1

ĐẶT VẤN ĐỀ
Đột quỵ não bao gồm chảy máu não và nhồi máu não, trong đó nhồi
máu não chiếm từ 80-85% các trường hợp [1], [2]. Đây là tình trạng bệnh lý
thường gặp ở người lớn tuổi, phổ biến nhất là những người có tiền sử bệnh lý
tiểu đường, tim mạch, huyết áp, hay tăng cholesterol máu [3], [4]. Ở các nước
phát triển, đột quỵ não là nguyên nhân hàng đầu gây tàn phế và là nguyên nhân
đứng hàng thứ ba gây tử vong hàng năm sau bệnh tim mạch và ung thư [5]. Tỷ
lệ đột quỵ não được dự báo sẽ tăng lên nhanh chóng và sẽ đạt 1,2 triệu người
mắc mới mỗi năm vào năm 2025 [6], [7]. Tại Việt Nam, cùng với mức sống
của người dân ngày càng được cải thiện, lối sống thay đổi theo hướng giảm vận
động, tuổi thọ tăng thì nguy cơ xuất hiện các bệnh lý đột quỵ não, đặc biệt là
nhồi máu não cũng gia tăng. Song song với công tác dự phòng, việc nâng cao
hiệu quả trong chẩn đoán và điều trị cũng đang là yêu cầu trọng tâm với mục tiêu
hạ thấp tỷ lệ tử vong, hạn chế tàn phế, giảm gánh nặng cho gia đình và xã hội.
Trong chẩn đoán, chụp cắt lớp vi tính từ lâu đã được đưa vào sử dụng,
là công cụ đơn giản và hữu hiệu để phát hiện nhồi máu não. Ngày nay, với các
thế hệ máy hiện đại: 64 dãy, 256 dãy… đã có các chương trình chụp cắt lớp vi
tính mạch máu não và chụp cắt lớp vi tính tưới máu não giúp đánh giá tình trạng
mạch máu, vị trí tắc cũng như xác định vùng nguy cơ để có thể đưa ra hướng
điều trị kịp thời. Chụp cắt lớp vi tính có ưu điểm là dễ sử dụng, thời gian chụp
nhanh với chi phí thấp và có phổ biến ở bệnh viện các tuyến.
Cùng với chụp cắt lớp vi tính, chụp cộng hưởng từ cũng là một phương
pháp có độ chính xác cao. Với các chuỗi xung đặc hiệu, chụp cộng hưởng từ
giúp phát hiện chính xác các tổn thương nhồi máu não trong giai đoạn cấp mà
đôi khi không thể quan sát được trên chụp cắt lớp vi tính. Ngoài ra, chụp cộng
hưởng từ có ưu thế là bệnh nhân không phải chịu liều chiếu như trong chụp
chụp cắt lớp vi tính.




CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. Khái niệm đột quỵ
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), đột quỵ được xác định khi có sự
suy giảm các dấu hiệu thần kinh cục bộ hoặc toàn thể, xảy ra đột ngột và kéo
dài trên 24 giờ (hoặc dẫn tới tử vong), được xác định do nguồn gốc mạch máu
và không do chấn thương [14].
Đột quỵ bao gồm: nhồi máu não, chảy máu trong não nguyên phát,
chảy máu trong não thất và hầu hết các trường hợp chảy máu dưới nhện [15]
và không bao gồm chảy máu dưới/ngoài màng cứng, chảy máu trong não hoặc
nhồi máu não do nguyên nhân chấn thương, nhiễm khuẩn hoặc u não.
1.2. Phân loại nhồi máu não
Nhồi máu não được phân loại theo nguyên nhân và giai đoạn của bệnh [5].
1.2.1. Phân loại nhồi máu não theo nguyên nhân
Nhồi máu huyết khối: do cục huyết khối gây tắc mạch dẫn đến



giảm lượng cấp máu ở vùng nhu mô phía sau huyết khối. Nguyên nhân
thường gặp nhất là do xơ vữa động mạch, viêm động mạch hay u não…
Co thắt mạch: hay gặp trong xuất huyết dưới nhện, đau đầu



