Nội dung và phơng pháp sử dụng
tranh ảnh và lợc đồ
trong Sách giáo Khoa
lịch Sử LễP 9
Bài 1
liên xô và các nớc đông âu
1
từ năm 1945 đến giữa những năm 70 của thế kỷ xx
1. Hình. Vệ tinh nhân tạo đầu tiên của Liên Xô
-Nội dung
Cùng với việc khôi phục kinh tế (1945-1950), nhân dân Liên Xô lại bắt tay
ngay vào công cuộc xây dựng cơ sở vật chất kĩ thuật của chủ nghĩa x hội.ã
Trong đó, việc nghiên cứu khoa học nhằm đuổi kịp và vơn lên vợt Mĩ là một mục
tiêu quan trọng, nhằm ứng dụng những thành tựu của khoa học không những
để phát triển kinh tế mà còn trong lĩnh vực quân sự, vì Mĩ năm 1945 đ chế tạoã
thành công bon nguyên tử.
Việc xây dựng cơ cở vật chất kĩ thuật của chủ nghĩa x hội ở Liên Xô diễnã
ra trong điều kiện cực kì khó khăn. Các nớc đế quốc do Mĩ cầm đầu đ phát độngã
cuộc chiến tranh lạnh nhằm bao vây kinh tế, cô lập chính trị, tích cực chạy
đua vũ trang, chuẩn bị một cuộc chiến tranh tổng lực nhằm tiêu diệt Liên Xô và
các nớc x hội chủ nghĩa khác. chính vì vậy, Liên Xô vừa phải chi những khoảnã
tiền lớn cho xây dựng cơ sở vật chất kĩ thuật, vừa phải chi tiền cho củng cố
quốc phòng để bảo vệ tổ quốc, giúp đỡ phong trào cách mạng thế giới, đồng thời
là nớc đi tiên phong trong nhiều lĩnh vực khoa học kĩ thuật và nghiên cứu vũ
trụ.
Nhân dân Liên Xô đ thu đã ợc những thắng lợi to lớn trong các kế hoạch 5
năm và 7 năm, đạt đợc những thành tựu về kinh tế, khoa học kĩ thuât và vũ
trụ.
Trong lĩnh vực khoa học kĩ thuật. Ngày 4-10-1957 Liên Xô đ phóng thànhã
công vệ tinh nhân tạo lên khoảng không vũ trụ mang tên Xputnich, trở thành
nớc đầu tiên trên thế giới chinh phục vũ trụ.

đóng và phong trào đấu tranh giải phóng do các Đảng cộng sản l nh đạo, Riêngã
nớc Đức là một bộ phận chủ nghĩa t bản phát triển và phát xít thống trị.
Trong những năm 1944-1945, lợi dụng thời cơ Hồng quân Liên Xô tiến quân
truy quét quõn đội phát xít Đức qua l nh thổ Đông Âu, nhân dân và các lực lã ợng
vũ trang Đông Âu đ nổi dậy phối hợp với Hồng quân Liên Xô tiêu diệt bọn phátã
xít, giành chính quyền và thành lập các nớc dân chủ nhân dân: Cộng hòa nhân
dân Ba lan(22-7-1944), Cộng hoà nhân dân Hung- ga- ri(4-4-1945), Cộng hoà
Tiệp Khắc(9-5-1945), Cộng hoà liên bang nhân dân Nam T(29-11-1945), Cộng
hoà nhân dân An- Ba- ni(11-12-1945) và Cộng hoà nhân dân Bun- ga- ri(15-9-
1946).
Đối với nớc Đức, năm 1949 có hai nớc Đức ra đời. Theo kết quả của hội nghị
Pốt-xđam, các nớc Mĩ, Anh, Pháp sẽ kéo quân vào Tây Đức, Liên Xô sẽ vào Đông
Đức làm nhiệm vụ tiêu diệt tận gốc chế độ phát xít, làm cho nớc Đức đợc thống
nhất, hoà bình, phát triển và dân chủ thực sự. Tại Đông Đức Liên Xô đ chấpã
hành nghiêm chỉnh những nhiệm vụ này. Nhng với âm mu chia cắt lâu dài nớc
Đức, phục hồi chủ nghĩa phát xít và gây thù địch với Liên Xô, tháng 9 -1949 các
nớc Mĩ, Anh, Pháp đ giúp đỡ các thế lực tã bản thế lực phản động hợp nhất ba
miền tạm chiếm đóng của ba nớc này lại và thành lập nhà nớc Cộng hoà liên
bang Đức ( Tây Đức). Liền sau đó, thể theo nguyện vọng của nhân dân Đông
Đức, dới sự giúp đỡ của Liên Xô, ngày 7-10-1949, nớc Cộng hoà dân chủ Đức
cũng chính thức đợc thành lập. Thủ đô Béc-lin cũng bị chia làm hai khu vực là
Đông Béc-lin dới sự ảnh hởng của Liên Xô và Tây Béc-lin dới sự ảnh hởng của
Anh, Pháp, Mĩ.
Sự ra đời của các nớc dân chủ nhân dân Đông Âu là một thay đổi lớn của cục
diện Châu Âu sau chiến tranh thế giới thứ hai.
3
Từ 1945-1949, các nớc dân chủ nhân dân Đông Âu đ tiến hành nhiều nhiệmã
vụ quan trọng để hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân nh xây dựng
chính quyền dân chủ nhân dân, cải cách ruộng đất, quốc hữu hoá các xí nghiệp
t bản, ban hành các quyền tự do dân chủ cho ngời dân

