BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA
HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN BÙI KHIÊM

PHONG CÁCH TẢN VĂN BÁO CHÍ
CỦA NGÔ TẤT TỐ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ BÁO CHÍ HỌC

HÀ NỘI - 2019


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA
HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN BÙI KHIÊM

PHONG CÁCH TẢN VĂN BÁO CHÍ
CỦA NGÔ TẤT TỐ

Ngành:


Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến Giáo sư, Tiến
sĩ Tạ Ngọc Tấn - người đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập,
nghiên cứu và hoàn thành luận án.
Hà Nội, ngày 22 tháng 01 năm 2019
Tác giả luận án

NGUYỄN BÙI KHIÊM


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHONG CÁCH TẢN VĂN
BÁO CHÍ CỦA NGÔ TẤT TỐ ................................................................................7
Chƣơng 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TẢN VĂN VÀ PHONG CÁCH TẢN VĂN
BÁO CHÍ..................................................................................................................28
1.1. Tản văn và tản văn báo chí......................................................................28
1.2. Phong cách và phong cách báo chí .........................................................41
1.3. Một số nhân tố chi phối, ảnh hưởng tới phong cách tản văn báo chí của
Ngô Tất Tố .....................................................................................................46
Chƣơng 2: PHONG CÁCH TẢN VĂN BÁO CHÍ CỦA NGÔ TẤT TỐ QUA
BÌNH DIỆN NỘI DUNG TÁC PHẨM .................................................................55
2.1. Đề tài trong tản văn báo chí của Ngô Tất Tố ..........................................55
2.2. Chi tiết trong tản văn báo chí của Ngô Tất Tố ........................................62
2.3. Một số dự báo trong tản văn báo chí của Ngô Tất Tố ............................72
Chƣơng 3: PHONG CÁCH TẢN VĂN BÁO CHÍ CỦA NGÔ TẤT TỐ QUA
BÌNH DIỆN HÌNH THỨC VÀ KẾT CẤU TÁC PHẨM ....................................83
3.1. Phong cách đặt đầu đề tản văn báo chí của Ngô Tất Tố .........................83
3.2. Sức sáng tạo trong kết cấu tản văn báo chí của Ngô Tất Tố ...................88
3.3. Sức thuyết phục logíc của tản văn báo chí Ngô Tất Tố ..........................96
Chƣơng 4: PHONG CÁCH NGÔN NGỮ TẢN VĂN BÁO CHÍ CỦA

Tên của các cơ quan, tài liệu được in nghiêng, ví dụ: Nhà xuất bản Giáo
dục; Viện dân biểu. Trong một số trường hợp, tên của bài báo, tài liệu, hoặc
tên, số báo được đặt trong hai dấu ngoặc đơn (…) ví dụ (Ở hiền gặp lành),
hoặc tên các tài liệu tờ báo được sử dụng, trích dẫn, như: (Thực nghiệp Dân
báo, 1933). Phần được trích dẫn in nghiêng và được đặt trong hai dấu ngoặc
kép “…”. Ví dụ: Các tác giả của Từ điển tiếng Việt định nghĩa “Thành ngữ là
tập hợp từ cố định đã quen dùng mà nghĩa thường không thể giải thích được
một cách đơn giản bằng nghĩa các từ tạo nên nó”[38, tr.789].
Đối với các trích dẫn không nguyên văn, trong dấu [x] chỉ có số thứ tự
tài liệu tham khảo mà không có số trang.


1
MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài
Ngô Tất Tố là một trong những nhà văn, nhà báo lớn, có nhiều đóng
góp cho sự nghiệp văn học và báo chí nước ta những năm đầu thế kỷ XX. Tài
năng của ông được bộc lộ trên nhiều phương diện: sáng tác, khảo cứu, dịch
thuật. Riêng ở mảng sáng tác, ông bộc lộ tài năng trên nhiều thể loại: tiểu
thuyết, phóng sự, tản văn báo chí… Ở bất kỳ thể loại nào, Ngô Tất Tố cũng
để lại những ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc. Thân thế, sự nghiệp sáng
tác của ông đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình trên cả
lĩnh vực văn học và báo chí.
Theo tổng hợp chưa đầy đủ, đến nay đã có khoảng 400 công trình
nghiên cứu là những bài báo của các cây bút cùng thời với Ngô Tất Tố; các
chuyên đề nghiên cứu khoa học của các nhà giáo, nhà nghiên cứu; các khóa
luận tốt nghiệp đại học, luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ… với mục đích, phạm
vi, đối tượng nghiên cứu liên quan đến các bình diện khác nhau về cuộc đời,
sự nghiệp văn học, sự nghiệp báo chí của Ngô Tất Tố.

