TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN

LÊ THỊ HÒA

SO SÁNH TRUYỆN TẤM CÁM
CỦA NGƯỜI VIỆT VỚI TRUYỆN
CÙNG KIỂU CỦA MỘT SỐ DÂN TỘC
THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮC

SO SÁNHLUẬN
TRUYỆNTỐT
TẤM CÁM
CỦA NGƯỜI
VỚI
KHÓA
NGHIỆP
ĐẠIVIỆT
HỌC
TRUYỆN

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

KIỂU CỦA MỘT SỐ DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮC

HÀ NỘI - 2019


TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN



LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi và nó chưa
từng được trình bày, công bố ở bất cứ công trình nào. Các số liệu trong khóa
luận là trung thực và chính xác vì nóđ ều được tôi tìm hiểu, nghiên cứu ở
những nguồn đáng tin cậy. Nếu những lời cam đoan trên là sai tôi xin được
chịu hoàn toàn trách nhiệm.
Hà Nội, ngày 15 tháng 4 năm 2019
Sinh viên

Lê Thị Hòa


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................ 1
1. Lí do chọn đề tài .......................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề ............................................................................................. 2
3. Mục đích nghiên cứu ................................................................................... 5
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu............................................................... 5
5. Phương pháp nghiên cứu............................................................................. 6
6. Đóng góp của khóa luận.............................................................................. 6
7. Cấu trúc khóa luận ...................................................................................... 6
NỘI DUNG..................................................................................................... 7
Chương 1. SO SÁNH NHÂN VẬT .............................................................. 7
1.1. Khái niệm nhân vật .................................................................................. 7
1.2. Hệ thống nhân vật .................................................................................... 7
1.2.1. Sự giống nhau về hệ thống nhân vật ..................................................... 7
1.2.2. Sự khác nhau về hệ thống nhân vật..................................................... 12
1.3. Phương thức xây dựng nhân vật ............................................................ 16
1.3.1. Sự giống nhau về phương thức xây dựng nhân vật ............................ 16

3.7.2. Sự khác nhau về mô típ trừng phạt ..................................................... 54
KẾT LUẬN .................................................................................................. 57
DANH MỤC 25 TRUYỆN KHÓA LUẬN KHẢO SÁT
TÀI LIỆU THAM KHẢO


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Truyện cổ tích là một thể loại quan trọng bậc nhất trong kho tàng văn
học dân gian của mỗi dân tộc. So sánh truyện cổ tích giữa các dân tộc khác
nhau sẽ giúp chúng ta hiểu sâu hơn về giá trị và đặc điểm của thể loại cũng
như quy luật sản sinh, lưu truyền và diễn hóa của nó trong bối cảnh văn hóa
dân tộc nói riêng và văn hóa nhân loại nói chung. Nghiên cứu các vấn đề của
truyện cổ tích qua các kiểu truyện phổ biến như kiểu truyện người em út,
người con riêng, người mồ côi… từ lâu đã được đặt ra trong các chuyên luận,
bài báo… Nhưng cho đến nay, lĩnh vực nghiên cứu so sánh truyện cổ tích của
dân tộc Việt 1 với những dân tộc khác vẫn còn nhiều khoảng trống, chưa được
khai thác một cách triệt để… Vì thế, đối sánh kiểu truyện người con riêng của
người Việt với truyện cùng kiểu của một số dân tộc thiểu số miền núi phía
Bắc là một sự lựa chọn có ý nghĩa khoa học.
Truyện cổ tích được đưa vào dạy ở các cấp học khác nhau từ Tiểu học,
Trung học cơ sở, Trung học phổ thông đến Cao đẳng và Đại học. Sở dĩ,
truyện cổ tích chiếm một số lượng không nhỏ trong chương trình học các cấp
bởi nó đã đem đ ến những giá trị cao cả, đặc biệt là giá trị về việc giáo huấn,
khuyên răn con người, đến với thế giới truyện cổ tích các em có thể được
“vận động, chống chọi, đem cái thiện chí của mình ra đ ối kháng với các ác”
(V.Xukhomlinxki). Còn với kiểu truyện người con riêng: hình tư ợng người
con riêng hiền lành, hiếu thảo, người dì ghẻ tham lam, độc ác sẽ đem lại cho
các em những cảm xúc, tình cảm chân thực giúp các em có thể nhận thức
được cái thiện, cái ác để có những hành động đúng đắn và loại trừ được cái