Migraine…
Nhồi máu tắc mạch: tắc mạch do một mảnh tự do bị bung ra tại




tính được các ngưỡng thiếu máu não. Ở mức dòng máu xấp xỉ
20ml/100g/phút, hoạt động của điện não đồ bắt đầu bị ảnh hưởng. Tỷ lệ
chuyển hóa oxy của não bắt đầu giảm khi dòng máu tới não giảm dưới
20ml/100g/phút. Ở mức dưới 10ml/100g/phút, các chứng năng và màng tế
bào bị ảnh hưởng nặng nề và các tế bào thần kinh sẽ không thể sống lâu khi
dòng máu giảm dưới mức 5ml/100g/phút do một loạt các thay đổi sinh hóa
xảy ra và thúc đẩy quá trình chết tế bào.
1.3.3. Vùng nguy cơ
Phần lớn các trường hợp thiếu máu não cục bộ do tắc nghẽn động mạch
có nguyên nhân là huyết khối. Sự gián đoạn đột ngột dòng máu, nếu nặng và


5

kéo dài, sẽ chuyển từ thiếu máu sang nhồi máu não. Trước đây, não được cho
là chỉ dung nạp với sự thiếu máu trong vài phút và sự chết của tế bào não
được xem là không hồi phục. Tuy nhiên, một loạt các khảo sát vào những năm
1980 đã chứng minh rằng chỉ có một phần nhu mô não bị phá hủy nhanh
chóng và không có khả năng phục hồi sau sự thiếu máu cục bộ, còn lại một
vùng bao quanh vẫn có khả năng sống được trong một vài giờ tiếp theo. Khái
niệm này đã được đề cập đến với tên gọi là “vùng nguy cơ” (penumbra). Sự
bảo tồn được dòng máu đến khu vực này trong một khoảng thời gian chắc
chắn có thể cứu được “các tế bào có thể cứu sống được” và làm giảm mức độ
các khiếm khuyết thần kinh. Đây chính là cơ sở để tiến hành các phương pháp
điều trị nhằm tái lập dòng tưới máu não trong thời gian cho phép. Tiến trình
thời gian của chết tế bào ở “vùng lõi” diễn ra nhanh chóng trong khi các tế
bào ở vùng nguy cơ có thể sống kéo dài đến vài giờ.

Vùng giảm tưới máu lành tính
Vùng rối loạn tưới máu


b

c

Hình 1.2. Phân vùng cấp máu chính của các động mạch não [17]
(a) Động mạch não trước (b) Động mạch não giữa (c) Động mạch não sau
+ Vòng thứ nhất: sự nối thông giữa hai động mạch cảnh trong và cảnh ngoài
qua động mạch võng mạc trung tâm.


7

+ Vòng thứ hai: giữa hệ động mạch cảnh trong và hệ động mạch đốt sống
thân nền qua đa giác Willis. Đây được coi là vòng nối quan trọng nhất bổ
sung máu trong trường hợp có tắc một động mạch não lớn trong sọ.
+ Vòng thứ ba: ở lớp nông của bề mặt vỏ não. Các động mạch tận thuộc hệ
động mạch cảnh trong và hệ động mạch thân nền đến vùng vỏ hình thành một
mạng nối chằng chịt trên bề mặt vỏ não.
1.5. Đặc điểm hình ảnh học cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ trong chẩn
đoán nhồi máu não cấp.
1.5.1. Đánh giá tình trạng nhu mô não
1.5.1.1. Chụp cắt lớp vi tính sọ não không cản quang
Vai trò của chụp cắt lớp vi tính (CLVT) trước tiêm trong giai đoạn cấp
là loại trừ chảy máu, sau đó mới là phát hiện các dấu hiệu nhồi máu. Trong
vòng 6 giờ đầu, các dấu hiệu hình ảnh trên CLVT sọ não thường kín đáo và dễ
bị bỏ sót. Việc thu hẹp độ rộng cửa sổ sẽ giúp tăng độ nhạy trong việc phát
hiện các tổn thương nhồi máu giai đoạn này [18]. Sau khoảng thời gian này,
hầu hết bệnh nhân có nhồi máu tiến triển với các vùng tổn thương giảm tỷ
trọng đều có thể dễ dàng phát hiện trên phim chụp CLVT. Tuy nhiên, khi thấy