nghiệp báo chí của Ngô Tất Tố nói chung, về phong cách tản văn báo chí của
Ngô Tất Tố nói riêng là cần thiết. Qua đó, có thể hệ thống hóa được phong
cách tản văn báo chí của Ngô Tất Tố trong bối cảnh hoạt động báo chí trước
Cách mạng tháng Tám; góp phần đánh giá được đầy đủ và toàn diện hơn về
tài năng, thành tựu cũng như những đóng góp của ông trong lịch sử báo chí
Việt Nam; góp phần làm giàu cơ sở lý luận báo chí và rút ra được ý nghĩa và
những bài học, giúp cho người làm báo hôm nay nâng cao trình độ nghiệp vụ.
Từ những lý do đó, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Phong cách tản
văn báo chí của Ngô Tất Tố” cho luận án tốt nghiệp khóa nghiên cứu sinh
ngành báo chí học của mình.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở hệ thống hóa và phát triển lý thuyết về tản văn báo chí và
phong cách tản văn báo chí, luận án đi sâu phân tích để có thể nhận diện được
phong cách tản văn báo chí của Ngô Tất Tố thể hiện qua nội dung, hình thức kết


3

cấu và ngôn ngữ tản văn báo chí của ông. Từ đó có thể rút ra ý nghĩa và một số
bài học về nghiệp vụ làm báo nói chung và thể loại tản văn báo chí nói riêng.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu và hệ thống hóa những vấn đề lý luận văn học, lý luận
báo chí liên quan đến tản văn, tản văn báo chí; phong cách và phong cách tản
văn báo chí.
- Tổng hợp, phân tích và đánh giá tản văn báo chí của Ngô Tất Tố, qua
đó làm rõ đặc điểm phong cách tản văn báo chí của Ngô Tất Tố.
- Đúc kết những bài học thiết thực cho hoạt động nghiệp vụ báo chí đương
đại từ thực tiễn hoạt động báo chí và sáng tạo tản văn báo chí của Ngô Tất Tố.
- Đề xuất những vấn đề cần tiếp tục giải quyết, nghiên cứu.

- Phương pháp nghiên cứu lịch sử: lý giải đặc điểm phong cách tản văn
báo chí của Ngô Tất Tố trong mối quan hệ trực tiếp với môi sinh văn hóa thời
cuộc mà ông đã sống và sáng tạo.
- Phương pháp hệ thống: đặt các tản văn báo chí của Ngô Tất Tố trong
toàn bộ sự nghiệp báo chí của ông và trong bối cảnh phát triển của báo chí
Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến Cách mạng tháng Tám. Qua đó có thể đánh
giá toàn diện hơn những đóng góp của Ngô Tất Tố về thể loại tản văn báo chí
và phong cách tản văn báo chí của ông.
- Phương pháp nghiên cứu nội dung: đi sâu nghiên cứu về nội dung tản
văn báo chí của Ngô Tất Tố và các yếu tố chi phối và ảnh hưởng đến nội dung
tác phẩm báo chí của ông.
- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: nghiên cứu tản văn báo chí của
Ngô Tất Tố trong mối liên hệ đa ngành với văn học, ngôn ngữ, lịch sử, tâm lý,
xã hội học…
Với các phương pháp nêu trên, chúng tôi thu thập, xử lý thông tin tham
khảo từ các nguồn tài liệu sau đây:
- Nguồn tài liệu sơ cấp: Tổng tập tản văn Ngô Tất Tố, Ngô Tất Tố tác
phẩm, Tiểu phẩm báo chí Ngô Tất Tố…; một số báo, tạp chí, tài liệu liên quan
đến phạm vi nghiên cứu của luận án được khai thác tại Thư viện Quốc gia,
Viện Văn học, Thư viện Hà Nội, Thư viện Học viện Báo chí và Tuyên
truyền…
- Nguồn tài liệu thứ cấp: Cơ sở lý luận báo chí, lý luận văn học, lịch sử
báo chí, lịch sử văn học; lịch sử các phong trào chính trị, xã hội trước năm