Trong vài thập kỉ gần đây, có khá nhiều tác giả bàn về kiểu truyện
người con riêng và so sánh truyện cổ tích Tấm Cám với truyện cùng kiểu của
các dân tộc khác trong các công trình nghiên cứu của mình.
Năm 1968, Đinh Gia Khánh trong cuốn Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề về
truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám đã tập trung nghiên cứu truyện Tấm Cám
để rút ra được những vấn đề thi pháp của truyện cổ tích và những quy luật
phát triển của văn học dân gian. Chính điều đó là những gợi ý quan trọng và
hữu ích giúp chúng tôi có thêm tư liệu khi tiếp cận đề tài này.
Nguyễn Đổng Chi trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam ở phần Đặc
điểm truyện cổ tích Việt Nam được in ở cuối tập 5 đã nêu lên r ằng: “Đối
tượng mà truyện cổ tích ra sức bênh vực là những nhân vật nghèo khổ, bất
hạnh, những kẻ bị áp bức, bóc lột, những người xấu số là đối tượng xung
khắc gia đình: con côi, em út, con vợ trước, ngốc nghếch,…”. Ở đây, Nguyễn
Đổng Chi mới chỉ đề cập đến kiểu nhân vật “ người con riêng” mà chưa đặt ra

2


vấn đề so sánh giữa các truyện cùng kiểu để làm rõ đư ợc sự giống và khác
nhau giữa chúng, giúp người đọc có một cái nhìn toàn diện và đầy đủ hơn về
kiểu truyện này.
Trong cuốn Văn học dân gian Việt Nam trong nhà trường của Nguyễn
Xuân Lạc xuất bản năm 1998, tác giả đã đánh giá sâu sắc về vai trò và chức
năng của truyện cổ tích và có những nhận định khái quát chung nhất về các
kiểu truyện, kiểu nhân vật và mô típ nghệ thuật. Ở đây, khi xác định kiểu
truyện tác giả đã nêu: “Tập hợp những truyện có cùng chủ đề và cốt truyện
tương tự nhau được gọi là kiểu truyện”, cụ thể: Kiểu truyện Tấm Cám ở Việt
Nam gồm có các truyện Tấm Cám của người Việt, truyện cổ Inh và Ính của
người Pu Péo, truyện Mùi Mụi, Mùi Nái của người Dao,… Tác giả gọi kiểu
truyện bằng tên như nhân vật bất hạnh (người em út, người mồ côi, người con