chất trắng-xám sẽ trở nên khó thấy hơn và xóa mất ranh giới giữa chúng. Có 2
dấu hiệu điển hình trên CLVT do tắc động mạch não giữa giai đoạn cấp:
+ Dấu hiệu xóa hạch nền: khi huyết khối ở đoạn gốc xuất phát của đoạn M1
động mạch não giữa gây tắc dòng máu đến nhánh động mạch cấp máu cho
nhân bèo. Đây là những nhánh tận và không có vòng nối dẫn đến hình ảnh
giảm tỷ trọng - biểu hiện tổn thương không hồi phục của nhân bèo.
+ Dấu hiệu xóa dải băng thùy đảo: giảm tỷ trọng và xóa các rãnh của thùy đảo
do vị trí thùy đảo nằm ở ngoại vi nên có ít tuần hoàn bàng hệ hơn.


9

Hình 1.4. Phân vùng cấp máu động mạch não giữa theo ASPECTS [21]
Nhằm chuẩn hóa việc lượng giá các tổn thương nhồi máu của động
mạch não giữa trên phim CLVT, thang điểm ASPECTS đã được đưa ra năm
2000 [21]. Hệ thống này chia vùng cấp máu của ĐM não giữa thành 10 phần
ứng với 10 điểm, và cứ mỗi phần tổn thương trên CLVT sẽ trừ đi 1 điểm.
Điểm ASPECTS ≥ 7 thì tiên lượng tốt hơn và ngược lại. Năm 2007, thang
điểm này cũng bắt đầu được áp dụng đánh giá trên hình ảnh CHT.
1.5.1.2. Chụp cộng hưởng từ sọ não
Trong quy trình chụp chuẩn, để tiết kiệm thời gian, thường chỉ tiến
hành đánh giá nhu mô não với các chuỗi xung T2*, FLAIR và DWI.


10

* Chuỗi xung T2* (GRE T2W)
T2* có độ nhạy cao trong phát hiện các sản phẩm chuyển hóa ái từ của
máu, tương đương như CLVT trong các trường hợp có chảy máu não [22].
Chính vì vậy, chuỗi xung này được tiến hành đầu tiên để loại trừ chảy máu

12

* Chuỗi xung FLAIR
Ngược lại với CHT khuếch tán, độ nhạy xung FLAIR trong phát hiện
sự biến đổi của nhu mô não giai đoạn này là rất thấp (khoảng 29%) [24] và
tăng dần theo thời gian ở các giai đoạn muộn hơn. Tuy nhiên, FLAIR có thể
được ứng dụng trong các trường hợp không rõ thời điểm khởi phát. Ngoài ra,
dấu hiệu dòng chảy chậm trên xung FLAIR được biểu hiện bằng hình ảnh
tăng tín hiệu trong lòng mạch máu tổn thương xuất hiện trong khoảng 65%
các trường hợp đột quỵ nhồi máu não giai đoạn sớm [25].
1.5.2. Đánh giá tình trạng mạch máu não
1.5.2.1. Chụp cắt lớp vi tính mạch máu não
Được dùng để hỗ trợ chẩn đoán cho CLVT trước tiêm, chụp CLVT
dựng hình mạch máu não đã trở thành một công cụ hiệu quả giúp xác
định chính xác vị trí động mạch tắc. Ngoài ra, chụp CLVT mạch máu
não có thể giúp xác định một số nguyên nhân khác gây nhồi máu như
bóc tách hay xơ vữa thành mạch. Khi so sánh với chụp mạch DSA,
chụp CLVT mạch máu não có thể cho độ nhạy và độ đặc hiệu tương ứng
đạt 90-97% khi đánh giá tình trạng hẹp tắc động mạch não.
1.5.2.2. Chụp cộng hưởng từ mạch máu não
Tương tự chụp CLVT mạch máu não, chuỗi xung thời gian bay
TOF 3D giúp đánh giá chính xác vị trí động mạch tắc với độ nhạy và độ
đặc hiệu cao 90% mà không cần tiêm thuốc đối quang từ. Đây là kỹ
thuật sử dụng sóng vô tuyến với tần số xung rất nhanh để phát các tín
hiệu. Tín hiệu từ các mô không phải là dòng máu sẽ bị ức chế bằng kỹ
thuật bão hòa, dòng máu vì thế sẽ có tín hiệu sáng hơn so với tín hiệu
rất thấp từ các mô này. Khi đối chiếu với DSA, chụp CHT với xung
TOF 3D đã cho thấy độ nhạy và độ đặc hiệu cao với các giá trị tương
ứng là 95% và 90%-100% [26].


