CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
ĐƠN YÊU CẦU CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN
Kính gửi: Hội đồng thẩm định Sáng kiến Phòng GD&ĐT huyện Hoa Lư
Họ và tên

Phạm Thị Thơm

Ngày tháng

Nơi công tác

năm sinh

18/9/1978

Trường THCS
Ninh An

Chức vụ

Giáo viên

Trình độ chuyên
môn

Đại học
Ngữ Văn

I. Tên sáng kiến kinh nghiệm

chép”. Do đó nhiều học sinh chưa nắm vững được kiến thức mà chỉ học thuộc một
cách máy móc, trả lời câu hỏi thì nhìn vào sách giáo khoa hoàn toàn.
- Cũng vẫn còn giáo viên chưa nêu các tình huống có vấn đề trong giờ học,
điều này làm giảm bớt sự chú ý bài học của học sinh ngay từ hoạt động đầu tiên.
- Bên cạnh đó cũng còn có giáo viên mới chỉ chú ý đến đối tượng khá giỏi
trong lớp, chưa có câu hỏi giành cho đối tượng học sinh yếu. Cho nên đối tượng
học sinh yếu ít được chú ý và không được tham gia hoạt động, điều này làm cho
các em thêm tự ti về năng lực của mình và các em cảm thấy chán nản môn học của
mình.
+ Về phía học sinh :
- Học sinh chưa có sự độc lập tư duy, nhiều em còn đọc y nguyên sách giáo
khoa để trả lời câu hỏi mà chưa biết chắt lọc các chi tiết, sự kiện để trả lời trúng
vào nội dung cô giáo yêu cầu. Nhiều em còn lười học và chưa có sự say mê môn
học, một số bộ phận học sinh không chuẩn bị bài mới ở nhà, không làm bài tập đầy
đủ, chưa có sự đầu tư tìm hiểu các thông tin trên mạng, trên lớp các em thiếu tập
trung suy nghĩ. Cho nên việc ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử, ...
còn yếu.
- Học sinh chỉ có trả lời được những câu hỏi dễ, đơn giản (như trình bày),
còn một số câu hỏi tổng hợp, phân tích, giải thích, so sánh, ... thì học sinh còn rất
lúng túng khi trả lời hoặc trả lời thì mang tính chất chung chung.
* Điều tra cụ thể :
- Bản thân tôi giảng dạy môn lịch sử lớp 8A, 8B. Trong quá trình giảng
dạy ,vừa tiến hành rút kinh nghiệm qua mỗi tiết dạy, thông qua hỏi đáp với những
câu hỏi phát triển tư duy học sinh ở trên lớp, kiểm tra 15 phút, kiểm tra 45 phút.

2


Kết quả điều tra tôi nhận thấy đa số học sinh chỉ trả lời được những câu hỏi mang
tính chất trình bày, còn những câu hỏi giải thích tại sao, so sánh, đánh giá nhận

38,2

T.bình
Số bài
%

12
11

34,3
32,4

Yếu
Số bài
%

0
0

Dạy học nêu vấn đề để phát huy tính tích cực của học sinh theo định hướng
phát triển năng lực trong dạy học lịch sử thế giới cận đại không phải là một
phương pháp riêng, mà là một kiểu dạy học được tiến hành thông qua sự liên kết
nhiều phương pháp giảng dạy khác nhau, nhằm mục đích cuối cùng là nâng cao
chất lượng dạy học, phát triển năng lực cho học sinh như: năng lực giải quyết vấn
đề, năng lực sáng tạo, năng lực hợp tác, năng lực sử dụng ngôn ngữ, … Nói cách
khác đây là một hình thức tổ chức sự tìm tòi kiến thức mới trong quá trình học tập
thông qua việc giải quyết các vấn đề. Có nghĩa là khi tiến hành dạy học nêu vấn đề
để phát huy tính tích cực của học sinh chúng ta sẽ thực hiện nhiều phương pháp
khác đi kèm như: Giải thích, phân tích, sử dụng đồ dùng trực quan có sự hỗ trợ của
công nghệ thông tin, đánh giá, nhận xét nêu ra bản chất, quy luật của vấn đề lịch sử