Công trình nghiên cứu này đã so sánhđư ợc sự giống và khác nhau về các
phương diện: nhân vật, cốt truyện và các mô típ đặc trưng giữa truyện cổ tích
và truyện Nôm Tấm Cám. Sự nghiên cứu này đã có những bậc thềm, những ý
tưởng hay để chúng tôi đi vào nghiên cứu và triển khai khóa luận của mình.
Ngoài ra, trong luận án tiến sĩ: “So sánh kiểu truyện người Cô Lọ Lem
của một số dân tộc miền Nam Trung Quốc với kiểu truyện Tấm Cám của Việt
Nam” của tác giả Đường Tiểu Thi đã làm rõ sự giống và khác nhau về phương
diện mô típ truyện Cô Lọ Lem của Trung Quốc và Tấm Cám của Việt Nam.
Nhưng nếu chỉ so sánh về tiêu chí mô típ mà bỏ qua nhân vật và cốt truyện thì
sẽ không thể làm nổi bật được đặc trưng của truyện cổ tích nói chung và kiểu
truyện người con riêng nói riêng.
Trong tạp chí Khoa học và Công nghệ có bài báo cáo với đề tài “Nhân
vật trợ giúp trong truyện cổ tích về người con riêng của một số dân tộc thiểu
số miền núi phía Bắc Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Thu Minh (Đại học
Sư Phạm Thái Nguyên). Báo cáo tìm hiểu về đặc điểm nhân vật trợ giúp trong
truyện cổ tích về người con riêng của một số dân tộc thiểu số miền núi phía
Bắc. Theo tác giả “Hai dạng xuất hiện độc đáo của loại nhân vật này là:
người mẹ cùng các dạng hóa thân của người mẹ và con hổ. Đặc điểm này thể
hiện sự chi phối mạnh mẽ của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, vật tổ và tô tem
giáo nguyên thủy đối với những chủ nhân của các truyện”. Bài báo cáo này
chính là những gợi ý đắt giá cho chúng tôi tìm hiểu về phương diện nhân vật
và mô típ trong khóa luận.
Như vậy, trong thời gian khá dài, vấn đề kiểu truyện người con riêng
mặc dù được quan tâm, chú ý nhưng chúng tôi thấy có những vấn đề cần phải

4


khai thác kĩ thêm. Các tác giả đã có những nghiên cứu rất thành công và chính
những thành tựu ấy đã gợi cho chúng tôi rất nhiều ý tư ởng và phần nào định



vật, cốt truyện và mô típ đặc trưng. Bởi các phương diện đó sẽ làm nên sự
khác biệt và phần nào giúp chúng ta hiểu rõ về phong tục văn hóa khác nhau
giữa các dân tộc cùng sinh sống trên dải đất hình chữ S.
4.2.2. Tư liệu
Khi nghiên cứu đề tài, chúng tôi tập hợp được 25 truyện thuộc kiểu
truyện nguời con riêng, trong đó có truyện Tấm Cám (bản kể của tác giả
Nguyễn Đổng Chi) và 24 truyện cùng kiểu của một số dân tộc thiểu số miền
núi phía Bắc. Với số lượng chưa phải là nhiều nhưng nó là cơ sở để chúng tôi
đi vào so sánh được nhất quán và đầy đủ hơn.
5. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp tiếp cận hệ thống.
- Phương pháp tiếp cận thi pháp học.
- Phương pháp so sánh.
- Phương pháp phân tích, tổng hợp.
- Phương pháp nghiên cứu liên ngành.
6. Đóng góp của khóa luận
- Khẳng định tính loại hình của kiểu truyện người con riêng trong kho
tàng truyện cổ tích của người Việt và của đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời
thấy được những biểu hiện đặc sắc của kiểu truyện từ góc nhìn so sánh.
- Khóa luận có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu
và giảng dạy văn học dân gian nói chung, truyện cổ tích nói riêng.
7. Cấu trúc khóa luận
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, phần Nội dung chính
gồm có ba chương:
Chương 1: So sánh nhân vật
Chương 2: So sánh cốt truyện
Chương 3: So sánh mô típ


1.2. Hệ thống nhân vật
1.2.1. Sự giống nhau về hệ thống nhân vật
Nhìn tổng quát, nhân vật trong truyện cổ tích thường phong phú và đa
dạng hơn các thể loại khác. Nhưng trong từng kiểu truyện cụ thể thì số lượng
nhân vật lại không nhiều vì dung ưl ợng của truyện cổ tích nhỏ, “Nó không

