BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC
VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

HOÀNG VĂN CHÍNH

NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ NGUỒN TÀI NGUYÊN THỰC
VẬT CÓ TINH DẦU Ở VƯỜN QUỐC GIA BẾN EN, TỈNH
THANH HÓA, ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP BẢO TỒN VÀ
KHAI THÁC HỢP LÝ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC
Chuyên ngành: Thực vật học
Mã số: 9.42.01.11

Người hướng dẫn khoa học: 1. PGS.TS. Trần Minh Hợi
2. TS. Đỗ Ngọc Đài

HÀ NỘI – 2019


LỜI CẢM ƠN
Luận án được hoàn thành tại Học viện Khoa học và Công nghệ - Viện Hàn
lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến PGS. TS. Trần
Minh Hợi - Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, Viện Hàn Lâm Khoa học và
Công nghệ Việt Nam và TS. Đỗ Ngọc Đài - Trường Đại học Kinh tế Nghệ An là
những người thầy đã tận tình hướng dẫn, tạo mọi điều kiện tốt nhất trong suốt quá


Hoàng Văn Chính


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .............................................................................................................. 1
1. Tính cấp thiết của đề tài luận án ....................................................................... 1
2. Mục tiêu của luận án......................................................................................... 2
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn .......................................................................... 3
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU .............................................................. 4
1.1. Vài nét chung về tinh dầu và cây tinh dầu .................................................... 4
1.1.1. Khái niệm cây tinh dầu ............................................................................... 4
1.1.2. Tính chất và thành phần hóa học của tinh dầu ........................................... 4
1.1.3. Trạng thái tự nhiên và phân bố................................................................... 5
1.1.4. Giá trị sử dụng, tầm quan trọng của tinh dầu và nguyên liệu chứa tinh dầu .. 6
1.2. Nghiên cứu về các loài thực vật chứa tinh dầu trên thế giới và ở Việt Nam 7
1.2.1. Nghiên cứu về các loài thực vật chứa tinh dầu trên thế giới ...................... 7
1.2.2. Nghiên cứu về các loài thực vật chứa tinh dầu ở Việt Nam .................... 11
1.2.3. Nghiên cứu cây tinh dầu ở Thanh Hóa và Vườn Quốc gia Bến En ......... 16
1.3. Nghiên cứu thành phần hóa học tinh dầu và hoạt tính sinh học của một số họ
thực vật trên thế giới và ở Việt Nam .................................................................. 17
1.3.1. Nghiên cứu thành phần hóa học tinh dầu và hoạt tính sinh học của một số
họ thực vật trên thế giới...................................................................................... 17
1.3.1.1. Họ Long não (Lauraceae) ...................................................................... 17
1.3.1.2. Họ Cam (Rutaceae)................................................................................19
1.3.1.3. Họ Hồ tiêu (Piperaceae).........................................................................21
1.3.1.4. Họ Gừng (Zingiberaceae)......................................................................22
1.3.2. Nghiên cứu thành phần hóa học tinh dầu và hoạt tính sinh học của một số
họ thực vật ở Việt Nam ...................................................................................... 24
1.3.2.1. Họ Long não (Lauraceae)......................................................................24

CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN ........................... 41
3.1. Đa dạng về nguồn tài nguyên thực vật có tinh dầu ở Vườn Quốc gia Bến En,
tỉnh Thanh Hóa ................................................................................................... 41
3.1.1. Đa dạng về bậc ngành .............................................................................. 41
3.1.2. Đa dạng về bậc họ .................................................................................... 43
3.1.3. Đa dạng về bậc chi ..................................................................................... 44
3.1.4. So sánh thành phần loài cây tinh dầu ở VQG Bến En với VQG Pù Mát và