trong học tập lịch sử: Trước hết là sự xuất hiện một mâu thuẫn đặt học sinh trước
sự cần thiết phải tìm ra cái mới, cái chưa biết nhưng cần phải biết. Về phương
pháp: Học sinh chưa biết cách lập luận, chưa tạo được một “ con đường”, một cấu
trúc tư duy để đi từ cái đã biết sang cái chưa biết nhưng phải biết. Tuy nhiên không
phải bất cứ bài học nào chúng ta cũng áp đặt kiểu dạy học nêu vấn đề, mà phải căn
cứ vào từng bài học, có thể tạo ra tình huống có vấn đề thì chúng ta mới áp dụng
phương pháp này. Để có tình huống có vấn đề chúng ta phải lưu ý các điều kiện để
tạo ra tình huống có vấn đề:
Thứ nhất : Phải tạo ở học sinh một trạng thái tâm lý đặc biệt, theo đó học
sinh xuất hiện nhu cầu nhận thức cái chưa biết nhưng cần phải biết trong tình
huống có vấn đề. Đây chính là điều kiện bên trong của tư duy là nhân tố có ý nghĩa
cực kỳ quan trọng mang tính chất quyết định đối với quá trình nhận thức.
Thứ hai: Nội dung của điều chưa biết nhưng cần phải biết là những kiến thức
có tính trừu tượng, khái quát tức là những khái niệm, bài học, quy luật chứ không

4


phải là những sự kiện lẻ tẻ rời rạc.
Thứ ba: Là điều kiện về mặt sư phạm đó là tính vừa sức, vấn đề trong tình
huống có vấn đề không quá dễ cũng không quá phức tạp đối với trình độ học sinh.
Ở đây những điều chưa biết nhưng cần phải biết ở mức độ khó nhất định so với
vốn kiến thức có sẵn của học sinh. Mặt khác tình huống có vấn đề cũng phải chứa
đựng trong đó một yếu tố nào đó làm điểm xuất phát cho sự suy nghĩ tìm tòi sáng
tạo của học sinh và mức độ khó phải được nâng cao dần trong quá trình nhận thức.
* Bước thứ hai: Biểu đạt tình huống có vấn đề để phát huy tính tích cực
của học sinh trong bài giảng của giáo viên
Dạy học nêu vấn đề để phát huy tính tích cực của học sinh đặt ra yêu cầu cao
đối với giáo viên. Khi xuất hiện tình huống có vấn đề, giáo viên phải tìm cách biểu
đạt như thế nào để phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình dạy học và

giúp học sinh giải quyết tình huống có vấn đề, giáo viên có thể nêu những kiến
thức (vấn đề) ít phức tạp để nâng dần năng lực tự giải quyết vấn đề cho học sinh.
Thực chất là giáo viên giúp tìm ra con đường đi đến nhận thức điều chưa biết dựa
trên điều đã biết. Điều đáng lưu ý trong dạy học nêu vấn đề là giáo viên từ vai trò
một người truyền đạt kiến thức có sẵn trở thành người hướng dẫn tổ chức, điều
khiển, điều chỉnh con đường học sinh hoạt động tích cực để tìm đến tri thức mới
bằng việc giải quyết tình huống có vấn đề.
Dạy học nêu vấn đề theo định hướng phát triển năng lực học sinh đặt ra một
loạt yêu cầu đối với giáo viên không chỉ về mặt kiến thức mà cả về kỹ năng sư
phạm. Giáo viên có thể kết hợp đan xen nhiều phương pháp trong quá trình giảng
dạy một cách khéo léo để dẫn dắt học sinh giải quyết vấn đề. Sau khi đặt vấn đề
nếu thấy học sinh gặp khó khăn, giáo viên phải biết cách chia nhỏ vấn đề tổ chức
cho học sinh thảo luận, tranh luận với nhau để bổ sung khẳng định kết quả nhận
thức. Sau đó giáo viên là người đưa ra kết luận đúng nhất làm cơ sở cho học sinh
tự hoàn thiện những điều các em vừa nhận thức.
Như vậy, quá trình tổ chức hướng dẫn điều khiển học sinh giải quyết tình
huống có vấn đề, bên cạnh kỹ năng linh hoạt đưa ra cho học sinh những tình huống
có vấn đề thu nhận các liên hệ ngược, giáo viên còn phải dựa vào đối tượng và biết
cách xác định trình độ nhận thức của học sinh, từ đó đưa ra tình huống có vấn đề
mà các em có thể giải quyết được. Qua thực tế giảng dạy trực tiếp tôi thấy dạy học
nêu vấn đề thường được tiến hành dưới dạng: Nêu câu hỏi đặt vấn đề với câu hỏi
“Vì sao”, hay “Tại sao”, bằng hai phương pháp cụ thể áp dụng dạy học nêu vấn