7


làm nhiệm vụ bao quát một hiện thực rộng lớn, phức tạp nên không quy tụ
một số lượng nhân vật đông đảo như trong tiểu thuyết trường thiên” [1-tr 69].
Hệ thống nhân vật trong kiểu truyện người con riêng mà chúng tôi khảo sát
thường gồm ba kiểu nhân vật: nhân vật chính (người con riêng), nhân vật đối
thủ (mẹ con dì ghẻ) và nhân vật thần kì. Mỗi nhân vật đều thực hiện một chức
năng nhất định để tô đậm những giá trị tư tưởng mà tác giả gắm qua kiểu
truyện này.
Nhân vật người con riêng được coi là nhân vật chính diện, là nhân vật
biểu hiện cho những cái tốt, cái đẹp. Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì
“Nhân vật chính diện là nhân vật thể hiện những giá trị tinh thần, những
phẩm chất đẹp đẽ, những hành vi cao cả của con người được nhà văn miêu
tả, khẳng định, đề cao trong tác phẩm theo quan điểm tư tưởng, một lí tưởng
xã hội - thẩm mĩ ” [5-tr.227]. Trong các thể loại: sử thi, bi kịch, tụng ca,...
thường viết về nhân vật chính diện với sự ca ngợi những người anh hùng luôn
sống vì cộng đồng, hi sinh vì nghĩa l ớn. Nhân vật chính diện trong đề tài mà
chúng tôi nghiên cứu chính là người con riêng. Họ là những con người bình
thường trong cuộc sống hằng ngày, là những con người bất hạnh, bị ghẻ lạnh
trong chính gia đình của mình, bị người dì ghẻ bạc đãi về cả tinh thần lẫn vật
chất, bị tước đoạt quyền sống, quyền được hưởng hạnh phúc. Nhưng họ là
“mồ côi thông minh, chăm chỉ, xinh đẹp, khéo léo và có tấm lòng hiếu thảo, vị
tha, luôn là trung tâm của vẻ đẹp và tính thiện” [4-tr88]. Những người con

nghèo khổ nữa nhờ viên ngọc mà mụ cho nàng. Cuối cùng, nàng cũng tr ừng
trị được mẹ con mụ dì ghẻ, mang lại sự công bằng cho mình.Vì vậy, hành
động của Tấm hay hành động Inh, Tua Gia, nàng Màng Ji, Mùi Mụi,… không
nên đánh giá là những hành động ác mà đó là sự đấu tranh để giành lại hạnh
phúc, trừng trị kẻ xấu.
Đối lập với nhân vật chính diện là nhân vật phản diện, đây là các nhân
vật được tác giả khắc họa để tô đậm tính cách của nhân vật chính diện. Nhân
vật phản diện là đối thủ của nhân vật người con riêng, đại diện cho cái xấu, cái
ác. Trong thơ văn châm biếm, truyện cười, hài kịch,… kiểu nhân vật này
thường xuyên xuất hiện đã tô đậm được giá trị phê phán của tác phẩm. Nhân
vật phản diện trong truyện cổ tích Tấm Cám chính là mẹ con Cám, đại diện cho
cái ác, sự tham lam và tàn nhẫn. Đầu truyện là sự kiện thưởng yếm đào, Cám
lười biếng, “nhìn thấy giỏ của Tấm đã đầy, Cám lập tức bảo với chị mình là:Chị Tấm ơi chị Tấm! Đầu chị bị lấm, chị hụp cho sâu, kẻo về mẹ mắng.Tấm tin
lời Cám nói là thật nên vội vàng lội xuống dưới ao, đi ra chỗ sâu để tắm rửa
qua bùn đất bám trên người. Cám thừa cơ mà trút hết giỏ tôm tép của Tấm
sang giỏ của mình, sau đó ba chân bốn cẳng chạy về nhà trước tiên”, qua hành