14

1.5.3.2. Chụp cộng hưởng từ tưới máu não
Chụp CHT tưới máu là kỹ thuật hiệu quả trong việc xác định nhu mô não
trong tình trạng “nguy cơ” của nhồi máu. Chụp CHT tưới máu có thể được thực
hiện bằng việc sử dụng thuốc đối quang từ (tương tự chụp CLVT tưới máu) hay
bằng kỹ thuật đánh dấu hướng quay động mạch. Vùng bất tương xứng giữa CHT
tưới máu và khuếch tán chứng tỏ có sự giảm tưới máu ở mô và được xem là tương
đương với vùng não “nguy cơ” đang nằm trong nguy cơ nhồi máu thực sự nhưng
vẫn có khả năng hồi phục.

b

a

c

Hình 1.7. Hình ảnh tưới máu não trên cộng hưởng từ [19]
(a) CHT khuếch tán (b) CHT tưới máu (c) Vùng nguy cơ (màu xanh)
Chụp CHT tưới máu có ưu điểm là có thể khảo sát toàn bộ não vùng trêndưới lều và hố sau so với diện thăm khám chỉ khoảng 2-4cm khu trú vùng cấp
máu của động mạch não giữa trong CLVT tưới máu. Trên hình ảnh CLVT và CHT
tưới máu não, các bệnh nhân có thể tích lõi nhồi máu
sau đó được mở rộng thành 4,5 giờ sau nghiên cứu ECASS III [9]. Ngoài giới
hạn về cửa sổ điều trị, dùng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch có nhược
điểm lớn là tỷ lệ tái thông thấp với các động mạch lớn như: cảnh trong (10%),
não giữa (32,3%) và thân nền (4%) [8], [32].
1.6.2. Can thiệp đường động mạch
Các nghiên cứu chụp mạch máu cho thấy tỷ lệ xuất hiện huyết khối gây
tắc mạch lên đến 80% các trường hợp nhồi máu não [32]. Trong 20% các
trường hợp còn lại, có khả năng mạch máu bị tắc do các vi huyết khối nhỏ nên
khi chụp mạch không có khả năng phát hiện hoặc đã được tự tái thông.
Các chỉ định điều trị bằng can thiệp qua đường động mạch [5]:
- Chống chỉ định dùng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch hoặc triệu
chứng lâm sàng không cải thiện hoặc cải thiện nhưng xấu đi do bị tắc lại
- Cửa sổ thời gian điều trị ngắn (bệnh nhân vào viện muộn)
- Có vùng nguy cơ
Hiện tại phương pháp điều trị cơ bản qua đường động mạch là lấy
huyết khối bằng các dụng cụ cơ học, có thể dùng thuốc tiêu sợi huyết đường
động mach kết hợp để hỗ trợ điều trị trong một số trường hợp.
1.6.2.1. Lấy huyết khối cơ học
Đây là kỹ thuật được áp dụng phổ biến trong khoảng 10 năm trở lại đây
và đang có những bước tiến vượt bậc với hiệu quả tích cực, đặc biệt trong các
trường hợp tắc mạch máu lớn của não. Về mặt lý thuyết, làm tan cục huyết
khối bằng kỹ thuật cơ học ít gây ra các nguy cơ chảy máu hơn trong và sau tái
tưới máu so với dùng thuốc tiêu sợi huyết [33]. Các dụng cụ lấy huyết khối cơ
học được chia thành 2 nhóm chính, tùy thuộc vào vị trí tạo lực lên cục huyết
khối. Nhóm tạo lực đầu gần bao gồm các ống thông hút huyết khối, có ưu