Việt Nam............................................................................................................. 45
3.1.5. Đa dạng về dạng thân ............................................................................... 48
3.1.6. Đa dạng về giá trị sử dụng........................................................................ 49
3.1.7. Đa dạng về giá trị và bảo tồn.................................................................... 51
3.1.8. Một số đặc điểm của các loài thực vật ở VQG Bến En được phân tích
thành phần hóa học tinh dầu...............................................................................52
3.1.8.1. Họ Long não (Lauraceae)......................................................................52
3.1.8.2. Họ Hồ tiêu (Piperaceae).........................................................................58
3.1.8.3. Họ Cam (Rutaceae)................................................................................62
3.1.8.4. Họ Gừng (Zingiberaceae)......................................................................66
3.2. Hàm lượng và thành phần hóa học tinh dầu của một số loài cây có tinh dầu
ở Vườn Quốc gia Bến En, Thanh Hóa ............................................................... 76
3.2.1. Xác định hàm lượng tinh dầu của một số loài thực vật có tinh dầu ở VQG
Bến En, tỉnh Thanh Hóa ..................................................................................... 76
3.2.2. Thành phần hóa học tinh dầu của một số loài thực vật ở VQG Bến En, tỉnh
Thanh Hóa .......................................................................................................... 80
3.3. Kết quả thử hoạt tính kháng muỗi và kháng vi sinh vật kiểm định của loài
Gừng gió (Zingiber zerumbet (L.) Smith) ........................................................ 132
3.3.1. Thử hoạt tính kháng muỗi ...................................................................... 132
3.3.2. Thử hoạt tính kháng vi sinh vật kiểm định............................................ 136
3.4. Đề xuất các giải pháp bảo tồn và khai thác hợp lý nguồn tài nguyên thực vật

41

En
Bảng 3.2.

Các họ đa dạng nhất cho tinh dầu ở VQG Bến En

43

Bảng 3.3.

Các chi đa dạng nhất có tinh dầu ở VQG Bến En

44

Bảng 3.4.

So sánh cây tinh dầu ở VQG Bế n En với cây tinh dầu của VQG

45

Pù Mát
Bảng 3.5.

So sánh cây tinh dầu ở VQG Bến En so với cây tinh dầu của

46

Việt Nam
Bảng 3.6.

82

verum)
Bảng 3.12. Thành phần hóa học tinh dầu loài Lòng trứng hoa vàng

84

(Lindera racemosa)
Bảng 3.13. Thành phần hóa học tinh dầu loài Bời lời nhớt (Litsea

86

glutinosa)
Bảng 3.14. Thành phần chính của tinh dầu loài Bời lời nhớt

89

Bảng 3.15. Thành phần hóa học tinh dầu loài Re trắng lá to (Phoebe

90

tavoyana)
Bảng 3.16. Các thành phần chủ yếu trong tinh dầu ở các bộ phận khác nhau

93

của một số loài thuộc họ Long não (Lauraceae) ở VQG Bến En,
Thanh Hóa
Bảng 3.17. Thành phần hóa học tinh dầu loài Tiêu gắt (Piper acre)



107

(Macclurodendron oligophlebia)
Bảng 3.24. Thành phần hóa học tinh dầu lá loài Tiểu quất không cuống

110

(Atalantia sessiliflora)
Bảng 3.25. Thành phần hóa học tinh dầu lá loài Dấu dầu lá chẻ ba

112

(Tetradium trichophorum Lour.)
Bảng 3.26. Các thành phần chủ yếu trong tinh dầu ở các bộ phận khác nhau

114

của một số loài thuộc họ Cam (Rutaceae) ở VQG Bến En,
Thanh Hóa
Bảng 3.27. Thành phần hóa học tinh dầu lá loài Sẹ (Alpinia globosa)

115

Bảng 3.28. Thành phần hóa học tinh dầu loài Riềng malacca (Alpinia

118

malaccensis)
Bảng 3.29. Thành phần hóa học tinh dầu loài Riềng (Alpinia napoensis)

Bảng 3.35. Kết quả thử với muỗi Culex quinquefasciatus ở các liều lượng và

133

thời gian
Bảng 3.36. Hoạt tính kháng 2 loài muỗi của tinh dầu thân rễ loài Gừng gió

135

Bảng 3.37. Hoạt tính kháng vi sinh vật kiểm định của tinh dầu thân rễ loài

136

Gừng gió


DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ ẢNH
Trang
Hình 3.1.