Kỹ thuật đợc nghiên cứu và ứng dụng để cơ khí hoá sản xuất. Lao động chân
tay trong công nghiệp luyện kim, khai khoáng dần dần đợc thay thế bằng
máy móc. Quy trình sản xuất mới và các hệ thống tự động đợc lắp đặt ở các nhà
máy cơ khí. Năng lợng điện tử đợc sử dụng rộng r i. Ngành điện tử bắt đầu phátã
triển. Công nghiệp quốc phòng đợc nhà nớc đặc biệt chú trọng. Sau nhiều
nghiên cứu và thử nghiệm, các nhà khoa học Liên xô đ chế tạo thành công bomã
4
nguyên tử vào năm 1949. Kế hoạch phát triển công nghiệp đợc hoàn thành
trong vòng 4 năm 3 tháng.
Về nông nghiệp: Mặc dù những hậu quả mà chiến tranh để lại cho nông
nghiệp rất nghiêm trọng, nhng Đảng và nhà nớc Liên Xô đ kịp thời đề ra nhữngã
biện pháp nhằm nhanh chóng khắc phuc hậu quả chiến tranh và phát triển
nông nghiệp.
Công tác quản lý và tăng cờng lực lợng lao động cho nông nghiệp đợc chú
trọng. Hàng ngàn đảng viên tình nguyện về nông thôn tham gia lao động. Các
nông trang đợc giao chỉ tiêu, kế hoạch chi tiết đến từng sản phẩm.
Cơ sở vật chất và kỹ thuật nông nghiệp đợc mở rộng và tăng cờng đáng kể.
Hơn 900 trạm máy kéo và máy nông nghiệp đợc thành lập. Tổng số máy kéo
tăng 30%; máy liên hợp tăng 405%.
Ngành chăn nuôi gặp nhiều khó khăn. Đến cuối năm 1948, số đầu gia súc đã
đạt mức trớc chiến tranh, nhng không đáp ứng kịp nhu cầu ngày càng tăng.
Thức ăn gia súc, thịt, sữa vẫn là những vấn đề cấp bạch cần giải quyết.
Giao thông vận tải: đạt đợc những thành tựu lớn, đờng sắt đợc khôi phục
nhanh chóng, ngành đờng sắt đ vã ợt mức kế hoạch vận chuyển hàng hoá. Những
chuyến đờng sắt ở U-ran và ngoại Cáp-ca-rơ bắt đầu đợc xây dựng và đa vào sử
dụng.
Quan hệ ngoại thơng của Liên Xô thời kỳ này thiết lập chủ yếu với các nớc xã
hội chủ nghĩa. Để tăng cờng hợp tác kinh tế giữa các nớc x hội chủ nghĩa, hộiã
đồng tơng trợ kinh tế (SEV) đợc thành lập ở Mát-xcơ-va (tháng 1 năm 1949).
(Theo: Nguyễn Quốc Hùng, Nguyễn Thị Th.

cũng có nhiều thành tựu gắn với tên tuổi các nhà khoa học nh: N.bô-gô-liu-bốp,
M.Lê-ô-nô-vích, A. Ti-khô-nốp thành quả nghiên cứu của các nhà khoa học
Liên Xô trong lĩnh vực lợng tử đợc thế giới công nhận. Các khoa học ứng dụng
nh sinh học , sinh hoá, y học cũng đạt đợc những thành tích lớn, đóng gớp trực
tiếp vào việc phát triển kinh tế, cải thiện chất lợng cuộc sống và nâng cao tuổi
thọ của ngời dân.
Kỹ thuật không ngừng phát triển. Các công cụ tự động và bán tự động, các
dụng cụ kiểm soát bằng chơng trình thúc đẩy trực tiếp quá trình tự động hoá
sản xuất. Nganh công nghiệp pôlime bắt đầu phát triển đ sản xuất ra các loạiã
vật liệu mới.
Nổi bật nhất trong các thành tựu khoa học kỹ thuật của Liên Xô là những
thành tựu thần kỳ trong công cuộc chinh phục vũ trụ. Liên Xô là nớc đầu tiên
phóng thành công vệ tinh nhân tạo lên quỹ đạo của trái đất (tháng 10/1957).
Ngày 12/4/1961 đ ghi nhận một sự kiện quan trọng lần đầu tiên con ngã ời bay
vào vũ trụ. Những năm tiếp theo chứng kiến những thành công mới của Liên Xô
trong lĩnh vực này.
Khoa học x hội đã ợc chú trọng phát triển.Các ngành kinh tế học, triết học, sử
học Cũng đạt đợc nhiều thành tựu lớn.
I. Ga-ga-rin Nhà du hành vũ trụ đầu tiên
trên thế giới
I-u-ri A-lếch-xây E- vích Ga-ga-rin sinh ngày 8/3/1934 tại tỉnh Smô-len-
xcơ, làng Kru-xi-nô (nay là thành phố Ga-ga-rin). Nhập ngũ năm 1955,
năm1957 anh đợc đào tạo trở thành phi công tiêm kích. Từ năm 1960, anh đợc
lựa chọn vào nhóm 20 phi công suất sắc nhất của toàn bộ quân chủng không
quân Liên Xô để tập luyện, chuẩn bị cho chuyến bay vào vũ trụ.
6
Ngày 12/4/1961 đ trở thành mốc son, niềm tự hào của khoa học Liên Xô vàã
thế giới: Lần đầu tiên con ngời bay vào vũ trụ. I.Ga-ga-rin đ thực hiện thànhã
công chuyến bay lịch sử này với 1h48 trên con tàu vũ trụ Phơng Đông.
Do những thành tích xuất sắc của mình, I.Ga-ga-rin đ đã ợc Đảng và nhà nớc