6


đề theo định hướng phát triển năng lực học sinh như sau:
a. Phương pháp trao đổi, đàm thoại nêu vấn đề
Trước tiên giáo viên nêu vấn đề định hướng nhận thức cho học sinh kích
thích sự chú ý của các em cần tìm tòi giải quyết nội dung bài học, học sinh có thể

chọn lọc sự kiện và trình bày trên lớp.
- Khi dạy bài 1: “ Những cuộc cách mạng tư sản đầu tiên”( Sgk lịch sử 8
trang 3), giáo viên cho học sinh xem một đoạn clip về đất nước hà Lan sau đó hỏi:
Em biết gì về tình hình Hà Lan thế kỉ XVI? Sau đó là các câu hỏi: Các em đã nghe
đến cụm từ ‘‘cách mạng và cách mạng tư sản’’ vậy em hiểu thế nào là cách mạng?
Đặc điểm của cách mạng tư sản là gì? cuộc cách mạng tư sản nào là cuộc cách tư
sản đầu tiên? Qua quá trình nghiên cứu bài, các em chủ động nêu ý hiểu của mình:
“Cách mạng là cuộc biến đổi xã hội- chính trị lớn và căn bản, thực hiện bằng việc
lật đổ một chế độ xã hội lỗi thời, lập nên một chế độ xã hội mới, tiến bộ” và từ sự
hướng dẫn của giáo viên bước đầu học sinh đã hiểu cách mạng là gì trên cơ sở đó
kết hợp câu hỏi thứ hai, ba để giới thiệu bài mới. Từ cách đặt vấn đề này học sinh
sẽ thấy bài học hấp dẫn và mong muốn được tìm hiểu để biết về cuộc cách mạng tư
sản đầu tiên và đặc điểm của cách mạng tư sản.
- Khi dạy bài 4: Phong trào công nhân và sự ra đời của chủ nghĩa Mác. Học
sinh quan sát những bức ảnh: Ảnh công nhân nữ đang quan sát chi tiết máy trong
điều kiện không có dụng cụ bảo vệ mắt; Ảnh công nhân đang lao động trong nhà
xưởng; Ảnh trẻ em đang đẩy xe trong hâm mỏ và trả lời các câu hỏi: Ba bức ảnh
trên phản ánh điều gì? Em biết gì về điều kiện lao động, sinh hoạt của công nhân
thế kỉ XIX? Tổ chức nào dứng ra bảo vệ quyền lợi của công nhân.Từ đó thấy được
những vất vả của công nhân trong lao động và đó là nguyên nhân dẫn đến phong
trào đấu tranh của công nhân.
- Khi dạy bài 5.“Công xã Pa ri 1871”(Sgk lịch sử 8 trang 35), giáo viên nêu
câu hỏi đầu tiết học: Vì sao nói “Công xã Pa ri là một hình ảnh thu nhỏ của nhà
nước kiểu mới – nhà nước của dân, do dân, vì dân”. Câu hỏi vì sao sẽ kích thích trí
tò mò của học sinh, từ đó lôi cuốn các em say mê, tìm hiểu bài học dưới sự hướng
dẫn của cô giáo để rồi cuối bài các em trả lời được câu hỏi mà cô giáo nêu ra.
- Tương tự như vậy, giáo viên nêu vấn đề ở hoạt động khởi động đối với bài
13: “Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918)”(Sgk lịch sử 8 trang 70), giáo viên
kích thích nhận thức, sự ham hiểu biết của học sinh bằng cách cho học sinh xem
đoạn clip về chiến tranh thế gới, sau đó hỏi: Đoạn clip nói về sự kiên lịch sử nào?

trình bày theo hướng sau: Ngay từ đầu giai cấp công nhân đã là đối tượng bóc lột
của giai cấp tư sản, cường độ bóc lột ngày càng tăng lên, người công nhân phải lao
động từ 12 giờ lên đến 14 giờ thậm chí 16 giờ nhưng họ chỉ nhận được đồng lương
chết đói, bị cúp phạt cắt xén, bên cạnh đó họ còn bị đánh đập, bị sa thải bất cứ lúc