Phân bố cây tinh dầu trong các ngành của hệ thực vật VQG

42

Bến En
Hình 3.2.

Phân bố các loài cây có tinh dầu trong ngành Ngọc lan

43


Cinnamomum verum Presl

53

Hình 3.8.

Cinnamomum glaucescens (Nees) Drury

54

Hình 3.9.

Lindera racemosa Lecomte

56

Hình 3.10.

Litsea glutinosa (Lour.) C. B. Robins.

57

Hình 3.11.

Phoebe tavoyana (Meisn.) Hook. f.

58

Hình 3.12.


Maclurodendron oligophlebium (Merr.) Hartl.

65

Hình 3.18.

Tetradium trichophorum Lour.

66

Hình 3.19.

Alpinia globosa (Lour.) Horan.

68

Hình 3.20. Alpinia malaccensis (Burm. f.) Rosc.

69

Hình 3.21.

Alpinia napoensis H. Dong & G. J. Xu

71

Hình 3.22.

Alpinia tonkinensis Gagnep.

Lindera racemosa Lecomte

56

Ảnh 3.4.

Litsea glutinosa (Lour.) C. B. Robins.

57

Ảnh 3.5.

Phoebe tavoyana (Meisn.) Hook. f.

58

Ảnh 3.6.

Piper acre Blume

58

Ảnh 3.7.

Piper minutistigmum C. DC.

60

Ảnh 3.8.


Tetradium trichophorum Lour.

66

Ảnh 3.14.

Alpinia globosa (Lour.) Horan.

68

Ảnh 3.15.

Alpinia malaccensis (Burm. f.) Rosc.

69

Ảnh 3.16.

Alpinia napoensis H. Dong & G. J. Xu

71

Ảnh 3.17.

Alpinia tonkinensis Gagnep.

72

Ảnh 3.18.


THCS: Trung học cơ sở
THPT: Trung học phổ thông
VQG: Vườn Quốc gia


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài luận án
Nằm ở Khu vực nhiệt đới gió mùa, lại rất đa dạng về địa hình, kiểu đất,
cảnh quan, có đặc trưng khí hậu khác nhau giữa các miền, đặc điểm đó là cơ sở
rất thuận lợi để giới sinh vật phát triển đa dạng về thành phần loài, phong phú
về số lượng. Việt Nam được xếp hạng thứ 16 trên thế giới về sự đa dạng tài
nguyên sinh vật. Trong “Thực vật chí đại cương Đông Dương” và các tập bổ
sung tiếp theo đã mô tả và ghi nhận Việt Nam có khoảng trên 240 họ với khoảng
trên 7.000 loài thực vật bậc cao có mạch [1]. Những năm gần đây, nhiều nhà
thực vật đã dự đoán con số đó có thể lên tới 15.000 loài, hiện nay đã thống kê
được khoảng 13.000 loài thực vật bậc cao có mạch [2], trong đó có khoảng 660
loài thực vật (chiếm khoảng 6,3% tổng số loài đã biết) là những cây cho tinh
dầu. Các loài thực vật chứa tinh dầu đã biết thuộc về 357 chi (chiếm khoảng
15,8% tổng số chi) và 114 họ thực vật có mạch (chiếm khoảng 37,8% số họ)
trong Hệ Thực vật Việt Nam. Các họ giàu chi và loài chứa tinh dầu là: Cúc
(Asteraceae), Gừng (Zingiberaceae), Cam (Rutaceae), Bạc hà (Lamiaceae),
Long não (Lauraceae), Hoa tán (Apiaceae), Sim (Myrtaceae)… [3].
Xã hội ngày càng phát triển nhu cầu tìm hiểu và sử dụng các hợp chất có
nguồn gốc thiên nhiên ngày càng lớn. Trong số các nhóm cây tài nguyên thực
vật thì nhóm cây chứa tinh dầu chiếm vị trí quan trọng. Đây là nguồn nguyên
liệu thiết yếu của nhiều ngành công nghiệp như mỹ phẩm, thực phẩm và dược
phẩm...
Vườn Quốc gia Bến En nằm ở phía Tây Bắc huyện Như Thanh, cách
thành phố Thanh Hoá khoảng 46 km về phía tây Nam có toạ độ địa lý từ 190
28’ đến 19039’ độ vĩ Bắc; 105020’ đến 105035’ kinh độ Đông. Tổng diện tích

