2. Các mẫu ví dụ về giáo dục kỹ năng PCTT trong dạy học Địa lý 9 ........ 74
2.4.3. Các mẫu ví dụ về giáo dục kỹ năng PCTT trong dạy học Địa lý 12 ...... 77
2.4.3.1.

Mẫu ví dụ về phòng chống lũ quét và sạt lở đất ......................... 77



DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
GD &ĐT

Giáo dục và Đào tạo

GV

Giáo viên

HS

Học sinh

THPT

Trung học phổ thông

THCS

Trung học cơ sở

SGK

Sách giáo khoa

PPDH

Phương pháp dạy học


Nam ...................................................................................................................... 37
4. Bảng 1.4 Nội dung được chú ý khi giáo dục kỹ năng PCTT cho HS THCS ...... 38
5. Bảng 1.5 Phương pháp thường sử dụng để giáo dục kỹ năng PCTT cho HS
THCS qua bài dạy Địa lý Việt Nam ....................................................................... 38
6. Bảng 1.6 Hình thức tổ chức dạy học thường sử dụng để giáo dục kỹ năng PCTT
cho HS THCS qua bài dạy Địa lý Việt Nam .......................................................... 39
7. Bảng 1.7 Phương tiện dạy học thường sử dụng để giáo dục kỹ năng PCTT cho
HS THCS qua bài dạy Địa lý Việt Nam ................................................................. 39
8. Bảng 1.8 Mức độ đạt được mục tiêu khi giáo dục kỹ năng PCTT cho HS THCS
qua bài dạy Địa lý Việt Nam ................................................................................. 40
9. Bảng 1.9 Tầm quan trọng của việc giáo dục kỹ năng PCTT cho HS THPT qua

Demo Version - Select.Pdf SDK

bài dạy Địa lý Việt Nam ........................................................................................ 40
10. Bảng 1.10 Mục đích giáo dục kỹ năng PCTT cho HS THPT qua bài dạy Địa lý
Việt Nam ............................................................................................................... 41
11. Bảng 1.11 Mức độ giáo dục kỹ năng PCTT cho HS THPT qua bài dạy Địa lý
Việt Nam ............................................................................................................... 41
12. Bảng 1.12 Nội dung được chú ý khi giáo dục kỹ năng PCTT cho HS THPT ... 42
13. Bảng 1.13 Phương pháp thường sử dụng để giáo dục kỹ năng PCTT cho HS
THPT qua bài dạy Địa lý Việt Nam ....................................................................... 42
14. Bảng 1.14 Hình thức tổ chức dạy học thường sử dụng để giáo dục kỹ năng
PCTT cho HS THPT qua bài dạy Địa lý Việt Nam ................................................ 43
15. Bảng 1.15 Phương tiện dạy học thường sử dụng để giáo dục kỹ năng PCTT cho
HS THPT qua bài dạy Địa lý Việt Nam ................................................................. 43
16. Bảng 1.16 Mức độ đạt được mục tiêu khi giáo dục kỹ năng PCTT cho HS
THPT qua bài dạy Địa lý Việt Nam ....................................................................... 44

7


MỞ ĐẦU
I. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Trong những năm gần đây, dưới ảnh hưởng của biến đổi khí hậu toàn cầu, thiên
tai ngày càng trở nên khốc liệt hơn về cường độ cũng như phạm vi ảnh hưởng. Báo
cáo môi trường quốc gia mới đây nhất khẳng định: biến đổi khí hậu là nguyên nhân
gây ra những thiên tai lớn, dị thường, vượt qua những hiểu biết hiện tại của con
người như: bão, lũ, động đất, sóng thần... xảy ra thường xuyên hơn tại nhiều nơi
trên Thế Giới (TG) và cùng với nó, thiệt hại về kinh tế cũng như sinh mạng ngày
một nhiều hơn, diễn biến phức tạp hơn, gây hậu quả khó lường.
Việt Nam có vị trí đặc thù và địa hình phân bố phức tạp, với khí hậu nhiệt đới gió
mùa, là 1 trong 5 trung tâm bão lớn của TG, hàng năm nước ta phải đối mặt với
nhiều loại hình thiên tai thường xuyên như: áp thấp nhiệt đới, bão, lũ, lũ quét, ngập
lụt, lốc xoáy, mưa đá, động đất, sạt lở đất, hạn hán, cháy rừng, xâm nhập mặn…
Những năm gần đây diễn biến thiên tai và thời tiết lại ngày càng có nhiều biểu hiện
bất thường và phức tạp hơn, đó là sự đa dạng về loại hình, sự gia tăng về cường độ
và tần suất thiên tai. Theo số liệu thống kê trong hơn 30 năm qua, thiên tai xảy ra ở
khắp các khuDemo
vực trên
cả nước- đã
gây ra nhiều
tổn thất về người, tài sản, cơ sở hạ
Version
Select.Pdf
SDK
tầng, về kinh tế, văn hóa, xã hội, tác động xấu đến môi trường, đẩy một bộ phận dân
chúng quay trở lại ranh giới nghèo đói. Có thể nói thiệt hại do thiên tai gây ra là rất
nghiêm trọng, tuy nhiên ý thức của người dân về phòng chống thiên tai (PCTT) lại
còn rất nhiều hạn chế. Vì vậy việc tuyên truyền và giáo dục những kỹ năng PCTT
cho toàn dân, đặc biệt đưa nội dung này vào trường học để giáo dục, rèn luyện cho