vào Liên Xô. Năm 1940, Lít- va trở thành một nớc cộng hoà của Liên bang Xô
Viết.
Năm 1988, cùng với cuộc khủng hoảng và dần dần đi đến tan r của Liên Xôã
thì những ngời theo đờng lối của dân tộc chủ nghĩa Lít- va tiến hành hoạt động
7
công khai. Tháng 4-1990, cùng với hai nớc vùng biển Ban Tích là Lat- vi- a và
E-xtô-ni-a, Đảng Cộng Sản Lít- va tuyên bố rút ra khỏi Đảng Cộng Sản Liên Xô
và đòi độc lập. Sau cuộc chính biến thang8-1991 không thành,Liên Xô đ côngã
nhận nền độc lập của Lít- va.
Bức ảnh trong SGK chụp đoàn ngời tham gia cuộc biểu tình của ngời dân Lí-
va, có cả ngời lớn, trẻ em, đàn ông, đàn bà. Họ mang theo biểu ngữ, cờ và bản
đồ. Họ đòi tách khỏi Liên Xô để trở thành một nớc độc lập. Ước muốn đòi độc lập
của họ đợc thể hiện trong bức tranh mà họ mang theo khi đi biểu tình. Cụm từ
viết tắt CCCP nghĩa là Liên Xô, hình chiến kéo cắt đôi làm hai phần: một
phần có chữ CCCP biểu thị cho việc tách khỏi Liên bang Xô Viết để thành lập
một nhà nớc riêng. Đó la Lít- va.
Bức ảnh cũng diễn tả lại không khí tham gia biểu tình của ngời Lít- va đòi
độc lập trong bối cảnh chung lúc bấy giờ ở Liên Xô, góp phần thúc đẩy nhanh
chóng sự tan r của đất nã ớc sau gần 70 năm tồn tại của Liên bang cộng hoà xã
hội chủ nghĩa Xô Viết.
Phơng pháp sử dụng
Đây là bức ảnh chụp về một cuộc biểu tình đòi độc lập của nhân dân Lí- va
muốn tách khỏi Liên bang Xô Viết 1991. GV sử dụng bức ảnh này để dậy muc I
sự khủng hoảng và tan r của Liên bang Xô Viết (từ nửa sau những năm 70ã
đến những năm 90 của thế kỉ XX).
GV cho HS quan sát bức ảnh, đặt một số câu hỏi gợi mở:
- Những ngời dân Lít- va trong bức ảnh đang làm gì ?
- Nét mặt của họ nh thế nào?
- Bức ảnh cho chúng ta biết thông tin gì về đất nớc Liên Xô
trong những năm 90 của thế kỉ XX ?

đô là Min- xcơ.
Cộng hoà U- dơ- bê- ki- xtan: diện tích 447 440 km
2
; dân số 19,5 triệu ngời;
thủ đô là Ta- sken.
Cộng hoà Ca- dắc- xtan:diện tích 2 717 300 km
2
; dân số 17 triệu ngời; thủ đô
là An- ma A- ta.
Cộng hoà A- déc- bai- gian: diện tích 86 600 km
2
; dân số 7 triệu ngời; thủ đô
là Ba- cu.
Cộng hoà Ac- mê- ni- a: diện tích 29 800 km
2
; dân số 3,5 triệu ngời; thủ đô là
Ê- rê- van.
Cộng hoà Môn- đô- va: diện tích 33 700 km
2
; dân số 4,2 triệu ngời; thủ đô là
Ki- si- nhốp.
Cộng hoà Tát- gi- ki- xtan: diện tích 143 100 km
2
; dân số 5 triệu ngời; thủ
đô là Đu- san- be.
Cộng hoà C- rơ- g- xtan: diện tích 143 100 km
2
; dân số 4,2 triệu ngời; thủ đô
là Phrun- de.
Cộng hoà Tuốc- mê- ni- xtan:diện tích 448 100 km

giải thể Liên Xô:
Ngày 18/8/1992, tổng thống Goóc-ba-chốp đang nghỉ ngơi tại một thị trấn
nhỏ xinh đẹp ở miền nam Liên Xô, định ngày hôm sau sẽ trở về thủ đô Mat-xcơ-
va để chủ trì một cuộc họp quan trọng. Chiều hôm đó, tại biệt thự của tổng
thống kéo đến mấy vị khách không mời. Đó là Brê-kha-nốp, Cục trởng cục bảo
vệ, Phun-kin, Chủ nhiệm văn phòng tổng thống và Va-len-ni-cốp, Tổng t lệnh
lục quân. Các vị khách nói với Goóc-ba-chốp: Tha ngài tổng thống, ngày mai
ngài không thể về thủ đô đợc, ngài phải trao lại quyền hành ngay lập tức!.
Goóc-ba-chốp không nói gì. cũng chẳng đợi Goóc-ba-chốp trả lời, Brê-kha-nốp
ra lệnh gọi một đơn vị đang đợi ở bên ngoài: cắt đứt mọi liên hệ giữa biệt thự
tổng thống với bên ngoài.
Đêm 18 rạng sáng 19/8/1991, uỷ ban nhà nớc về tình trạng khẩn cấp đợc
thành lập. Thành phần của uỷ ban gồm có: phó tổng thống Liên Xô G.I-A-na-ép,
Thủ tớng Páp-lốp, Bộ trởng quốc phòng B.I-a-dốp, Bộ trởng nội vụ B.Pu-gô và
một số nhân vật khác.
Uỷ ban nhà nớc về tình trạng khẩn cấp (gọi tắt là uỷ ban khẩn cấp) ban bố
tình trạng khẩn cấp trong cả nớc; thay đổi cơ cấu chính quyền, đình chỉ hoạt
động các đảng phái, cấm mít tinh và biểu tình, kiểm soát các phơng tiện thông
tin đại chúng. Quân đội tiến vào thủ đô Mát-xcơ-va.
Dân chúng nhìn chung không có phản ứng. Các nhà máy, xí nghiệp, hầm mỏ,
công xởng, cơ quan, giao thông vận tải vẫn tiếp tục hoạt động. ở nông thôn
việc thu hoạch mùa màng vẫn đợc tiến hành. Chỉ ở Mát-xcơ-va và một số thành
10
phố lớn khác của Nga, Tổng thống Nga En-xin tập hợp đợc hàng ngàn ngời đồng
tình phản đối, dựng trớng ngại vật trớc toà nhà Xô viết tối cao của Nga. Uỷ ban
khẩn cấp ban bố lệnh giới nghiêm ở Mát-xcơ-va.
Ngày 21/8, B.En-xin dần dần ổn định đợc tình thế, tình hình phát triển theo
chiều hớng có lợi cho En-xin. Những ngời l nh đạo nhà nã ớc Liên Xô ủng hộ Uỷ
ban khẩn cấp lần lợt thay đổi lập trờng, nội bộ phe đảo chính tan r . Đoàn chủã
tịch Xô viết tối cao Liên Xô tuyên bố việc gạt bỏ Tổng thống và trao quyền cho

