CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN
CỨU VỀ CƠ CHẾ TỰ CHỦ
TÀI CHÍNH CỦA ĐƠN VỊ SỰ
NGHIỆP CÔNG LẬP

1


Cơ sở lý luận
Tổng quan công trình nghiên cứu liên quan đến đề
tài
Liên quan đến vấn đề TCTC đối với đơn vị sự nghiệp
giáo dục và đào tạo, đã có một số công trình nghiên cứu, thể
hiện tầm quan trọng của vấn đề và sự cần thiết phải tiếp tục
nghiên cứu hoàn thiện cơ chế TCTC đối với đơn vị sự nghiệp
giáo dục và đào tạo nói chung và đối với các trường Đại học
nói riêng. Có thể kể đến một số Hội thảo khoa học, một số đề
tài nghiên cứu khoa học (NCKH) về lĩnh vực này là:
Hội thảo khoa học “Vấn đề tự chủ-tự chịu trách nhiệm ở
các trường đại học và cao đẳng Việt nam” do trường Đại học
Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh thay mặt ban liên lạc các
trường Đại học và Cao đẳng Việt nam (VUN) tổ chức tại Đại
học Tây Nguyên ngày 24/10/2009. Phần lớn các ý kiến tham
luận đều đề cập những hạn chế, bất cập trong cơ chế quản lý
các trường ĐHCL hiện nay.
Tiến sỹ Nguyễn Danh Nguyên – Đại học Bách khoa Hà
Nội trong phần tham luận đã nhận xét: Hệ thống giáo dục Đại
2



cầu xã hội và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, cần phải có điều
kiện cần thiết và lộ trình phù hợp cho việc thực hiện tự chủ,
tự chịu trách nhiệm. Để được tự chủ, trường phải có được
thương hiệu, khẳng định đẳng cấp về quy mô và chất lượng
trong lĩnh vực đào tạo chính, cùng các nghiên cứu khoa học
được áp dụng vào thực tiễn, có niềm tin với xã hội.
PGS-TS Phùng Xuân Nhạ - Hiệu trưởng trường Đại học
Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội đánh giá: Với thực tiễn
còn nhiều bất cập của giáo dục Đại học hiện nay, không thể
giao một lúc quyền tự chủ hoàn toàn và cho tất cả các trường
Đại học, Cao đẳng. Mặt khác, khi được giao quyền tự chủ,
chưa chắc một số trường đủ sức nhận. Hoặc, một số trường
sau khi nhận có thể lạm dụng quyền tự chủ để tùy tiện mở
rộng quy mô đào tạo mà không cần quan tâm đến chất lượng.

4


Hội thảo khoa học “Cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm
về tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công lập trong lĩnh
vực GD&ĐT và Khoa học công nghệ” diễn ra ngày
09/11/2013, tham gia Hội thảo có nhiều chuyên gia đến từ
Học viện Tài chính, Bộ Khoa học công nghệ, Bộ Thông tin và
đại diện một số trường Đại học, Cao đẳng. Tại Hội thảo các
nhà khoa học đã đóng góp nhiều bài viết bàn về vấn đề TCTC
trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo và khoa học công nghệ.
Tại hội thảo Ông Nguyễn Việt Hồng - Vụ trưởng Vụ
Hành chính sự nghiệp –Bộ tài chính đã nêu bật những kết
quả, cũng như những nguyên nhân tồn tại trong tiến trình đổi
mới cơ chế quản lý của Nhà nước đối với hoạt động dịch vụ

sống bản thân và gia đình nên người học phải đóng đủ học
phí. Việc tính đủ học phí đối với giáo dục đại học là phù hợp
với kết luận của Bộ chính trị tại Thông báo số 37-TB/TW
6


ngày 26 tháng 5 năm 2011 của Bộ Chính trị về đề án “Đổi
mới cơ chế hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập, đẩy
mạnh xã hội hóa một số loại hình dịch vụ sự nghiệp công”.
Hội thảo khoa học “Đổi mới cơ chế tài chính đối với cơ
sở giáo dục đại học công lập” do Bộ Tài chính tổ chức năm
2011.
Tại Hội thảo có nhiều tham luận của các chuyên gia, các
nhà khoa học về vấn đề làm thế nào để đổi mới cơ chế tài
chính đối với các trường ĐHCL. Có nhiều biện pháp được
đưa ra như: trước mắt cần phải hoàn thiện Luật Giáo dục đại
học, hoặc việc đổi mới quản lý tài chính ở các trường đại học
phải gắn với nâng cao chất lượng đào tạo, thực hiện mục tiêu
công bằng.
Luận án Tiến sỹ của tác giả Trần Đức Cân (2012) :
“Hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính các trường đại học công
lập ở Việt nam”. Luận án đã làm rõ thêm về bản chất TCTC,
phân tích các nhân tố ảnh hưởng, đưa ra 6 tiêu chí đánh giá
mức độ hoàn thiện của cơ chế TCTC. Phân tích thực trạng,
những thuận lợi, khó khăn của cơ chế TCTC hiện nay từ góc
độ các trường ĐHCL. Đánh giá tính hiệu lực, hiệu quả, tính
7