nguyên thực vật có tinh dầu ở Vườn Quốc gia Bến En, tỉnh Thanh Hóa, đề
xuất các biện pháp bảo tồn và khai thác hợp lý” vừa có ý nghĩa khoa học vừa
có ý nghĩa thực tiễn.
2. Mục tiêu của đề tài
- Đề tài nghiên cứu nhằm đánh giá về tính đa dạng và giá trị sử dụng của
các loài thực vật chứa tinh dầu tại Vườn Quốc gia (VQG) Bến En, tỉnh Thanh
Hóa.
- Xác định được hàm lượng và thành phần tinh dầu của một số loài.
2


- Xác định được hoạt tính kháng muỗi và kháng vi sinh vật kiểm định
của tinh dầu loài Gừng gió (Zingiber zerumbet (L.) Smith).
- Đề xuất được các biện pháp bảo tồn và khai thác hợp lý các loài cây
có tinh dầu ở VQG Bến En, tỉnh Thanh Hóa.
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
- Ý nghĩa khoa học
+ Bổ sung dẫn liệu mới, tương đối đầy đủ về đa dạng thực vật có tinh
dầu ở VQG Bến En, tỉnh Thanh Hóa.
+ Cung cấp dẫn liệu mới về hàm lượng, thành phần hóa học tinh dầu ở
các bộ phận lá, thân, rễ, vỏ, quả của 33 mẫu thuộc 19 loài; trong đó lần đầu tiên
cung cấp những dẫn liệu về tinh dầu của 6 loài.
- Cung cấp dẫn liệu mới về hoa ̣t tiń h kháng muỗi và kháng vi sinh vật
kiểm định của tinh dầu ở thân rễ Gừng gió (Zingiber zerumbet (L.) Smith).
- Ý nghĩa về thực tiễn
+ Trên cơ sở những luận cứ khoa học thu được, cũng như kế t quả đề xuất
các giải pháp bảo tồn và khai thác hợp lí của luâ ̣n án sẽ giúp các nhà quản lý
xây dựng chiến lược bảo tồn các loài thực vật có tinh dầu tại VQG Bến En.
+ Danh lu ̣c các loài cây tinh dầu có giá trị sử dụng sẽ hỗ trơ ̣ tố t cho viêc̣
đinh

- Không hoặc rất ít tan trong nước, tan trong dung môi không phân
cực.
- Đa số tinh dầu nhẹ hơn nước (d1).
- Tinh dầu thường dễ bay hơi, có mùi thơm đặc trưng cho từng loài
cây, nhóm cây.
Căn cứ vào cấu tạo phân tử hóa học, tinh dầu được sắp xếp vào các
nhóm chủ yếu sau [8]:
- Các hydrocacbon terpen mạch hở, vòng và những dẫn xuất có oxy
(alcol, aldehyt, este, ete ...) của chúng. Đây là một nhóm lớn, thường gặp
4