9


nào, phụ nữ và trẻ em còn phải chấp nhận những đồng lương ít ỏi hơn trong khi đó
điều kiện lao động vô cùng tồi tàn, họ không được coi trọng tính mạng trong quá
trình lao động, Giai cấp công nhân đã ý thức được cần phải đấu tranh để đòi lại sự
công bằng, họ thấy rõ bản chất của giai cấp tư sản, đó chính là nguyên nhân dẫn
đến giai cấp công nhân ngay từ khi ra đời đã đấu tranh chống lại giai cấp tư sản.
Với những dạng câu hỏi nêu vấn đề ở mức độ gợi mở như trên, đòi hỏi sự
làm việc và sự tư duy tích cực của các em, cuốn hút các em vào bài học và từ đó
tiếp tục rèn luyện cho các em những phẩm chất và năng lực cần thiết như tự học,
phân tích, giải quyết tình huống, sáng tạo trong việc giải quyết câu hỏi và trả lời
các câu hỏi, có sự liên hệ giữa lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam.
+ Nêu vấn đề để củng cố nâng cao kiến thức ở hoạt động luyện tập.
Trường hợp này vấn đề nêu ra đòi hỏi sự tư duy cao hơn của các em. Từ việc
hiểu nắm được các sự kiện hiện tượng lịch sử, các em phải biết xâu chuỗi huy động
kiến thức đã học với kiến thức vừa mới tiếp nhận có hệ thống rồi rút ra nhận xét
đánh giá sự kiện hoặc nhân vật lịch sử, có sự so sánh tìm thấy điểm giống hoặc nét
độc đáo trong lịch sử, từ đó rút ra bản chất của sự kiện hiện tượng.Ví dụ:
- Khi dạy xong bài 2: “Cách mạng tư sản Pháp”( Sgk lịch sử 8 trang 10),
giáo viên đặt câu hỏi để học sinh thảo luận nhóm: Cách mạng tư sản ở các nước
châu âu diễn ra dưới những hình thức nào? Tại sao các cuộc các mạng tư sản diễn
ra dưới nhiều hình thức khác nhau nhưng đều là cuộc cách mạng tư sản? Giáo viên
gợi mở:Tuy giai cấp lãnh dạo cách mạng tư sản ở mỗi nước khác nhau nhưng đều
có mục đích lật đổ chế độ phong kiến quét sạch mọi chướng ngại, cản trở kìm hãm

sắc, đặc biệt người nông dân vô cùng lầm than bị nhiều đối tượng bóc lột nhũng
nhiễu: tăng lữ, quý tộc và động vật như chim chuột. Bên canh đó hình ảnh chiếc
cuốc mà người nông dân cầm trong bức tranh cũng phản ánh trình độ sản xuất
nông nghiệp của nước Pháp rất thấp kém, lạc hậu do đó người trực tiếp chịu hậu
quả của nền nông nghiệp lạc hậu chính là nông dân. Đây cũng là lý do khiến nông
dân Pháp tích cực tham gia vào cuộc cách mạng và luôn đẩy cách mạng đi lên
không ngừng, họ lực lượng đông đảo của cách mạng, là người rất trung thành với
cách mạng
- Khi dạy bài 4: “Phong trào công nhân và sự ra đời của chủ nghĩa Mác”(Sgk
lịch sử 8 trang 28), giáo viên yêu cầu học sinh quan sát hình 24, kết hợp kênh chữ
thảo luận câu hỏi: Em có suy nghĩ gì về bức tranh “Lao động trẻ em trong hầm mỏ
ở Anh”? Và vì sao giới chủ lại thích sử dụng lao động trẻ em? Học sinh quan sát

11


bức tranh thảo luận và nêu ý kiến của mình về bức tranh. Giáo viên định hướng đi
đến kết luận: Trẻ em phải lao động cực nhọc trong các nhà máy, hầm mỏ với điều
kiện lao động rất tồi tàn, công việc là quá sức đối với các em; Giới chủ thích sử
dụng lao động trẻ em vì trả công rẻ mạt. Quan sát và thảo luận học sinh sẽ hiểu
được tình cảnh của những người công nhân Anh và gia đình họ, nguyên nhân vì
sao công nhân đấu tranh, khơi gợi sự đồng cảm, thấy được giá trị tốt đẹp của cuộc
sống hôm nay mà các em đang sống, đang được hưởng thụ, từ đó các em sẽ sống
tốt hơn, trách nhiệm hơn với gia đình và xã hội. Như vậy, trong quá trình giảng dạy
ở trên lớp, giáo viên phải luôn biết đặt ra các vấn đề hoặc tình huống có vấn đề, từ
đó học sinh thấy mình phải chủ động học tập và được kích thích học tập. Giáo viên
có nhiệm vụ gợi mở giúp học sinh giải quyết các vấn đề vừa mang tính chất nhận
thức kiến thức, vừa tư duy tìm hiểu sâu lịch sử từ đó rút ra ý nghĩa bản chất của
vấn đề. Là được như vậy tức là giáo viên đã tạo ra mối liên hệ bên trong của học
sinh và giữa học sinh với giáo viên.