(Bản tiếng Nga). NXB Khai sáng, M. 2002)
4. Goóc-ba-chốp Nghịch lý và mâu thuẫn
11
Đa số ngời Nga không thích ông nhng với phơng tây, ông là một anh hùng.
Cùng với cuộc cải tổ đầy tranh c i đã ợc ông đa ra 20 năm trớc, cựu Tổng bí th
Đảng cộng sản Liên Xô Goóc-ba-chốp một mặt đợc ca ngợi là đ thổi một nàn gióã
mới vào nớc Nga, xua tan chiến tranh lạnh nhng mặt khác cũng đợc trì trích là
góp phần làm tan vỡ liên bang Xô viết và đẩy hàng triệu ngời Nga vào cảnh
nghèo khổ.
Năm 1985, Goóc-ba-chốp lên cầm quyền và phá tan bầu không khí chính trị
tĩnh nặng ở Liên bang Xô viết. Trong những quán trà, xung quanh nhà thờ, tại
các khu buôn bán, ngời dân dự đoán một điềm lạ đến với nớc Nga bởi Goóc-ba-
chốp đợc chúa trời định cho một cái bớt trên trán. Quả thật, con ngời nổi tiếng
với những hành động cấp tiến này đ mang đến cho đất nã ớc Xô viết một cơn lốc
thay đổi và cả những bí ẩn bởi cho đến giờ ngời ta vẫn còn tiếp tục tranh c i conã
nốc đó là sấu hay tốt.
Ưu tiên chính trong cuộc cải tổ (tái cơ cấu) của ông Goóc-ba-chốp là giảm vai
trò tập trung quyền lực nhà nớc. ông muốn biến nền kinh tế kế hoạch thành nền
kinh tế thị trờng. Các doanh nghiệp đợc tự do làm ăn, không đợc nhận trợ cấp từ
nhà nớc nữa nên sẽ phải tự tìm cách làm ăn có l i. Cùng với việc tự do hoá nềnã
kinh tế là tự do hoá hệ thống chính trị, tự do tôn giáo, tổ chức bầu cử tự do và
xoá bỏ những quy định kiểm soát ngặt nghèo.
Đây là những thay đổi quá lớn ở một đất nớc trớc nay vẫn vận hành theo một
cơ chế bao cấp của nhà nớc. Tất nhiên, những bớc đi này đầy táo bạo và là một
đòi hỏi thiết yếu đối với đất nớc Xô viết. Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, vấn
đề là ở chỗ ông đ tiến hành những bã ớc thay đổi quá cấp tiến, quá vội vàng trong
khi cả đất nớc Xô viết vốn trì trệ, vẫn cha đợc chuẩn bị gì cho những thay đổi đó.
Nghịch lý trong đờng lối cải cách của Goóc-ba-chốp là ở chỗ ông tiến quá nhanh
và những kế hoạch đó tham vọng tới mức nó đe doạ tới cuộc sống, miếng cơm
manh áo của tất cả mọi ngời dân. Ngời công nhân phải làm việc cật lực nhng có

