VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ KIM PHƯỢNG

ÁP DỤNG HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI
PHẠM TỘI: KHÍA CẠNH PHÁP LUẬT VÀ XÃ HỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ

Hà Nội - 2019


VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ KIM PHƯỢNG

ÁP DỤNG HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI:
KHÍA CẠNH PHÁP LUẬT VÀ XÃ HỘI

Ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
Mã số: 8.38.01.04

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN THỊ PHƯƠNG HOA

Hà Nội - 2019


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU

dưới 18 tuổi phạm tội.................................................................. 288
2.2. Thực tiễn áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ...
400
Chương 3 CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA VIỆC ÁP
DỤNG HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM
TỘI ....687
3.1. Yêu cầu nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt đối với người dưới
18 tuổi phạm tội ...............................................................................
687
3.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả của việc áp dụng hình phạt đối với
người dưới 18 tuổi phạm tội từ khía cạnh pháp luật................... 698
3.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả của việc áp dụng hình phạt đối với
người dưới 18 tuổi phạm tội từ khía cạnh xã hội ....................... 764


KẾT LUẬN ..................................................................................................... 79


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO


DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
ANTT:

An ninh trật tự

BLHS:

Bộ luật hình sự


Trật tự xã hội

UBND:

Ủy ban nhân dân

VKSND:

Viện kiểm sát nhân dân

XHCN:

Xã hội chủ nghĩa


DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Tình hình người chưa thành niên phạm tội trên phạm vi cả nước
giai đoạn 2014 – 2018
Bảng 2.2 Số liệu một số loại tội phạm phổ biến người dưới 18 tuổi bị xét
xử từ năm 2014 đến năm 2018
Bảng 2.3

Các vụ án hình sự sơ thẩm có bị cáo là người dưới 18 tuổi và
việc áp dụng các biện pháp tha miễn trách nhiệm hình sự và hình
phạt của Tòa án nhân dân trên địa bàn thành phố Hà Nội các
năm 2013
- 2017



xã hội. Do đó, khi áp dụng hình phạt đối với những người dưới 18 tuổi không
thể giống như áp dụng hình phạt đối với những người trưởng thành.
Mục đích của hình phạt được quy định tại Điều 31 BLHS như sau:
“Hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn giáo dục họ trở
thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc
của cuộc sống XHCN, ngăn ngừa họ phạm tội mới. Hình phạt còn nhằm giáo
dục những người khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội
phạm”. Tuy nhiên, khi áp dụng hình phạt nói riêng và áp dụng pháp luật nói
chung đối với người dưới 18 tuổi phạm tội thì tòa án nhân dân các cấp đều
phải tuân thủ một trong các nguyên tắc sau đây: việc xử lý người dưới 18 tuổi
phạm tội phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi (khoản 1 Điều
91 BLHS). Đây là nguyên tắc chung định hướng cho các chủ thể tiến hành tố
tụng khi quyết định lựa chọn biện pháp xử lý nhất định đối với người dưới 18
tuổi phạm tội từ đó tìm ra các biện pháp xử lý phù hợp nhất đối với đối tượng
này. Nội dung của nguyên tắc này là đòi hỏi các cá nhân, cơ quan, tổ chức khi
tiến hành các hoạt động tố tụng có liên quan đến việc xử lý người dưới 18
tuổi phạm tội cần bảo đảm rằng quyết định ấy là tối ưu nhất, tốt nhất cho các
em trong mối quan hệ hài hòa với các lợi ích khác của xã hội cũng như bảo
đảm được tính nghiêm minh của pháp luật.
BLHS 2015 sửa đổi 2017 đã có những thay đổi nhất định trong việc áp
dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Mặc dù vậy việc áp dụng
hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội vẫn còn có nhiều bất cập, hạn
chế như việc áp dụng pháp luật nhiều nơi chưa đồng bộ, chưa thống nhất hay
chưa phân hóa được cụ thể trách nhiệm hình sự của những người này ở các
mức
độ, các độ tuổi khác nhau... Từ những hạn chế, bất cập ấy có thể thấy rằng:
quá trình nghiên cứu, đánh giá chính xác và hiệu quả việc áp dụng hình phạt
đối
2