trong các loài thực vật. Các terpen được cấu tạo từ isopren (C 5H8)n; với n=2
(monoterpen), n=3 (sesquiterpen) ...
- Các dẫn xuất benzen: Nhóm này bao gồm các dẫn xuất của benzen
hoặc các benzoid, là những chất có chứa một vòng benzen đặc trưng và
thường được biểu thị như một vòng C 6 có 3 nối đôi luân phiên với các nối
đơn giữa các nguyên tử cacbon trong vòng.
- Các thành phần khác: Một vài hợp chất chứa nitrogen có những tính
chất khá đặc trưng, tuy chỉ với hàm lượng rất nhỏ (thường nhỏ hơn 0,1%) nhưng
lại có tác dụng nâng cao hương vị hấp dẫn của nhiều loại tinh dầu ngay cả ở
dạng thô.
1.1.3. Trạng thái tự nhiên và phân bố
Trong thiên nhiên tinh dầu ở trạng thái tiềm tàng hay tự do. Tinh dầu ở
trạng thái tiềm tàng vốn không phải là thành phần bình thường trong cây, mà
chỉ xuất hiện trong những điều kiện nhất định. Tinh dầu ở trạng thái tự do trong
cây có thể được tạo thành và tập trung ở những tế bào trông giống như những
tế bào bình thường của cây hoặc tế bào lớn hơn (cây thuộc họ Long não), nhưng
thường tinh dầu ở trạng thái tự do được tập trung ở những cơ quan bài tiết của

Sa mu dầu), trong quả (Hồ tiêu, Cam, Chanh, bưởi...), trong hạt (Nhục đậu
khấu,...) [9].
Điều đặc biệt là trong cùng một loài, thành phần tinh dầu của những bộ
phận khác nhau có thể khác nhau tuỳ theo điều kiện sinh thái, thu hái. Trong
các vùng khí hậu nhiệt đới, hàm lượng tinh dầu của thực vật thường cao hơn ở
những vùng khí hậu khác.
1.1.4. Giá trị sử dụng, tầm quan trọng của tinh dầu và nguyên liệu chứa
tinh dầu
Do tinh dầu có rấ t nhiề u công dụng như kích thích thầ n kinh, sát trùng,
kháng viêm, kháng khuẩn mạnh, nên từ lâu đời, con người đã sử dụng tinh
dầ u trong đời sống hằng ngày cũng như các ngành công nghiệp dược phẩm,
chế biến thực phẩm, hoá mỹ phẩm… Nhiề u loài thưc̣ vâ ̣t chứa tinh dầ u đã
trở thành cây trồ ng phổ biế n và nhiề u loa ̣i tinh dầ u là hàng hóa có giá tri ̣
kinh tế cao.
Ngành sử du ̣ng tinh dầ u lâu đời nhấ t, cũng là ngành tiêu thụ tinh dầu và
nguyên liệu chứa tinh dầu nhiều nhất là ngành thực phẩm. Trong ngành thực
phẩm, tinh dầu được dùng làm gia vị, bảo quản thực phẩm và chế rượu mùi.
Rấ t nhiề u loài thực vâ ̣t chứa tinh dầ u đươ ̣c sử dụng làm gia vi ̣ như Sả, Gừng,
Quế, Hồi, Hồ tiêu, Riề ng, Nhục đậu khấu, Đinh hương,... đây là những loại gia
vị chỉ cần dùng với liều lượng nhỏ nhưng lại có tác dụng kích thích sự tiêu hóa,
làm tăng sự ngon ăn. Một số gia vị còn có tác dụng diệt khuẩn, kéo dài thời
gian bảo quản thực phẩm [7].
Trong ngành công nghiê ̣p hương liê ̣u và mỹ phẩ m: Tinh dầu được sử
dụng làm nước hoa, mỹ phẩm, xà phòng và các sản phẩm khác; ngoài ra còn
được dùng làm nguyên liệu để tách, chuyển hóa hoặc tổng hợp nhiều chất
thơm quan trọng được ứng dụng rộng rãi trong công nghiệp.
Trong y dược, tinh dầu và các nguyên liệu chứa tinh dầu được dùng
làm thuốc chữa bệnh như: Một số tinh dầu chứa azulen (có trong một số loài
Ngải cứu) có tính kháng khuẩn mạnh; nhiều loại tinh dầu (Long não, Thông,
6