thoát khỏi thế cô lập trên thế giới. Ông Goóc-ba-chốp đ từng ngồi hàng giờ vớiã
bà Đầm Thép của nớc Anh Mác-ga-rít Thát-chơ để tranh c i về sức mạnh củaã
thị trờng tự do với chủ nghĩa Mác. Và ông cũng đàm đạo nhiều với Tổng thống
Mỹ Ri-gân và sau đó tại cuộc gặp thợng đỉnh tháng 12/1989 ở Man-ta, Bu-xơ-
cha và Goóc-ba-chốp đ cùng tuyên bố chiến tranh lạnh đ kết thúc. ã ã
Sau khi ông từ chức, cái tên Goóc-ba-chốp đ trở lên quen thuộc vơí tầng lớpã
thanh niên, nàn sóng tự do, cải cách của ông đ đã ợc đa thành những biểu tợng
trang trí phi chính trị, làm cảm hứng cho những điệu nhảy, những bài hát ở
Nga. Thậm chí, mốt thời thợng của thanh niên lúc bấy giờ còn là đa những câu
nói của ông vào trong các bài hát.
Nh các nhà phân tích bây giờ đánh giá, Goóc-ba-chốp đ không thiếu nhữngã
sai lầm, nhng cuộc cải cách của ông rốt cuộc cũng sẽ là điều tất yếu ở Liên Xô.
Rất nhiều những di sản tiêu cực bắt đầu từ những năm 1990 đến bây giờ vẫn
còn tiếp tục. Xong công cuộc cải tổ đ tạo ra một bã ớc ngoặt quan trọng trong lịch
sử xô viết, dù rằng bớc ngoặt vẫn đợc đánh giá là còn giang dở cho đến tận ngày
nay.
Bài 3. Quá trình phát triển của phong trào giải phóng dân tộc và
sự tan rã của hệ thống thuộc địa
1. Những nét lớn Địa lí, lịch sử xã hội châu phi
Với diện tích hơn 30 triệu km
2
, là châu lục lớn thứ ba trên thế giới, sau châu
á và châu Mĩ, châu Phi có nguồn tài nguyên vô cùng phong phú và nhiều nông
sản quý.
Phần lớn châu Phi có khí hậu nóng, khô, Hoang mạc Xa-ha-ra là hoang mạc
lớn nhất thế giới. Dân c đa phần thuộc chủng tộc Nê-gro-ít, có nớc da nâu
sẫm.Đầu thế kỉ XX. Hầu hết các quốc gia ở châu lục này vẫn là thuộc địa của
13
các nớc đế quốc. Cho đến giữa thế kỉ XX, cuộc chiến tranh vì độc lập dân tộc của
các nớc châu Phi mới giành đợc thắng lợi.

Số lơng thực bình quân đầu ngời ngày một giảm mạnh. Vào đầu những năm
60 (thế kỉ XX), châuPhi còn d thừa lơng thực để xuất khẩu, thì hiện nay 2/3 số
nớc của lục địa này không đủ ăn. Nghiêm trọng nhất là Xu-đăng, Ê-ti-ô-pi-a.
Mô-dăm-bích, Xô-ma-li, Buốc-ki-na Pha-xô, Ni-giê Nguyên nhân chính của
nạn đói là khủng hoảng kinh tế hạn hán, chiến tranh liên miên và bùng nổ dân
số.
Dân số châu Phi tăng với tỉ lệ cao nhất thế giới: 2,9%-3%, Châu Phi cũng là
lục địa có tỉ lệ ngời mù chữ cao nhất thế giới, Năm 1988, theo thống kê, số ngời
14
mù chữ ở từng nớc chiếm tỉ lệ nh sau: Ghi-nê: 70%;Mô-ri-ta-ni:69%; Xê-nê-gan:
68%;Ma-rốc: 64%; Li-bê-ri-a: 63%; Cộng hoà Nam Phi: 50%...
Châu phi còn đợc gọi là lục địa của bệnh AIDS số ngời mắc bệnh chiếm tỉ lệ
cao nhất thế giới.
Cho đến nay, tình trạng khó khăn của châu Phi vẫn cha đợc khắc phục, mặc
dù các nớc châu Phi đang có những lỗ lực nhằm tìm ra chiến lợc phát triển cho
các nớc.
Cộng đồng quốc tế thực sự quan tâm và giúp đỡ các quốc gia ở lục địa này.
Tuy nhiên, tình hình châu Phi vẫn cha có những cải thiện cản bản.
(Theo:Nguyễn Anh Thái (Chủ biên),
Lịch sử quan hệ quốc tế và phong trào giải phóng dân tộc
á-Phi-Mĩ La Tinh, NXB Giáo Dục, 1998, tr.85-86)
2. Chế độ A-pác-thai ở Nam phi
Chủ nghĩa A-pác-thai là chủ nghĩa phân biệt chủng tộc cực đoan và tàn bạo,
đợc thực hiện tại Nam Phí. Từ A-pác-thai (Apartheid) là ghép hai từ tiếng Hà
Lan nói ở Châu Phi: Apart là tách biệt, và heid là chủng tộc. Những ngời
theo chủ nghĩa A-pác-thai lập luận rằng ngời da trắng và ngời da đen không thể
bình đẳng đợc, phải sống tách biệt nhau và chỉ có sự tách biệt theo màu da thì
mới có thể đảm bảo đợc sự phát triển của chúng tộc và quốc gia.
Đạo luật đầu tiên về chủ nghĩa A-pác-thai đợc ban hành ở Nam Phi vào năm
1913 và tăng cờng mạnh mẽ từ năm 1948, khi chính quyền này vẫn lấy chủ

một cuộc tổng tuyển cử bầu tổng thống đầu tiên ở Nam Phi đ đã ợc tiến hành.
Sau khi giành đợc đa số phiếu, Nen-xơn Man-đê-a, ngời da đen đầu tiên trong
lịch sử Nam Phi nhận chức Tổng thống. Chủ nghĩa A-pác-thai trên thực tế đã
chấm dứt.
3. Năm châu phi
Sau chiến tranh thế giới thứ II, châu Phi trở thành trung tâm của phong
trào giải phóng dân tộc thế giới, một lục địa mới chỗi dậy trong cuộc đấu tranh
chống chủ nghĩa đế quốc thực dân.
Quá trình phát triển và thắng lợi của phong trào giải phóng dân tộc ở châu
Phi đ chải qua các giai đoạn sau:ã
- Từ năm 1945 1954, phong trào giải phóng dân tộc bùng nổ sớm nhất ở
Bắc Phi với thắng lợi mở đầu là cuộc chính biến cách mạng của binh lính, sĩ
quan ai cập (tháng 7/1952), lật đổ nền thống trị thực dan Anh và vơng triệu
Pha-rúc, thành lập nớc cộng hoà Ai Cập.
- Từ năm 1954 1960, phong trào giải phóng dân tộc phát triển mạnh mẽ ở
Bắc Phi, Tây Phi, Châu Phi Xích đạo. nhiều nớc Bắc phi và Tây phi đ gình đã ợc
độc lập.
- Từ năm 1960-1975, phong trào giải phóng dân tộc ngày càng dâng cao.
Năm 1960, đợc gọi là năm Châu Phi, vì trong năm này 17 quốc gia châu
Phi đ giành đã ợc độc lập, trong đó có 8 quốc gia cùng giành đợc độc lập trong
tháng 8, đó là:
- Đa-hô-mây (Bê-nanh) giành độc lập ngày 1/8 với dân số 1,7 triệu ngời, diện
tích 112622km
2
.
- Cộng hoà Ni-giê giành độc lập ngày 3/8, với dân số 2,5 triệu ngừơi, diện
tích 1267000km
2
.
- Cộng hoà Thợng Vôn-ta (Buóoc ki-na Pha-xô) giành độc lập ngày 5/8 với