5

1945; các công trình nghiên cứu về Ngô Tất Tố đã được công bố dưới dạng
sách, luận văn, luận án; các bài nghiên cứu trên các tạp chí khoa học chuyên
ngành; quan điểm của các nhà lãnh đạo, nhà quản lý; hồi ký của một số nhà

6

nửa đầu thế kỷ XX và là một bộ phận quan trọng trong đời sống báo chí dân
tộc trên con đường hiện đại hóa.
- Kết quả nghiên cứu của luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo,
biên soạn giáo trình, tài liệu học tập, nghiên cứu cho các cơ sở đào tạo, bồi
dưỡng về báo chí - truyền thông.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần Mở đầu, Tổng quan tình hình nghiên cứu, Kết luận, Tài
liệu tham khảo, luận án được kết cấu theo 5 chương:
Chương 1. Lý luận chung về tản văn và phong cách tản văn báo chí.
Chương 2. Phong cách tản văn báo chí của Ngô Tất Tố qua bình diện
nội dung tác phẩm.
Chương 3. Phong cách tản văn báo chí của Ngô Tất Tố qua bình diện
hình thức và kết cấu tác phẩm.
Chương 4. Phong cách ngôn ngữ tản văn báo chí của Ngô Tất Tố.
Chương 5. Ý nghĩa và một số bài học về nghiệp vụ làm báo rút ra từ kết
quả nghiên cứu phong cách tản văn báo chí của Ngô Tất Tố.


7
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
VỀ PHONG CÁCH TẢN VĂN BÁO CHÍ CỦA NGÔ TẤT TỐ

Ngô Tất Tố là nhà văn hiện thực phê phán nổi tiếng trước Cách mạng
tháng Tám với những tác phẩm văn học tiêu biểu như các tiểu thuyết Tắt đèn,
Lều chõng, các tập phóng sự Việc làng, Tập án cái đình, Dao cầu thuyền
tán… Ông cũng là một nhà báo lớn với khoảng 1.350 tác phẩm đã được đăng
báo trong thời gian từ năm 1926 đến Cách mạng tháng Tám năm 1945.
Trong gần một thế kỷ qua, kể từ tác phẩm đầu tay là Cẩm hương đình

Trung Kỳ, Nam Kỳ, cũng như độc giả, hẳn không ai là không biết danh tiếng
người ra đời từ hồi thi sĩ Nguyễn Khắc Hiếu chủ trương An Nam tạp chí và đã
viết nhiều bài đại luận khảo cứu, bút chiến, phê bình, nhiều truyện lịch sử có
giá trị, trong nhiều tờ báo và tạp chí cả Nam lẫn Bắc. Với cái sự đời hoan
nghênh ấy, Ngô Tất Tố chẳng cần ai giới thiệu nữa”[89].
Chỉ với ít dòng giới thiệu đó, Vũ Trọng Phụng đã khái quát giới
thiệu Ngô Tất Tố là người có phong cách làm báo thuộc “phái Nho học”;
người đã từng ra Bắc vào Nam với những bài đại luận khảo cứu, bút chiến,
phê bình…
Trên báo Mới, số ra ngày 15-6-1939, trong bài giới thiệu về tác phẩm
Tắt đèn, Trần Minh Tước đã đồng tình với nhận định của Vũ Trọng Phụng về
phong cách đậm chất Nho gia của Ngô Tất Tố và cho rằng, ngòi bút ấy đã
vượt ra khỏi những câu văn “điền viên vui thú”, vượt qua những nội dung về
“cải lương hương chính”, “vượt khỏi cả thế hệ của mình. Người môn đồ của
Khổng Mạnh này đã thở hít cái không khí xã hội của K.Marx như tất cả
những thiếu niên văn sĩ ở hàng tranh đấu”[128]. Nói cách khác, Ngô Tất Tố
là cây bút cựu học nhưng đã tiếp cận được trào lưu chung của xã hội, của
K.Marx. Theo Trần Minh Tước, việc tiếp cận những trào lưu xã hội của
K.Marx chính là tiền đề để Ngô Tất Tố đứng vào hàng ngũ những nhà văn,
nhà báo đấu tranh vì tiến bộ xã hội.
Cũng trong năm 1939, trong bài Tắt đèn - tiểu thuyết của Ngô Tất Tố,
trên báo Đông phương, tác giả Phú Hương cho rằng Ngô Tất Tố tuy đã chịu
ảnh hưởng của lối viết của Âu - Tây nhưng hoạt động sáng tạo của ông vẫn
mang đậm phong cách Nho gia với những di tích Hán học, những câu chuyện
kể theo lối Á Đông, tuy đã “chia ra từng chương một, nhưng nó đi luôn một
mạch từ đầu đến cuối, chuyện nọ liên tiếp chuyện kia…”[44]. Trong bài báo
này, Phú Hương đã rút ra nhận xét đó khi phân tích về mối liên kết nội dung