linh hoạt, tính công bằng, tính ràng buộc, tính đồng thuận của

“Đổi mới cơ chế tài chính đối với cơ sở GDĐH công lập”, Bộ
Tài chính và Bộ GD&ĐT phối hợp tổ chức. Bài báo nêu thực
trạng TCTC tại Đại học Ngoại thương và các vấn đề thực tế
đặt ra trong quá trình thực hiện TCTC, đồng thời nêu các
giải pháp cần thiết nhằm giải quyết tốt vấn đề TCTC tại đại
học Ngoại Thương trong thời gian tới.
Bài báo khoa học của Nguyễn Thị Yến Nam (2011),
“Giải pháp nâng cao hiệu quả công tác quản lý tài chính theo
hướng tự chủ, tự chịu trách nhiệm tại trường đại học Sư phạm
Thành phố Hồ Chí Minh”, Tạp chí khoa học Đại học Sư phạm
Thành phố Hồ Chí Minh (số 31 - 2011). Bài báo đề cập đến
thực trạng về tình hình tài chính và công tác quản lý tài chính
của trường đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh đối với
các hoạt động chi thường xuyên được giao tự chủ trong chu
9


kỳ kinh phí ổn định ba năm gần đây (2008 - 2011) từ đó đề ra
những giải pháp cho việc cải tiến công tác quản lý tài chính
cũng như góp phần đổi mới công tác quản lý của trường trong
thời gian tới.

Đề án Đổi mới cơ chế tài chính giáo dục giai đoạn 20092014 của Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2009. Mục tiêu của đề
án là xây dựng cơ chế tài chính mới cho giáo dục, nhằm huy
động ngày càng tăng và sử dụng có hiệu quả nguồn lực của
nhà nước và xã hội để nâng cao chất lượng và tăng quy mô
giáo dục và đào tạo. Xây dựng hệ thống các chính sách để tiến
tới mọi người ai cũng được học hành với nền giáo dục chất
lượng cao.
Qua tìm hiểu các công trình nghiên cứu nêu trên, có thể


tại trường ĐHCNQN theo Nghị định 16, từ thực trạng của hệ
thống, thực trạng của trường ĐHCNQN đề xuất một số giải
pháp phù hợp với trường trong thời gian tới.
Một số khái niệm chung
Khái niệm về đơn vị sự nghiệp công
Là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ
chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thành lập theo quy
định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ
công, phục vụ quản lý nhà nước.
Đơn vị sự nghiệp công lập gồm:
Đơn vị sự nghiệp công lập được giao quyền tự chủ hoàn
toàn về thực hiện nhiệm vụ, tài chính, tổ chức bộ máy, nhân
sự (sau đây gọi là đơn vị sự nghiệp công lập được giao quyền
tự chủ).
Đơn vị sự nghiệp công lập chưa được giao quyền tự chủ
hoàn toàn về thực hiện nhiệm vụ, tài chính, tổ chức bộ máy,
nhân sự.
Chủ yếu là các Viện nghiên cứu, Bệnh viện, Trường
học….trực thuộc cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
12


Khái niệm về trường đại học công lập
Trường đại học công lập là một đơn vị sự nghiệp công
được thành lập theo quyết định của Nhà nước, được Nhà nước
cấp kinh phí để đầu tư cơ sở vật chất và kinh phí hoạt động
thường xuyên thực hiện chức năng đào tạo nguồn nhân lực, tổ
chức nghiên cứu khoa học và các nhiệm vụ khác theo quy
định tại Điều lệ trường đại học ban hành theo quyết định

biệt trong điều kiện thực hiện tự chủ tài chính cần xác định
được chi phí và các khoản thu của từng chuyên ngành và cấp
đào tạo.
Thời gian tổ chức hoạt động của các trường đại học
được thực hiện thống nhất chung giữa các trường và không
14


phù hợp với thời gian thực hiện cấp phát và thanh quyết toán
các nguồn kinh phí (năm tài chính ).
Trong các trường đại học ngoài hoạt động đào tạo,
nghiên cứu khoa học theo nhiệm vụ được Nhà nước giao còn
tổ chức thực hiện các hoạt động sản xuất kinh doanh các dịch
vụ sự nghiệp ngoài nhiệm vụ chính của Nhà nước.
Cơ chế tự chủ tài chính và tự chủ tài chính
Cơ chế tự chủ tài chính
Cơ chế tự chủ tài chính có thể khái quát đó là hệ thống
các nguyên tắc, luật định, chính sách, chế độ về quản lý tài
chính và mối quan hệ tài chính giữa các đơn vị dự toán các
cấp với cơ quan chủ quản và cơ quan quản lý Nhà nước. Cơ
chế tự chủ tài chính được hiểu là cơ chế do Nhà nước quy
định theo đó các đơn vị sự nghiệp công lập được trao quyền
quyết định, tự chịu trách nhiệm về các khoản thu chi của đơn
vị mình nhưng không được vượt quá mức khung do Nhà nước
quy định.
Cơ chế TCTC là cơ chế quản lý nhằm tăng cường quyền
tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho các đơn vị về các mặt hoạt
15