Tác giả Trịnh Tiến Việt năm 2007 - Những trường hợp miễn trách
nhiệm hình sự quy định trong Phần chung Bộ luật hình sự Việt Nam năm
1999, Số 18, Tạp chí Tòa án nhân dân, Hà Nội.
Tác giả Trịnh Quốc Toản năm 2011 - Một số vấn đề lý luận về hình
phạt trong Luật hình sự, Số 27 của Tạp chí Khoa học ĐHQGHN - Luật học,
Hà Nội.
+ Các luận văn, luận án tương tự:
Tác giả Lê Văn Đệ - Định tội danh và quyết định hình phạt trong Luật
hình sự Việt Nam năm 2004, Nhà xuất bản CAND, Hà Nội.
Tác giả Trần Ngọc Lan Trang (2017) - Các biện pháp thay thế cho hình
phạt áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội trong Bộ luật hình sự
2015, Luận văn thạc sỹ luật học, Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh.
Tác giả Nguyễn Minh Khuê, Quyết định hình phạt đối với người chưa
thành niên phạm tội trong luật hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sỹ luật học
năm 2007, Khoa Luật – Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
Tác giả Nguyễn Anh Tú, Quyết định hình phạt đối với người chưa
thành niên phạm tội từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh, Luận văn thạc sỹ
Luật học năm 2016, Học viện Khoa học xã hội, Hà Nội.
Tác giả Nguyễn Văn Thanh Bình, Quyết định hình phạt đối với người
chưa thành niên phạm tội theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành
phố Cần Thơ, Luận văn thạc sỹ Luật học năm 2016, Học viện Khoa học xã
hội, Hà Nội.
Các đề tài khoa học, các công trình nghiên cứu, các bài viết trên đây
đều là những công trình khoa học có giá trị cao về mặt lý luận khoa học và
thực tiễn. Tuy nhiên, nội dung của các công trình, các đề tài, các bài viết trên
có nội hàm nghiên cứu quá rộng, có đề tài nghiên cứu thời gian đã lâu nên ý
nghĩa của đề tài với thực tiễn hiện nay còn những hạn chế nhất định, có đề tài


hiện những nhiệm vụ cụ thể sau đây:
- Nghiên cứu làm rõ lý luận về áp dụng hình phạt đối với người dưới 18
tuổi phạm tội dưới khía cạnh pháp luật và dưới khía cạnh xã hội.
- Phân tích, đánh giá thực trạng việc áp dụng hình phạt đối với người
dưới 18 tuổi phạm tội giai đoạn 2014 - 2018.

6


- Kiến nghị, đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả việc áp dụng hình
phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội từ khía cạnh pháp luật và xã hội.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu các quy định về việc áp dụng hình phạt đối
với
người dưới 18 tuổi phạm tội từ khía cạnh pháp luật và từ khía cạnh xã hội.
Đề tài được nghiên cứu trên cơ sở tổng hợp số liệu tình hình giải quyết
các vụ án dưới 18 tuổi phạm tội trên phạm vi cả nước trong giai đoạn 20142018; thực tiễn áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội thông
qua các số liệu thống kê cụ thể của một số địa phương trong cả nước.
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Đề tài được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận là phép biện
chứng duy vật của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà
nước và pháp luật; quan điểm của Đảng và Nhà nước về tội phạm và hình
phạt nói chung và về chính sách áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi
phạm tội nói riêng. Đồng thời, trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện
đề tài, tác giả sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác nhau như phân tích,
đánh giá, so sánh, tổng hợp nhằm làm rõ nội dung vấn đề cần trình bày cũng
như tìm ra các giải pháp để nâng cao hiệu quả của việc áp dụng hình phạt đối
với dưới 18 tuổi phạm tội dưới khía cạnh lập pháp và xã hội.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
6.1. Ý nghĩa lý luận