9

Như vậy, Vũ Trọng Phụng, Trần Minh Tước, Phú Hương và Vũ Ngọc
Phan đã chỉ ra một số đặc trưng về thể loại cũng như phong cách sáng tạo của


10

Ngô Tất Tố. Với bất kỳ thể loại nào, cây bút của Ngô Tất Tố cũng thể hiện sự
sắc sảo, sôi nổi, nhiệt tâm và được đồng nghiệp thừa nhận là “một tay bút
chiến đầy nhiệt tình, luôn luôn đứng về phía nhân dân, đả kích không khoan
nhượng giai cấp phong kiến và giai cấp tư sản”[83].
2. Tình hình nghiên cứu về Ngô Tất Tố từ năm 1945 đến năm 1985
2.1. Thời kỳ 1945 - 1959
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đất nước đã giành được độc lập,
nhưng chỉ sau một thời gian rất ngắn cả dân tộc lại phải bước vào cuộc kháng
chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Cũng như nhiều văn nghệ sỹ, trí thức
yêu nước cùng thời, Ngô Tất Tố lên đường phục vụ cách mạng, phục vụ
kháng chiến thông qua hoạt động sáng tạo của mình.
Ngô Tất Tố mất ngày 20-4-1954, ngay trước ngày giải phóng Điện
Biên, kết thúc chín năm kháng chiến trường kỳ. Những tháng ngày đó và
những năm tiếp theo, nhiều anh em, đồng chí của Ngô Tất Tố đã có bài viết
thể hiện niềm tiếc thương và kính trọng cuộc đời và sự nghiệp của ông:
Nguyên Hồng với Ngô Tất Tố (Văn nghệ, năm 1954); Nguyễn Công Hoan với
Đọc Tắt đèn của Ngô Tất Tố (Văn nghệ, năm 1956); Hồng Chương với
chuyên đề Tắt đèn cuốn tiểu thuyết hiện thực xuất sắc in trong sách Phương
pháp sáng tác trong văn học nghệ thuật (Nxb Sự thật, 1956); Bùi Huy Phồn
với Đọc lại Việc làng (Văn nghệ, năm 1958)…
Nghiên cứu lại những những bài viết đó, chúng tôi thấy rằng, các tác
giả đều đề cao tài năng của Ngô Tất Tố trong sự nghiệp sáng tác nói chung
của ông, nhất là qua những tác phẩm văn học Tắt đèn, Lều chõng; các tập
phóng sự Việc làng, Dao cầu thuyền tán… Tuy nhiên, các bài viết chỉ đề cập