7


Từ thế kỷ XVI, tinh dầu được sử dụng rộng rãi ở các nước Châu Âu, đặc
biệt là ở Anh, Tây Ban Nha, Ý...; từ đó các công trình nghiên cứu về cây tinh
dầu và tinh dầu bắt đầu xuất hiện nhiều. Cũng vào thời gian này loài người đã
biết chủ động trồng trọt các loại cây tinh dầu trên quy mô lớn. Những đồn điền
sản xuất đầu tiên về cây tinh dầu ở ngoại ô Lônđôn và các tỉnh lân cận (Anh).
Như vâ ̣y là từ thế kỷ XVI người Anh đã có hiểu biết sâu sắc cả về đă ̣c điể m
sinh ho ̣c, kỹ thuâ ̣t trồ ng tro ̣t và cách thức sử du ̣ng của một số loài cây tinh dầu
quan trọng [7].
Giữa thế kỉ XIX, tinh dầu được tập trung nghiên cứu và trở thành một
phương pháp trị liệu tổng thể và phổ cập tại nhiều nước như: Trung Quốc, Hàn
Quốc, Nhật Bản, Anh, Pháp ...
Từ đầu thế kỉ XX, nghiên cứu cây tinh dầu và tinh dầu đặc biệt thu hút
các nhà khoa học. Từ thời kì này đã có nhiều công trình nghiên cứu về lĩnh vực
cây tinh dầu. Những công trình đáng lưu ý hơn cả là tài liệu do Charabot và các
học trò của ông công bố vào năm 1903, 1904, 1907. Vào thời gian sau này các
công trình nghiên cứu tăng lên rất nhanh và thuộc nhiều lĩnh vực [7]. Năm
1948, ta ̣i My,̃ E. Guenther đã xuấ t bản cuố n The Essential Oils. Trong tài liêụ
này, tác giả đã mô tả đă ̣c điể m sinh ho ̣c, kinh nghiê ̣m sử du ̣ng và vai trò của
nhiề u loa ̣i tinh dầ u và thực vâ ̣t chứa tinh dầ u. Đế n năm 1955, W. Boyle, đã
công bố kế t quả nghiên cứu, sử du ̣ng thực vâ ̣t chứa tinh dầ u và các loa ̣i gia vi ̣
trong bảo quản thực phẩ m [11].
Trong thế kỷ XX, với sự phát triển mạnh mẽ của hóa học ở giai đoạn này
đã khiến cho việc sản xuất tinh dầu theo con đường tổng hợp được cải tiến với
khối lượng sản phẩm lớn, giá rẻ, quy trình ổn định và được tiêu chuẩn hóa, do
đó tinh dầu tổng hợp đã từ từ thay thế các loại tinh dầu tự nhiên. Sự phát triển
mạnh mẽ của công nghiệp sản xuất tinh dầu trong thời kỳ này được ví như thuật

Listeria

monocytogenes,

Pseudomonas

putida,

Salmonella

typhimurium và Shewanella putrefaciens), kế t quả cho thấ y tất cả các loại tinh
dầu đều ức chế sự phát triển của ít nhất bốn chủng vi khuẩn được thử nghiệm
[20]; J. C. Lopez-Romero và cs (2015) công bố tác dụng kháng khuẩn và
phương thức tác động của các thành phần tinh dầu (EOs): carveol, carvon,
citronellol và citronellal, chống lại Escherichia coli và Staphylococcus aureus
[21]. Heleili Nouzha và cs (2018) đã đánh giá khả năng kháng khuẩn của bảy
loại tinh dầu đơn lẻ và phố i trô ̣n chống lại 10 chủng vi khuẩn Gram âm:
Escherichia coli (ATCCC 25922), Pseudomonas aeruginosa (ATCC 27853),
Acinetobacter sp, Klebsiella pneumonaie ESBL, Klebsiella oxytoca,
Enterobacter sp, Escherichia coli ESBL, Proteus sp, Morganella morganii,
9