16/2015/NĐ-CP

so

với

Nghị

định

10/2002/NĐ-CP có mở rộng hơn về mục tiêu, nội dung, quy
định chi tiết hơn và có một số điểm mới như sau:
Phạm vi vay vốn để hoạt động dịch vụ của các trường
được nới rộng (được huy động vốn của công chức, viên chức
trong đơn vị);
Nguồn thu sự nghiệp được bổ sung thêm lãi được chia từ
hoạt động liên doanh, liên kết và lãi tiền gửi ngân hàng. Về
các khoản thu, mức thu trong các hoạt động dịch vụ theo hợp
đồng, hoạt động liên doanh liên kết, trường được quyết định
khoản thu, mức thu sao cho thu đủ bù đắp chi và có tích lũy;
Sử dụng nguồn vốn được chia thành 2 loại rõ rệt (chi
thường xuyên và chi không thường xuyên). Thủ trưởng đơn
vị được quyền quyết định phương thức khoán chi phí cho
từng đơn vị, bộ phận trực thuộc;

17


Việc chi trả thu nhập tăng thêm và trích lập các quỹ, sau

chính trong các trường ĐHCL như sau:
Quan hệ tài chính giữa các trường với NSNN
Ngân sách nhà nước cấp kinh phí bao gồm: Chi hoạt
động thường xuyên và chi hoạt động không thường xuyên.
Các trường phải thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với nhà
nước như nộp thuế theo quy định của nhà nước.
Quan hệ tài chính giữa các trường với xã hội
Quan hệ tài chính giữa các trường với xã hội, mà cụ thể
là người học được thể hiện qua các khoản thu sau: Học phí, lệ
phí tuyển sinh để góp phần đảm bảo cho hoạt động giáo dục.
19


Nhà nước quy định khung học phí, cơ chế thu và sử dụng học
phí đối với các trường ĐHCL. Người học thuộc diện chính
sách xã hội và người nghèo được nhà nước hỗ trợ thông qua
các chính sách xã hội, sinh hoạt phí, cho vay…
Quan hệ tài chính giữa nhà trường với nước ngoài
Quan hệ tài chính giữa nhà trường với nước ngoài gồm
các quan hệ tài chính với các trường, tổ chức nước ngoài về
hoạt động như liên kết đào tạo, NCKH và hợp tác quốc tế
nhằm phát triển các nguồn lực tài chính, tìm kiếm các nguồn
tài trợ.
Quan hệ tài chính trong nội bộ nhà trường
Quan hệ tài chính trong nội bộ nhà trường gồm các quan
hệ tài chính giữa các đơn vị trong trường và giữa các công
chức, viên chức trường thông qua quan hệ tạm ứng, thanh
toán, phân phối thu nhập, thù lao giảng dạy, NCKH, tiền
lương, thưởng, thu nhập tăng thêm…
Tổ chức tài chính trong các trường Đại học công lập:

công lập
Cơ cấu tổ chức của trường đại học công lập

Hiệu trưởng

Các hội đồng tư vấn

Hội đồng khoa học và đào tạo

Sơ đồ 1.1. Bộ máy của trường ĐHCL
(Nguồn: tác giả tổng hợp)

22


Phó hiệu trưởng

Phó hiệu trưởng

Các phòng
chức năng

Các khoa
chuyên ngành

Bộ môn

Bộ môn

Phó hiệu trưởng

công nhận.
Các phòng chức năng là các đơn vị trực thuộc trường,
thực hiện nhiệm vụ phục vụ đào tạo, triển khai thực hiện các
kế hoạch và đóng vai trò tham mưu cho Hiệu trưởng trong
việc hoạch định, chiến lược phát triển cũng như thực hiện các
nghiệp vụ trong lĩnh vực chuyên môn.
Các khoa là cấp quản lý và tổ chức thực hiện các nhiệm
vụ về đào tạo, NCKH và quản lý người học.
Các bộ môn là cấp quản lý và tổ chức thực hiện các
nhiệm vụ về đào tạo, NCKH

24


Đ
ầu vào

CÁC
TRƯỜNG ĐẠI

Nguồn lực

HỌC CÔNG LẬP

Đầu ra
Mục tiêu
đào tạo

tài chính