báo chí của Ngô Tất Tố, các nhà nghiên cứu đã chứng minh được rằng, Ngô Tất
Tố ít nhiều được học và biết tiếng Pháp, ngoài những câu chữ và lối viết của
người Pháp đã được Ngô Tất Tố vận dụng, ông còn nắm được một số phương
pháp tư duy của phương Tây ngay từ những năm 1928 - 1931 [17].
Năm 1959, ở Sài Gòn, Thế Phong xuất bản cuốn Những nhà văn tiền
chiến 1930 - 1945, tác giả đã dành cho Ngô Tất Tố những tình cảm thật cảm
động, ông xếp Ngô Tất Tố vào nhóm các nhà văn, nhà báo điển hình của giai
đoạn trước năm 1945, cho rằng Ngô Tất Tố là cây bút “hoài vọng dĩ vãng”;
“có vốn Nho học uyên bác nhưng chịu học hỏi Tây học”; “là nhà văn, nhà báo
của bình cũ rượu mới, có lối văn sáng sủa, hấp dẫn, quan sát tận tường, với
những rung cảm phong phú”[88, tr.403].
Chúng tôi cho rằng, những nhận xét của Thế Phong là sự khái quát xác
đáng về phong cách sáng tạo của Ngô Tất Tố mang đậm chất uyên bác của


12

người phương Đông, nhưng lại có cách viết văn, viết báo mới mẻ, hiện đại
của người phương Tây.
2.2. Thời kỳ 1960 - 1974
Năm 1961, Nhà xuất bản Giáo dục phát hành tập sách Văn học Việt
Nam 1930 - 1945 [74], đây là công trình nghiên cứu và khoa giáo đầu tiên của
nền giáo dục Việt Nam sau ngày hòa bình lập lại. Trong tập sách này, Nguyễn
Công Hoan đã có những nhận xét về Ngô Tất Tố: “anh em cầm bút phục nhất
ông ở điểm đặc biệt sau này ông là một nhà Nho thuần túy… Thế thì hẳn là
ông gần văn học Trung Quốc hơn văn học Pháp…”[45, tr.52].
Là bạn văn, bạn báo, cùng là cây bút hiện thực phê phán hàng đầu trước
Cách mạng tháng Tám, những lời nhận xét đó vừa là sự kính trọng của Nguyễn
Công Hoan đối với Ngô Tất Tố, vừa là những nhận định về phong cách của Ngô
Tất Tố trong hoạt động sáng tạo. Tuy làm báo là hoạt động sáng tạo theo cách

Theo quan điểm của một số cây bút cùng thời với Ngô Tất Tố và của
một số nhà nghiên cứu sau này, vấn đề thể loại báo chí trước Cách mạng
tháng Tám chủ yếu được phân định qua nội dung của tác phẩm báo chí, hoặc
qua những chiều hướng dư luận khác nhau được tạo ra bởi nội dung của tác
phẩm đó trong đời sống chính trị - xã hội. Chính từ quan điểm đó, Nguyễn
Đức Đàn đã khu biệt giữa sáng tác với phê bình nghiên cứu, ông nhận định:
“Trên báo chí cũng như trong sáng tác, phê bình nghiên cứu, ngòi bút của
Ngô Tất Tố luôn luôn dũng cảm tố cáo những cái xấu xa, vạch ra những cái
thoái hóa, lạc hậu ở trong xã hội”[13, tr.332]. Phải chăng, Nguyễn Đức Đàn
đã khu biệt những bài báo thông thường như cách gọi hiện nay với các bài bút
chiến mà ông gọi là phê bình? Năm 1942, Vũ Ngọc Phan đã đưa ra quan điểm
về thể loại tác phẩm báo chí của Ngô Tất Tố, đó là: “một loại bút chiến, gồm
những bài đả kích những tệ tục, thói tham ô, dởm đời của bọn quan lại, cường
hào và tư sản…”[83, tr.423].
Như vậy, những bài báo tố cáo những cái xấu xa, vạch ra những cái
thoái hóa, lạc hậu ở trong xã hội; đả kích những tệ tục, thói tham ô, dởm đời
của bọn quan lại, cường hào và tư sản… có thể gọi là bài báo phê bình như
cách nói của Vũ Ngọc Phan; hoặc gọi là những bài bút chiến như cách nói của
Nguyễn Đức Đàn. Và theo hai ông, dù gọi bằng tên gì thì đó chính là thể loại
tác phẩm Ngô Tất Tố viết nhiều nhất trước Cách mạng tháng Tám.
Trong lời giới thiệu cuốn Tắt đèn do Nhà xuất bản Văn hóa phát hành
năm 1962, Nguyễn Tuân đã nhận định rằng sự nghiệp cầm bút của Ngô Tất
Tố gồm nhiều mặt: sáng tác, luận bình, bút chiến và dịch thuật [118], có lẽ
Nguyễn Tuân đã xếp các tác phẩm văn học của Ngô Tất Tố vào nhóm sáng