17

điểm là tiến hành thủ thuật nhanh với tỷ lệ biến chứng thấp. Nhóm tạo lực đầu

Hình 1.9. Dụng cụ lấy huyết khối Merci [6]
Năm 2004, FDA đã công nhận việc sử dụng Merci trong điều trị lấy
huyết khối mạch máu nội sọ ở các bệnh nhân nhồi máu cấp. Quyết định này
dựa trên các số liệu tổng hợp trong nghiên cứu MERCI [35] đa trung tâm ở
141 bệnh nhân (tuổi trung bình 60, điểm NIHSS trung bình 20) không đủ tiêu
chuẩn điều trị thuốc tiêu sợi huyết thông thường. Cửa sổ thời gian được mở
rộng lên 8 giờ. Tỷ lệ tái thông tốt (TIMI = 2-3) đạt 48%. Tỷ lệ chảy máu nội
sọ là 7,8% trong khi các biến chứng khác bao gồm thủng lòng mạch (42,0%),
chảy máu dưới nhện (2,1%) và tắc do huyết khối (2,1%).
Thử nghiệm Multi MERCI [11] nghiên cứu tiến cứu, đa trung tâm trên
164 bệnh nhân (tuổi trung bình 68, điểm NIHSS trung bình 19), sử dụng các
thế hệ dụng cụ Merci khác nhau (X5, X6 và L5) cũng ho kết quả tốt tương tự.
Cửa sổ thời gian là 8 giờ với 92% bệnh nhân tắc động mạch cảnh trong và não


19

giữa. Tỷ lệ tái thông khi dùng Merci đơn thuần đạt 55% các trường hợp với
điểm TIMI = 2-3. Tỷ lệ chảy máu là 9,8% và các biến chứng khác liên quan là
5,5%. Tại thời điểm ngày thứ 90, có 36% bệnh nhân có phục hồi lâm sàng tốt
(mRS = 0-2) và tỷ lệ tử vong là 34,0%.
* Dùng stent kết hợp điều trị lấy huyết khối

(a)

(d)

(b)

(c)

cho thấy tỷ lệ tái thông tốt (TICI = 2b-3) đạt 89% (tương đương 50 bệnh
nhân). Đánh giá tại thời điểm 3 tháng sau điều trị cho thấy có 30 bệnh nhân
(chiếm 53,5%) có thang điểm NIHSS ≤ 1 hoặc cải thiện ít nhất 10 điểm so
với lúc vào viện và 26 bệnh nhân (chiếm 46%) có điểm mRS ≤ 2.
Hiệu quả này của stent Solitaire khi so với hệ thống lấy huyết khối
Merci được khẳng định là tốt hơn có ý nghĩa thống kê.


21

Hình 1.11. Stent Solitaire [39]
Theo SWIFT [39], một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên với hai nhóm
song song, được tiến hành năm 2012 trên 103 bệnh nhân trong đó có 55
trường hợp điều trị bằng Solitaire và 48 trường hợp điều trị bằng Merci. Tỷ lệ
tái thông trong nhóm lấy huyết khối bằng Solitaire đạt 83,3%, cao hơn gấp
gần 2 lần khi so với tỷ lệ này trong nhóm điều trị bằng Merci, chỉ có 48,1% (p
= 0.0002). Đánh giá phục hồi lâm sàng và tỷ lệ tử vong sau 3 tháng, nhóm
Solitaire có tỷ lệ phục hồi tốt (mRS ≤ 2) là 58,2% và tử vong là 17,2% so với
kết quả tương ứng trong nhóm Merci là 33,3% và 38,2%.
Ở Việt Nam, stent Solitaire được sử dụng lần đầu tại khoa chẩn đoán
hình ảnh bệnh viện Bạch Mai từ tháng 5 năm 2012 với ca lâm sàng đầu tiên
cho kết quả tốt [13]. Đến thời điểm hiện tại, stent Solitaire và các biện pháp
lấy huyết khối cơ học khác cũng đang được chỉ định điều trị ngày một rộng
rãi tại các bệnh viện lớn khác trong cả nước.
* Kết hợp hệ thống hút huyết khối và stent kéo huyết khối cơ học (Solumbra)
Sau một thời gian sử dụng các stent lấy huyết khối cơ học, các nhà
khoa học thấy rằng hệ thống này có một số nhược điểm đặc biệt là quá trình
kéo huyết khối trên một đoạn dài dễ dẫn đến tổn thương thành mạch (gây co
thắt hoặc bóc tách) hoặc tạo mảnh vụn huyết khối trôi lên đoạn xa. Chính vì