Demo Version - Select.Pdf SDK

thiên tai thì lúng túng, không biết cách tự bảo vệ mình cũng như những người thân,
khi thiên tai qua đi sẽ có nhiều mất mát thì rơi vào tình trạng hoảng loạng, bi quan
từ đó rất có thể có những hành động sai lầm làm ảnh hưởng đến cộng đồng.
Từ những lý do nêu trên, giáo dục HS hiểu biết về các loại thiên tai và kỹ năng
PCTT là một vấn đề hết sức cần thiết nhằm bảo vệ mình, gia đình, người thân và xã
hội. Để trang bị cho các em những kiến thức, kỹ năng cần thiết để PCTT thông qua
những bài học Địa lý ở trường phổ thông, tôi mạnh dạng chọn đề tài: “Xác định nội
dung và phương pháp giáo dục kỹ năng phòng chống thiên tai qua môn Địa lý
Việt Nam ở trường phổ thông” làm đề tài nghiên cứu.
II. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI
1. Mục tiêu
Xác định nội dung và phương pháp giáo dục kỹ năng PCTT qua môn Địa lý Việt
Nam ở trường phổ thông qua đó nhằm trang bị cho HS những kỹ năng cần thiết để
phòng chống khi thiên tai xảy ra.
2. Nhiệm vụ

10


- Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc xác định nội dung và phương pháp giáo dục kỹ
năng PCTT qua môn Địa lý Việt Nam ở trường phổ thông
- Điều tra, khảo sát tình hình thực tế ở trường phổ thông về việc giáo dục PCTT
qua môn Địa lý.
- Xác định nội dung và phương pháp dạy học (PPDH) giáo dục kỹ năng PCTT
qua môn Địa lý Việt Nam ở trường phổ thông
- Thực nghiệm sư phạm: để kiểm chứng, đánh giá tính khoa học và tính khả thi của
PPDH giáo dục kỹ năng PCTT qua môn Địa lý Việt Nam ở trường phổ thông.

trong nhà trường phổ thông và vào các hoạt động ngoại khóa. Mục tiêu của chương
trình tích hợp là giúp HS biết về các loại thiên tai chính ở địa phương và của Việt
Nam, các khái niệm, thuật ngữ liên quan đến thiên tai và biến đổi khí hậu, các chính

11


sách, chương trình phòng chống thảm họa thiên tai ở địa phương và của Việt Nam,
các việc nên làm trước và sau thiên tai nhằm giảm thiểu rủi ro do thiên tai gây ra.
- PGS.TS Nguyễn Trọng Hiệu, PGS.TS Trọng Thục, TS.Trần Văn Thắng “Biến
đổi khí hậu và tác động ở Việt Nam” (Hà Nội 2010) đã cung cấp những hiểu biết về
biến đổi khí hậu toàn cầu và tác động của nó đến các thành phần tự nhiên ở Việt
Nam. Đây là nguồn tài liệu cần thiết để giáo viên (GV) tìm hiểu về nguyên nhân
dẫn đến thiên tai.
- Dự án vận động chính sách PCTT dựa vào cộng đồng “Phương châm bốn tại chỗ
dựa vào cộng đồng” (Hà Nội 2010) đã đưa ra các giải pháp áp dụng trong thiên
tai.Tài liệu này GV có thể tham khảo biện pháp phòng chống khi thiên tai xảy ra.
- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường của nhóm tác giả Lê Phúc Chi Lăng –
Thái Huỳnh Anh Chi – Nguyễn Thị Thu Hà – Trịnh Phi Hoành – Trần Thị Mỹ
Nhung lớp Địa 3 – ĐHSP Huế (2005) đã tiến hành nghiên cứu : Giáo dục phòng
chống thiên tai qua bài dạy Địa lý lớp 8 ở THCS. Trong đó những vấn đề giáo dục
PCTT: thực trạng về giáo dục PCTT qua môn Địa lý 8, quan điểm, nguyên tắc giáo
dục, thuận lợi và khó khăn, những phương pháp và hình thức giáo dục PCTT…
- Đề tài luận văn thạc sĩ của tác giả Đỗ Thị Hà, khóa luận tốt nghiệp của tác giả

Demo Version - Select.Pdf SDK

Nguyễn Thị Thúy Liễu năm 2009 đề cập đến vấn đề: Xác định nội dung và phương
pháp giáo dục phòng chống thiên tai qua môn Địa lý lớp 12. Trong đó những vấn
đề giáo dục PCTT: thực trạng về giáo dục PCTT qua môn Địa lý 12, quan điểm,


Demo Version - Select.Pdf SDK

Phỏng vấn đàm thoại với một số GV và HS để thấy được mức độ hiểu biết về
thiên tai của HS và những vấn đề cần quan tâm hơn trong giáo dục kỹ năng PCTT
3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Tiến hành thực nghiệm một số mẫu hoạt động và bài dạy có nội dung giáo dục
PCTT trong chương trình Địa lý Việt Nam ở trường phổ thông
Sử dụng phương pháp thống kê toán học trong việc xử lý kết quả thực nghiệm,
nhằm so sánh, đối chiếu, đánh giá hiệu quả tính khoa học và tính khả thi của các
vấn đề mà đề tài đưa ra.

13