14

tác; dịch thuật là một nhóm riêng; còn bình luận và phê bình là những tác
phẩm báo chí được xếp chung vào một nhóm.


15

là tiểu phẩm, thời bình, một loại văn trên có nhiều nhà văn có tài như Lỗ Tấn
chẳng hạn đã xây dựng cả một sự nghiệp”[5].
Theo Nguyễn Đức Bính, tạp văn là một vũ khí đấu tranh trong xã hội
có đấu tranh giai cấp. Một bên là do cuộc đấu tranh chống áp bức bóc lột
không cho phép sáng tác trong những điều kiện thời gian rộng rãi, một bên là
tài năng hài hước, là nhiệt tình xã hội của nhà văn, hai yếu tố ấy cộng lại làm
nên tạp văn.
Như vậy, những tác phẩm báo chí của Ngô Tất Tố, Vũ Ngọc Phan gọi là
“bút chiến”; Nguyễn Đức Đàn và Phan Cự Đệ gọi là “tiểu phẩm” và đặt tiểu
phẩm trong mối liên hệ tạp văn, tản văn; còn Nguyễn Đức Bính là người đầu tiên
cho rằng, tác phẩm báo chí của Ngô Tất Tố gọi là “tạp văn” với dẫn chiếu “Âu
Tây gọi là tiểu phẩm”, đồng thời cho rằng, đó loại văn mà Lỗ Tấn đã xây dựng
cả một sự nghiệp.
Nguyễn Đức Bính không đi sâu về khái niệm tạp văn, nhưng ông đã nói
kỹ hơn về đặc điểm của về thể loại này, đó là một lối văn đặc biệt. “Nhẹ nhàng
mà vẫn thâm thúy, thẳng thắn mà vẫn kín đáo, cứng rắn mà không làm mất
duyên dáng, nghiêm nghị mà không làm mất thân mật, bóng bẩy nhưng vẫn rõ
ràng như cục đất ném vào mặt, với một chút, nhưng chất phác, như tinh nghịch,
như dí dỏm, khóc hổ ngươi, cười ra nước mắt, đó là tạp văn. Ngô Tất Tố trước
hết là một nhà viết tạp văn”[5].
Theo Nguyễn Đức Bính, phong cách của Ngô Tất Tố rất cụ thể, đó là
“một lối viết mới, độc đáo nữa là khác, không chút gì nhắc lại lối văn biền ngẫu
của các cụ đồ, giọng văn khi thì đậm đà, khi thì duyên dáng, nhưng đặc biệt là dí
dỏm; câu văn sắc cạnh, trong sáng, ngắn gọn, chữ dùng thường mạnh dạn và ý
nhị”[5]. Phong cách đó còn thể hiện tinh thần chiến đấu, bởi “Chỉ trong bút
chiến nhà văn mới phát huy được hết tài năng của mình”[5].
Năm 1973, Nhà xuất bản Giáo dục phát hành bộ sách Lịch sử văn học

trình độ độc giả của mình còn kém, viết như bác chỉ để một vài anh trí thức
đọc thôi, còn đa số thì không hiểu mô tê gì cả”[46, tr.262].
2.3. Thời kỳ 1975 - 1985
Năm 1975, Nhà xuất bản Văn học phát hành bộ sách 2 tập Ngô Tất Tố tác phẩm do của Phan Cự Đệ chủ biên. Sau báo cáo kết quả nghiên cứu Ngô
Tất Tố được Nguyễn Đức Đàn và Phan Cự Đệ công bố năm 1962 thì đây là
công trình giới thiệu toàn diện hơn về sự nghiệp của Ngô Tất Tố với những
thành công của ông trên các lĩnh vực: báo chí, nghiên cứu dịch thuật, văn
học... Riêng về lĩnh vực báo chí, lần đầu tiên Phan Cự Đệ tuyển tập và giới
thiệu 112 tác phẩm báo chí của Ngô Tất Tố được viết trong khoảng thời gian
1929 - 1943.