Cuối cùng thì cuộc xung đột dài nhất trong lịch sử châu Phi cũng có lối thát
với việc kí kết hiệp định hoà bình toàn diện giữa Chính phủ và Phong trào giải
phóng nhân dân Su - đăng (SPLM). Hiệp định hoà bình vừa đợc kí kết đ chấmã
dứt 21 năm nội chiến khiến khoảng 2 triệu ngời thiệt mạng, chủ yếu do nạn đói
và bệnh tật, 4 triệu ngời bị mất nhà ở và khoảng 500.000 ngời phải chạy sang
các nớc láng giềng.Theo bản hiệp định trên, Quốc hội Su-đăng và SPLM sẽ lập
một Chính phủ Liên minh lâm thời, phân chia quyền lực, chia sử các nguồn lợi
dầu mỏ và sáp nhập các lực lợng vũ trang. Sau thời kì quá độ kéo dài 6 năm, ng-
ời dân Su-đăng ở khu vực miền Nam có thể tiến hành trng cầu dân ý về việc
thành lập một nhà nớc độc lập.
Theo nhiều nhà phân tích, bản hiệp định hoà bình kết quả của hai năm
đàm phán giữa Chính phủ và lực lợng nổi dậy, rất có thể sẽ mở ra lộ trình cho
toàn bộ cuộc xung đột ở Su - đăng và bắt đầu một giai đoạn mới trong quan hệ
giữa đất nớc này với các nớc láng giềng châu Phi, châu Âu và cả Mĩ, Lại một lần
nữa, ngời ta thấy sự dàn xếp của Mĩ. Một mặt, chính quyền Bu-sơ ủng hộ lực l-
ợng nổi dậy ở miền Nảmtong một thời gian dài và không ngừng gây sức ép lên
Chính phủ Su - đăng trong quá trình đàm phán. Mặt khác, Mĩ kêu gọi Chính
phủ Su - đăng và quân nổi dậy SPLM phối hợp chấm dứt cuộc khủng hoảng
Đác-phu và Mĩ sẽ nâng cấp quan hệ với Su-đăng một cách tích cực khi nào
việc này đợc thực hiện.
Về phần mình, là nớc đ từng phản đối việc Mĩ đe doạ áp đặt lệnh trừng phạtã
với Su-đăng, Nga tập trung ca ngợi cố gắng của cộng đồng quốc tế đặc biệtlà
17
Liên hợp quốc, Liên minh châu Phi trong việc giải quyết cuộc xung đột tại Su-
đăng. Nga cũng sẵn sàng giúp đỡ Su-đăng giữ gìn sự thống nhất và xây dựng
kinh tế. Tổng th kí Liên hợp quốc Cô-phi An-nan, ngời vừa kết thúc chuyến
thâmccs nạn nhân sóng thần trong 2 ngày tại Sri Lan-ka, cũng bày tỏ sự phấn
khởi trớc nền hoà bình đang mở ra ở Su-đăng sau khi hiệp định đợc kí kết.
Rõ ràng, cả thế giới đang hồi hộp theo dõi diễn biến tình hình tại Su-đăng
với hị vọng ngời dân tại đây có thể đạt đợc một nền hoà bình thực sự. Tuy nhiên,

dân Nam Phi đợc bầu cử một cách tự do và dân chủ để bầu ra thể chế của
18
mình.Cũng trong tháng t đó, đảng Dân tộc mới, di sản của chủ nghĩa A-pác-thai
chính thức giải tán và Ban l nh đạo của đảng này đ gia nhập đảng ANC.ã ã
.. Tình bạn NamPhi Việt Nam ngày càng phát triển tốt đẹp kể từ khi Việt
Nam mở văn phòng Đại sứ quán tại Thủ đô Prê-tô-ri-a, nay là Tơ-soa-nê. Hai
chính phủ đ kĩ kết những văn bản quan trọng tạo khuôn khổ cho việc tăng cã ờng
quan hệ hợp tác trên nhiều lĩnh vực.Kim ngạch thơng mại hai chiều đ tăng từã
19,2 triệu USD năm 1999 lên hơn 150 triệu USD năm 2004.
Nam Phi đang trong giai đoạn cuối cùng của quá trình đoạn tuyệt với những
di sản của chủ nghĩa thuộc địa và phân biệt chủng tộc. Trớc khi những ngời
định c da trắng buộc những ngời châu Phi bản xứ phải từ bò mảnh đất nàu, tên
của thủ đô là Tơ-soa-nê, một cái tên mang ý nghĩa châu phi thực sự. Sau đó, đợc
đổi là Prê-tô-ri-a. Thú vụ ửo chỗ tên Tơ-soa-nê nghĩa là chúng ta giống nhau
hay chúng ta là một vì chúng ta cùng chung sống.
Sau gần 300 năm tồn tại dới chế độ thuộc địa và phân biệt chủng tộc, chúng
tôi muốn phục hồi bản sắc văn hoá và di sản của mình bằng cách lấy lại những
gì đ bị mang đi. Tuy nhiên chúng tôi vẫn tôn trọng những quy định của Hiếnã
chơng tự do là Nam Phi thuộc về tất cả những ngời sống ở đó, bất kể là da
trắng hay da màu
(Theo: Báo Quốc tế, tháng 4-2005)
6. Mĩ La-tinh - Lục địa bùng cháy
Mĩ La-tinh bao gồm hơn 20 nớc ở Bắc, Trung và Nam châu Mỹ, từ Mê-hi-cô
đến ác-hen-ti-na, chịu ảnh hởng sâu sắc của văn hoá La-tinh, có diện tích trên
20 triệu km
2
. Mĩ La-tinh có nhiều tài nguyên, phong phú về nông sản, lâm sản,
khoáng sản.
Năm 1492, Cô-lông-bô tìm ra châu Mỹ và cho đến năm 1500, thực dân Tây
ban nha đ xâm chiếm hầu hết vùng đất này. Trải qua nhiều năm đấu tranhã