Pseudomonas aeruginosa MBL, Serratia sp và ba chủng vi khuẩn Gram dương;
Staphylococcus aureus (ATCC 25923), Streptococcus sp, Staphylococcus
aureus MRSA. Kế t quả cho thấ y tinh dầu được thử nghiệm thể hiện tiềm năng
kháng khuẩn rất mạnh đối với vi khuẩn Gram dương và Gram âm ngay cả
những vi khuẩn kháng thuốc [22].
Mô ̣t liñ h vực ứng du ̣ng của tinh dầ u cũng đươ ̣c rấ t nhiề u nhà khoa ho ̣c
quan tâm đó là sử du ̣ng tinh dầ u trong bảo quản thực phẩ m như M. Radaelli và

và đa da ̣ng.
Một số công trình mang tính chất cơ bản và cổ điển của các tác giả là
người nước ngoài nhằm thống kê các loài thực vật Việt Nam: J. Loureiro (1793)
[25], J.B.L. Pierre (1880) [26] và đến đầu thế kỷ XX có H. Lecomte và cs
(1907-1952) [1]. Đây là những công trình được đánh giá là nền tảng cơ sở cho
các nghiên cứu hệ thực vật Việt Nam sau này. Để biên soạn bộ sách này, các
tác giả đã thu mẫu, định tên, lập khoá mô tả các loài thực vật có mạch trên toàn
bộ lãnh thổ Đông Dương lúc bấy giờ. Trong bộ sách Thực vật chí đại cương
Đông Dương đã ghi nhận ở Việt Nam có 7.004 loài thực vật bậc cao có mạch
thuộc 1.850 chi, 289 họ (trong đó có 64 chi và 2.084 loài đặc hữu) [27]. Theo
Nguyễn Tiến Bân (2005) hệ thực vật bậc cao có mạch ở Việt Nam đã thống kê
được 11.603 loài [28]. Những năm gần đây, nhiều nhà thực vật đã dự đoán số
loài thực vật bậc cao có mạch ở nước ta có khoảng 12.000-13.000 loài [2].
Về lĩnh vực thực vật chứa tinh dầu, từ nửa đầu thế kỷ XX trở về trước, ở
nước ta chưa có nhiều công trình và tài liệu nghiên cứu. Các công trình nghiên
cứu về cây tinh dầu ở Việt Nam chỉ thực sự bắt đầu từ những năm 1950 trở lại
đây. Song ở thời kỳ đầu các tác giả chủ yếu tập trung vào một số loài dùng làm
gia vị và làm thuốc. Trong khoảng năm 1952 một số tác giả người Pháp (Pétélot,
Crévost…) khi công bố các cây làm thuốc và sản phẩm thực vật Đông Dương
đã lưu tâm nghiên cứu một số cây chứa tinh dầu ở Việt Nam. Đế n năm 1977,
Vũ Ngo ̣c Lô ̣ đã xuấ t bản cuố n Những cây tinh dầ u quý, đây đươ ̣c xem là tài
liêụ đầ u tiên trình bày mô ̣t cách hê ̣ thố ng về thực vâ ̣t có tinh dầ u ở Viêṭ nam.
Trong cuố n sách này, tác giả đã giới thiêụ các đă ̣c điể m sinh ho ̣c, sinh thái và
khả năng gieo trồ ng những loài thực vâ ̣t có chứa tinh dầ u tiêu biể u ở Viêṭ Nam
cũng như kỹ thuâ ̣t thu hái, tách chiế t và đánh giá chấ t lươ ̣ng tinh dầ u [29].
11


Từ cuối thế kỷ XX trở lại đây đã có nhiều công trình nghiên cứu về tinh
dầu như tác phẩm Cây tinh dầu Việt Nam của Đỗ Tất Lợi (1985) [7], Lâm sản