17

Ở công trình này, Phan Cự Đệ cho rằng Ngô Tất Tố là một nhà Nho
nghèo yêu nước tiến bộ, sớm giác ngộ, đi theo cách mạng và nỗ lực, phấn đấu
trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam. Theo Phan Cự Đệ, nếu không
thấy rõ điểm xuất phát đó của Ngô Tất Tố thì không thể đánh giá đúng mức
được những cố gắng và sự tiến bộ vượt bậc của ông.
Năm 1983, Lê Thị Đức Hạnh có bài Đặc sắc trong tiểu phẩm của Ngô
Tất Tố trên tạp chí Văn học. Trong bài báo này, Lê Thị Đức Hạnh đã thống
nhất với quan điểm của Nguyễn Đức Đàn và Phan Cự Đệ, cho rằng, tiểu
phẩm báo chí ra đời và phát triển trước hết là do những đòi hỏi của tình hình
chính trị - xã hội những năm 1930-1945. Trước phong trào đấu tranh của quần
chúng nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng, thực dân Pháp và chính quyền bù
nhìn đã đưa ra những chính sách mị dân, ngu dân, tìm cách ru ngủ và trụy lạc
hóa thanh niên, đánh lạc hướng suy nghĩ của trí thức... bọn “bồi bút” dấy lên
các phong trào như bảo tồn quốc túy, vui vẻ trẻ trung, cải lương hương
chính… bàn về các chuyện bảo hộ, trực trị, “với cái nhìn nhạy bén, Ngô Tất
Tố chĩa ngay ngòi bút trào phúng vào những chính sách bịp bợm đó”[31].

3. Tình hình nghiên cứu về Ngô Tất Tố từ năm 1986 đến nay
3.1. Tình hình nghiên cứu về Ngô Tất Tố ở Việt Nam
Năm 1993, Bộ Văn hóa - Thông tin, Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Nhà báo
Việt Nam và Viện Văn học đã phối hợp tổ chức Hội thảo kỷ niệm lần thứ một
trăm ngày sinh của Ngô Tất Tố. Nhân dịp này, nhiều nhà báo, nhà nghiên cứu
phê bình đã công bố những công trình nghiên cứu về sự nghiệp của Ngô Tất Tố
với những thành tựu quan trọng liên quan đến sự nghiệp báo chí của ông.
Trong bài Ngô Tất Tố - nhà báo nghiệp văn, Phan Quang, lúc đó là
người đứng đầu Hội Nhà báo Việt Nam đã nhận định: “nói đến sự nghiệp báo
chí Ngô Tất Tố, không ít người nghĩ ngay đến tiểu phẩm của ông. Cũng là
điều hợp lý. Đó là những áng văn xuất sắc, còn lại với thời gian. Có lần tôi
đánh liều liên hệ tiểu phẩm của ông với Lỗ Tấn, vì cảm thấy ở thể loại này,
hai nhà văn có những tố chất chung”[92, tr.658]. Theo Phan Quang, tiểu
phẩm báo chí là thể loại tác phẩm báo chí được nhiều cây bút sử dụng để bày
tỏ chính kiến của mình. Tuy nhiên, để thành công với thể loại này, người viết
phải hội tụ được ít nhất hai điều kiện: một là, phải có nền tảng văn hóa thâm
hậu, hiểu mười nói một; hai là, phải có trí tuệ sắc sảo biểu hiện bằng ngôn từ.
Phan Quang khái quát: “Cái trên là kết quả tích cóp, tu dưỡng cả đời người.
Cái sau, có phần trời phú, song còn là đức khiêm nhường, lòng tôn kính
người đọc, không cẩu thả dù trong phút giây”[92, tr.658].