1.1. Khái niệm, đặc điểm của áp dụng hình phạt đối với người dưới
18 tuổi phạm tội
1.1.1. Khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội
Người dưới 18 tuổi là người vẫn đang trong quá trình phát triển về thể
chất, tình cảm và đạo đức. Họ chưa phải là những người trưởng thành và có
cách nhìn nhận, đánh giá thế giới xung quanh khác với những người trưởng
thành do đó khả năng nhận thức, giao tiếp, tham gia vào quá trình tố tụng hình
sự của họ phụ thuộc rất nhiều vào độ tuổi và mức độ phát triển của bản thân.
Người dưới 18 tuổi khi phạm tội có những hạn chế về nhận thức, về mặt tâm
sinh lý cũng chưa phát triển hoàn thiện ổn định, họ phải chịu trách nhiệm theo
pháp luật về hành vi phạm tội của mình chính vì vậy cần có những quy định
khác với người đã thành niên phạm tội để họ được dễ hòa nhập cộng đồng sau
khi bị kết án về hành vi họ gây ra khi dưới 18 tuổi.
Điều 1 Công ước về quyền trẻ em và Điều 11(a) Quy tắc của Liên Hợp
Quốc về bảo vệ người chưa thành niên bị tước tự do có khái niệm như sau:
“Người chưa thành niên phạm tội là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật
pháp áp dụng với người đó quy định tuổi thành niên sớm hơn, bị cáo buộc hay
bị kết luận là đã phạm tội”.
Trên cơ sở quy định của Liên Hiệp Quốc pháp luật hình sự các nước
đều quy định tuổi của một người có phải người chưa thành niên phạm tội hay
không là tuổi của người đó tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội.

9


Xu hướng chung trong chính sách xử lý đối với người chưa thành niên
phạm tội của nhiều nước trên thế giới là ưu tiên áp dụng các biện pháp thay
thế xử lý hình sự, việc đưa người dưới 18 tuổi vào hệ thống xử lý chính thức
chỉ khi không còn cách nào khác để bảo đảm sự an toàn của cộng đồng, do
vậy, tỷ lệ người dưới 18 tuổi phạm tội được áp dụng các biện pháp thay thế xử


sinh, thay đổi, đình chỉ hoặc chấm dứt những quan hệ pháp luật cụ thể [28, tr.
249].
Áp dụng pháp luật là một hình thức thực hiện pháp luật cụ thể có những
nét đặc thù riêng. Mục đích trực tiếp của áp dụng pháp luật là bảo đảm cho
những qui phạm pháp luật được thực hiện triệt để trong đời sống thực tế.
Thiếu hình thức thực hiện này trong nhiều trường hợp các qui phạm pháp luật
không thể bảo đảm trở thành hiện thực trong thực tế. Bởi vì có những trường
hợp, nếu không có sự tác động của nhà nước thì nhiều qui phạm pháp luật sẽ
không được thực hiện không đúng.
Như vậy, áp dụng pháp luật là hoạt động mang tính tổ chức, tính quyền
lực nhà nước, do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện (hoặc các tổ
chức xã hội được trao quyền) nhằm áp dụng các qui phạm pháp luật vào các
trường hợp cụ thể như hoạt động áp dụng PLHS.
Áp dụng PLHS là hình thức thực hiện pháp luật trong lĩnh vực hình sự,
trong đó nhà nước thông qua các cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc người
có thẩm quyền tổ chức cho các chủ thể quan hệ PLHS thực hiện những quy
định của PLHS hoặc tự mình căn cứ vào các quy định của PLHS từ đó tạo ra
những quyết định làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ PLHS.
Hoạt động áp dụng PLHS đối với người dưới 18 tuổi phạm tội bắt đầu
từ quá trình giải quyết vụ án hình sự như: tiếp nhận tin báo, tố giác, khởi tố,
điều tra, truy tố, xét xử đối với người dưới 18 tuổi khi họ thực hiện hành vi
phạm tội. Hoạt động này do nhiều chủ thể khác nhau tiến hành tùy theo từng
giai đoạn trong quá trình TTHS. Hoạt động này do nhiều chủ thể khác nhau
thực hiện ở mỗi giai đoạn khác nhau bao gồm các nội dung như: định tội
danh, quyết định hình phạt, miễn trách nhiệm hình sự…
Ngoài ra, trong BLHS 2015 tại Điều 30 quy định như sau: “Hình phạt là
biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước được quy định trong Bộ