23

1.6.2.4. Các biến chứng sau điều trị
* Chảy máu nội sọ có triệu chứng
Đây là biến chứng đáng lo ngại nhất sau điều trị và có liên quan trực
tiếp đến tỷ lệ tử vong. Nguyên nhân thường là hậu quả của tái tưới máu khi
tăng lưu lượng dòng chảy một cách đột ngột dẫn đến phá vỡ hay tổn thương
thành các mạch máu trước đó không được cấp máu. Chảy máu do tái tưới máu
thường xảy ra ở các vùng lõi nhồi máu (hạch nền) các vị trí mất tính vẹn toàn
của lớp nội mạc dẫn đến các mạch máu nhỏ dễ bị mủn và rách vỡ. Chảy máu
sau tái tưới máu thường xảy ra trong thời gian ngắn sau tái thông và bị ảnh
hưởng bởi một số yếu tố như diện nhồi máu rộng, tái thông muộn, điểm
NIHSS cao, tăng huyết áp sau điều trị, dùng thuốc tiêu sợi huyết…[5]. Trong
một số nghiên cứu lớn sử dụng phương pháp lấy huyết khối cơ học, tỷ lệ chảy
máu triệu chứng thường không cao, tương ứng là 5% trong MERCI, 9% trong
Multi MERCI, 6,3% trong IMS III và chỉ có 2% trong SWIFT [11], [39]. Đây
cũng là ưu điểm của điều trị can thiệp nội mạch so với thuốc tiêu sợi huyết.
* Các biến chứng khác
- Tắc mạch trong quá trình can thiệp: cục huyết khối mới tạo thành
hoặc các mảnh vụn huyết khối vỡ ra và trôi đi làm tắc mạch. Điều trị bằng
thuốc chống đông liều thấp kết hợp truyền heparin đường tĩnh mạch.
- Bóc tách hay rách lòng mạch: có thể xảy ra trong quá trình làm thủ
thuật. Hậu quả có thể gây nhồi máu não hay xuất huyết dưới nhện và tùy vào
tổn thương mà có cách xử trí tiếp theo khác nhau.
- Một số tác dụng phụ của thuốc cản quang: bao gồm dị dứng và suy
thận, có thể dẫn đến tử vong nếu không điều trị cấp cứu kịp thời.


24

25

1.7.3. Đánh giá biến chứng chảy máu nội sọ
Theo ECASS I [43], tình trạng chảy máu não được chia thành 4 thể:
- Thể HI 1: chảy máu nhỏ dạng chấm, ở vùng rìa của ổ nhồi máu.
- Thể HI 2: chảy máu dạng chấm trong ổ nhồi máu, không gây hiệu
ứng choán chỗ.
- Thể PH 1: cục máu đông dưới 30% ổ nhồi máu, một số có gây hiệu
ứng choán chỗ nhẹ.
- Thể PH 2: cục máu đông trên 30% ổ nhồi máu, có gây hiệu ứng
choán chỗ đáng kể.

Hình 1.12. Phân loại các thể chảy máu trên cắt lớp vi tính [44]
(A) thể HI (B) thể HI (C) thể PH 1 (D) thể PH 2
Trong đó, HI (hemorrhagic infarction) 1và 2 được xếp loại là chảy máu
nội sọ không có triệu chứng, còn PH (parenchymal hematoma) 1 và 2 được
xếp loại là chảy máu nội sọ có triệu chứng.