giúp cho học sinh độc lập lĩnh hội kiến thức một cách thông minh, vận dụng một
cách sáng tạo vào thực tế (học tập và cuộc sống). Điều này quan trọng và đòi hỏi
nhiều công sức, lao động sáng tạo, ý thức tinh thần trách nhiệm cao của mỗi một
giáo viên. Và cần đòi hỏi phát triển năng lực tư duy và hành động của mình trước
khi giáo dục cho học sinh, cho nên phải nắm vững lý luận, rèn luyện nghiệp vụ
thường xuyên. Phương pháp dạy học nêu vấn đề thực sự hiệu quả hơn nhiều so với
phương pháp dạy học truyền thống (Truyền thụ kiến thức theo một nội dung,
chương trình được quy định sẵn mang tính cố định bắt buộc giáo viên và học sinh
phải thực hiện trình tự bài học). Với phương pháp này giáo viên chuyển sang vai
trò người tổ chức hướng dẫn học sinh tự tìm đến kiến thức, tích cực hoá trong việc
nhận thức lịch sử. Như vậy, trong “dạy học nêu vấn đề” với những ưu điểm của
mình, tôi thấy kinh nghiệm này có ý nghĩa, góp phần thiết thực vào việc nâng cao
chất lượng bộ môn nhất là việc phát triển năng lực nhận thức các vấn đề lịch sử ở
học sinh, phát huy được tính tích cực chủ động lĩnh hội kiến thức lịch sử.
Tiến hành dạy một tiết lịch sử có ứng dụng “Phương pháp dạy học nêu vấn
đề để theo định hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử ”
Bài 5: Công xã Pa ri 1871
- Địa điểm: tại lớp 8A trường THCS Ninh An– Huyện Hoa Lư- Ninh Bình .
- Kết thúc bài học giáo viên tiến hành kiểm tra sự nhận thức của học sinh tại
lớp 8A và 8B. Trong đó, lớp 8B không ứng dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề,

13


lớp 8A là lớp giáo viên đã sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề.
Kết quả cụ thể như sau
Lớp (Sĩ số)
8B (34) (Đối chứng)
8A (35) (Thực nghiệm)


kinh nghiệm này, học sinh sẽ có cách lĩnh hội kiến thức mới mẻ và tiếp thu kiến
thức lịch sử một cách sâu sắc hơn và đặc biệt sẽ yêu thích môn học này hơn.
IV. Điều kiện và khả năng áp dụng
Phương pháp dạy học nêu vấn đề có thể áp dụng vào tất cả các bài dạy lịch
sử từ khối 6 đến khối 9, tuỳ theo từng bài học có thể áp dụng ở nhiều tình huống và
mức độ khác nhau. Với thời gian thực nghiệm chưa nhiều, bằng sự tâm đắc về
phương pháp dạy học nêu vấn đề cũng như tính hiệu quả của nó, tôi mạnh dạn
trình bày quan điểm của mình trong sáng kiến kinh nghiệm nho nhỏ này với mong
muốn góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nơi tôi đang công tác.
Trên đây là kinh nghiệm nhỏ mà bản thân tôi đã đúc rút trong quá trình giảng
dạy. Tôi biết rằng vốn trải nghiệm của tôi còn rất ít ỏi mà kho tàng tri thức của loài
người thì vô tận, hơn nữa là giáo viên phải luôn làm mới mình trước học sinh
không chỉ bằng tri thức mà còn bằng cả cách thức truyền đạt có sức thuyết phục
hấp dẫn có như vậy mới đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện
nay của nền giáo dục nước nhà. Tôi thiết nghĩ bản thân tôi còn phải trau dồi kiến
thức nghiệp vụ cũng như học hỏi đồng nghiệp nhiều hơn nữa để theo kịp yêu cầu
chung của xã hội. Tôi rất mong được đón nhận ý kiên đóng góp của các bậc thày,

14


đồng nghiệp và những người yêu nghề sư phạm để sáng kiến kinh nghiệm của tôi
được hoàn chỉnh hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn !
Ninh An, ngày 12 tháng 3 năm 2018
Xác nhận của cơ quan đơn vị

Tác giả sáng kiến

15