12

13


cơ quan xét xử của nước Cộng hoà XHCN Việt Nam, thực hiện quyền tư
pháp”. Điều 26 BLHS 2015 cũng quy định: “Hình phạt được quy định trong
Bộ luật hình sự và do Tòa án quyết định”. Như vậy, hình phạt là một biện
pháp cưỡng

14


chế nhà nước được TAND – cơ quan duy nhất có quyền nhân danh Nhà nước
quyết định áp dụng đối với người phạm tội hay pháp nhân thương mại phạm
tội, không một chủ thể nào khác ngoài TA có quyền quyết định áp dụng hình
phạt. Đối với trường hợp người phạm tội là người dưới 18 tuổi thì việc áp
dụng hình phạt cũng chỉ do Tòa án quyết định.
Hai là: Áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi do Thẩm phán và
Hội thẩm nhân dân tiến hành đối với người dưới 18 tuổi thực hiện tội phạm
theo một trật tự pháp lý nhất định được quy định trong BLHS.
Chỉ những người thuộc Hội đồng xét xử tức là Thẩm phán và Hội thẩm
nhân dân mới có quyền áp dụng một loại hình phạt nào đó đối với chủ thể
thực hiện tội phạm mà chủ thể ấy là những người dưới 18 tuổi thì trình tự thủ
tục tố tụng cũng như những căn cứ pháp lý áp dụng lại theo một trình tự
riêng biệt
được quy định tại Chương XII của BLHS và Chương XXVIII của BLTTHS.
1.2. Các nguyên tắc trong áp dụng hình phạt đối với người dưới 18
tuổi phạm tội
Việc áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội cũng giống
như áp dụng hình phạt đối với người trên 18 tuổi cần phải tuân thủ những
nguyên tắc chung như: nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa đảm bảo cho

đối với người dưới 18 tuổi phạm tội để tìm ra biện pháp phù hợp, hiệu quả
nhất đối với họ. Nội dung của nguyên tắc này yêu cầu đối với Tòa án mà cụ
thể là Thẩm phán khi quyết định áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi
phạm tội cần bảo đảm rằng quyết định hình phạt đó là phù hợp nhất, tốt nhất
cho họ trong mối quan hệ hài hòa với các lợi ích khác cũng như bảo đảm sự
nghiêm minh của hệ thống pháp luật. Bộ luật hình sự đã dành một chương
riêng, Chương XII “Những quy định đối với người dưới 18 tuổi phạm tội”;
trong đó, Điều 91 quy định về nguyên tắc xử lý đối với người dưới 18 tuổi
phạm tội. Cụ
thể như sau:
- Thứ nhất: Việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội phải bảo đảm được
những lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi và chủ yếu nhằm mục đích răn
đe, giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa lỗi lầm, phát triển trong sáng, lành mạnh, trở
thành những công dân có ích cho gia đình và xã hội.

17


Việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội phải căn cứ vào nhiều yếu tố
khác nhau như: độ tuổi, khả năng nhận thức, về điều kiện hoàn cảnh xảy ra tội
phạm, tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nguyên nhân và

18