- Sự thức tỉnh của giai cấp công nhân và nông dân dẫn đến sự bùng nổ mạnh
mẽ của các cuộ đấu tranh. So với châu Phi, giai cấp công nhân Mĩ La-tinh phát
triển hơn về số lợng và chất lơng. Tỉ lệ giai cấp công nhân chiếm 12,2% dân c.
Nhìn chung, các Đảng cộng sản đ đi đầu và l nh đạo cuộc đấu tranh giải phóngã ã
dân tộc.
- Nông dân chiếm hơn 70% dân số, nhng trên 2/3 nông hộ không có ruộng
đất. Chính vì vậy, yêu cầu xoá bỏ chế độ chiếm hữu ruộng đất lớn từ lâu đ trởã
thành yêu cầu cấp bách của nông dân.
- Chế độ thống trị tàn khốc đ buộc nhân dân ở các nã ớc này phải sử dụng đấu
tranh vũ trang để giành độc lập.
- Trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân mới, mặt trận dân tộc
thống nhất đợc hình thành và phát triển ở hầu hết các nớc. ở một số nớc, mặt
trận đ giành đã ợc thắng lợi trong các cuộc tổng tuyển cử, dẫn đến việc thành lập
các chính phủ mặt trận nhân dân nh Goa-tê-ma-ma, ác-hen-ti-na
- Từ sau thắng lợi của cách mạng Cu-ba, nhiều nớc Mĩ La-tinh đ ủng hộã
mạnh mẽ, kiên quyết những thành quả của cách mạng Cu-ba. Đây là một trong
những nhân tố quan trọng giúp Cu-ba đứng vững trong cuộc bao vây, tấn công
của Mĩ.
(Theo:Nguyễn Anh Thái (chủ biên),
Lịch sử Quan hệ quốc tế và phong trào giải phóng dân tộc
á - Phi Mĩ la tinh, Nxb GD, H.199, tr.93-95)
20
Bài 4 các nớc châu á
1.Hình. Chủ tịch Mao Trạch Đông tuyên bố thành lập nớc cộng hoà
nhân dân Trung Hoa.
Nội dung
Mao Trạch Đông (1893- 1976), quê ở Hồ Nam, xuất thân trong một gia đình
nông dân nghèo, sau dần chuyển thành phú nông kiêm buôn bán thóc gạo. Sau
này ông tốt nghiệp trung học s phạm.
Mao Trạch Đông là một trong những nhân vật chính trị nổi tiếng trong lịch

cho các em suy nghĩ và tập trung trả lời:
- Bức ảnh trong SGK chụp Mao Trạch Đông dang làm gì
- Sự kiện này diễn ra vào thời điểm nào ?
- Mao Trạch Đông có vai trò và ảnh hởng nh thế nào đối với lịch sử phát
triển của đất nớc Trung Hoa?
Cuối cùng GV tiến hàng khai thác nội dung bức ảnh nh đ giới thiệu ở trênã
và đặt câu hỏi để HS nhận xét về vai trò của Mao Trạch Đông đối với cách mạng
Trung Hoa.
2. Lợc đồ nớc CHND Trung Hoa sau ngày thành lập.
Nội dung
Sau những thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Nhật, lực lợng cách mạng
của Trung Quốc do Đảng Cộng Sản - đứng đầu la Mao Trạch Đông l nh đạoã
ngày càng lớn mạnh, các khu giải phóng không ngừng đợc mở rộng.
Ngày 21-4-1949, quân giải phóng Trung Quốc mở cuộc tiến công vợt sông
Trờng Giang, ngay sau đó giải phóng Nam Kinh- trung tâm thống trị của tập
đoàn Tởng Giới Thạch. Nền thống trị của quốc dân đảng do Tởng Giới Thạch
cầm đầu đến đây chính thức diệt vong. Đến cuối năm 1949, toàng bộ lục địa
Trung Quốc đợc giải phóng, trừ Tây Tạng. Tập đoàn Tởng Giới Thạch phải tháo
chạy ra đảo Đài Loan.
Ngày 1-10-1949, Nớc cộng hoà nhân dân Trung Hoa tuyên bố chính thức
thành lập, do Mao Trạch Đông làm chủ tịch.
Nh vậy cách mạng dân tộc dân chủ Trung Quốc hoàn thành thắng lợi năm
1949 là một trong những sự kiện thắng lợi to lớn, có ý nghĩa quan trọng đối với
lịch sử Trung Quốc nói riêng va lịch sử thế giới thời kì sau chiến tranh thế giới
thứ 2 nói chung. Thắng lợi này đ kết thúc hơn 100 năm ách nô dich và thống trịã
của đế quốc, phong kiến, t sản mại bản, đa nhân dân Trung Quốc vào kỉ nguyên
độc lập, tự do và tiến lên chủ nghĩa x hội .ã
Với diện tích hơn 9,5 triệu km
2
, bằng 1/4 Châu á và chiếm gần 1/4 dân số thế

Diện tích toàn thành phố là 6 341 km
2
, dân số 13,04 triệu ngời ( số liệu thống kê
2001).
Thợng Hải đợc coi là một thành phố lớn, có đầu mối giao thông và cửa khẩu
buôn bán với bên ngoài, là thành phố công nghiệp lớn nhất ở Trung Quốc, nó
cùng với Bắc Kinh, Thiên Tân, Trùng Khánh trở thành những thành phố trực
huộc trung ơng của Trung Quốc.
Hiện nay, Thợng Hải la trung tâm công nghiệp, kinh tế lớn nhất của Trung
Quốc. Các ngành công nghiệp chính của thành phố này là sắt thép, hoá dầu, ô
tô, máy bay. Thiết bị các nhà máy điện và công nghiệp điện tử. Sản phẩm công
nghiệp tiêu dùng của Thợng Hải cũng rất có uy tín. Thợng Hải nổi tiếng với các
khu phố Đông, khu phố Nam, đặc biệt la khu Hoàng Phố- trung tâm chính trị,
tiền tệ, thơng mại, văn hoá của Thợng Hải. Không những là trung tâm kinh tế,
tài chính, thơng mại, văn hoá của Trung Quốc, mà với vị trí nh trên, Thợng Hải
cũng đợc coi là nơi thu hút hàng triệu khách du lịch trên thế giới đến tham quan
mỗi năm.
Trong ảnh kà một góc nhỏ của thành phố Thợng Hải hơn 20 năm Trung
Quốc tiến hành công cuộc cải cách- mở cửa, những toà nhà lớn, cao kéo dài suốt
thành phố chính là những trung tâm công nghiệp, thơng mại, khu tiền tệ, văn
hoá mọc lên san sát. Đặc biệt ở đây có hệ thống giao thông dày đặc với nhiều làn
đờng giành cho các loại xe ô tô, xe máy tất cả đều toát lên sự sầm uất và nhộn
nhịp của thành phố.
Hiện nay, với việc mở rộng thành phố ra ngoại vi, xây dựng khu kinh tế tổng
hợp phố Đông, chắc chắn không lâu nữa, Thợng Hải sẽ trở thành một trung tâm
23
kinh tế, tài chính có tầm cỡ bậc nhất của Trung Quốc và ven bờ biển Thái Bình
Dơng.
Phơng pháp sử dụng
Đây là bức ảnh chụp một góc thành phố Thợng Hải của Trung Quốc sau hơn

này chỉ có 1,5 km
2
, nhà cửa cũ kĩ và đổ nát, toàn thành phố chỉ có một trạm
nhiệt điện với công suất 250 000W. Từ khi tiến hành cai cách- mở cửa cho đến
nay, đặc biệt là sau khi Hải Nam trở thành tỉnh, nền kinh tế của Hà Khẩu đã
phat triển nhảy vọt. Đờng cao tốc đcợ xây dựng nhiều thêm, ngày càng mở rộng,
khu mở cửa hợp tác kinh tế đua nhau xuất hiện, quy mô của đo thị quốc tế ven
biển đ từng bã ớc đợc hình thành.
Hiện nay, Hà Khẩu đ xây dựng đã ợc bốn khu mở cửa lớn, gồm: khu tài
chính tiền tệ, khu cảng áo, Kim Bàn và Hải Điện, với hai khu công nghiệp khu
24
công nghiệp quốc tế cảng áo và khu mở cửa công nghiệp Kim Bàn nằm ở
trung tâm thành phố. Thành phố Hà Khẩu đ xây dựng đã ợc ngành công nghiệp
khá hoàn chỉnh và có quy mô nh thực phẩm, đồ uống, điện tử, chế tạo cơ khí,
chất dẻo,nhiều mặt hàng kinh tế nổi tiếng của thành phố cũng đợc nhiều nơi
biết đến nhnớc khoáng, đờng, sữa nhẵn hiệu Châu Giangtrong ảnh một góc
Hà Khẩu đợc hiện lên với những toà nhà cao ốc xen lẫn các khu biệt thự có kiền
trúc mới mẻ và hệ thống đờng giao thông phát triển với danh lam thăng cảnh
nổi tiếng, thành phố Hà Khẩu trở thành một trung tâm kinh tế, địa danh thu
hút hàng chục nghìn ngời đến du lịch mỗi năm.
Phơng pháp sử dụng
Đây là bức ảnh chụp một góc của Hà Khẩu- thủ phủ tỉnh Hải Nam, Trung
Quốc. Vì vậy căn cứ vào nội dung bài học GV sử dụng kênh hình này để dạy mục
II, ý 4- công cuộc cải cách- mở cả ( từ năm1978 đến nay)
Trớc khi miêu tả, GV cần cho HS quan sát bức ảnh, có thể đặt câu hỏi để gây
sự chú ý cho các em: em biết gì về Hà Khẩu- thủ phủ của tỉnh Hải Nam (Trung
Quốc) ?
5. Cải cách kinh tế sau ngày thành lập nứơc Cộng hoà nhân dân
Trung Hoa
Theo thống kê, t bản nhà nớc của chính phủ quốc dân đảng và t bản quan