9


động đó, chúng ta thấy được sự lười biếng và mưu mẹo của Cám, cướp công
của người khác một cách trắng trợn và bần tiện. Tiếp đó, Tấm bị mẹ con dì ghẻ
thịt mất cá bống, đây là niềm an ủi cuối cùng của Tấm sau khi bị Cám chơi xỏ
mình. Không lâu sau, nhà vua mở hội mấy ngày liền, Tấm cũng muốn đi nhưng
đã bị mẹ con Cám vùi dập đi, mụ đem một đấu thóc và gạo trộn lẫn rồi bảo:
“- Con ở nhà nhặt cho hết chỗ gạo này, sau đó thích đi đâu th ì đi, nhưng
đừng có mà bỏ dở đấy, dì về mà không có gạo nấu cơm thì dì đánh cho.”
Nhưng đau khổ hơn là Tấm bị tước đi quyền sống bởi những âm mưu
thâm độc của mẹ con Cám. Truyện cùng kiểu với Tấm Cám của các dân tộc
thiểu số miền núi phía Bắc cũng xây dựng nhân vật phản diện là người mẹ kế

Trong truyện cổ tích thần kì, nhân vật trung gian là nhân vật thần kì. Đó
là các thế lực siêu nhiên như Bụt, các con vật, người mẹ hóa thân trong các
con vật, Ngọc Hoàng, sét,... Loại nhân vật này đã đóng m ột vai trò rất quan
trọng, là nút thắt cho cốt truyện phát triển, mang lại sự thành công về thể loại
truyện cổ tích. Khi khảo sát 25 truyện, chúng tôi thấy chỉ có truyện Hai chị
em Vùi và Lu (dân tộc Lô Lô) là không xuất hiện kiểu nhân vật này. Ở truyện
Tấm Cám, dân gian đã sáng tạo ra hình ảnh ông Bụt với năng lực siêu nhiên
làm thay đổi cuộc đời của nhân vật trong đời sống mà xã hội không cho phép
họ làm. Vì vậy trong truyện này, mỗi lần cô Tấm òa khóc vì bị ức hiếp, bạc
đãi là mỗi lần Bụt xuất hiện giúp đỡ và an ủi. Bụt ba lần xuất hiện và đều xuất
hiện trong lúc Tấm gặp khó khăn: nàng bị Cám cướp công khi đi bắt tép, bị dì
ghẻ thịt mất cá bống và lần cuối cùng là khi không có quần áo đẹp đi hội.
Trong Mùi Mụi - Mùi Nái (dân tộc Dao) nhân vật người con riêng nhận con
gà nhỏ từ mẹ để làm bạn, được sét cứu trong lần người dì ghẻ âm mưu giết
hại. Hay ở Sằn Nhì (dân tộc Dao), Ngọc Hoàng là nhân vật đã cứu Sằn Nhì
sau lần trèo hái đào để cúng mẹ và dọi lại chồng bò do người mẹ kế dựng lên.
Nhân vật thần kì chính là đi ểm tựa tinh thần, nơi mà người con riêng có thể
than vãn về cuộc đời khổ cực và nhờ sự giúp đỡ từ nhân vật này, chính họ là
người đã giúp ngư ời con riêng vượt qua những khó khăn ban đầu để đi đến
những chặng đường đấu tranh tiếp theo, giành lại sự sống và hạnh phúc chính
đáng của mình.
Nhìn chung, cả truyện Tấm Cám và truyện cùng kiểu của một số dân
tộc thiểu số miền núi phía Bắc, các nhân vật đều hiện lên với đặc điểm tính
cách tương đối thống nhất, mỗi nhân vật thực hiện một chức năng riêng. Cụ
thể như Tấm là nhân vật thiện thực hiện chức năng chống trả, diệt trừ cái ác,
cái xấu. Sự lựa chọn của Tấm chỉ đơn giản là đấu tranh, tiêu diệt tận gốc cái
xấu hoặc là chấp nhận cái chết cho sự thụ động. Nhân vật mụ dì ghẻ đại diện

11


theo hướng khác được. Ngược lại, trong truyện cùng kiểu của các dân tộc
thiểu số miền núi phía Bắc, sự ngây thơ, cả tin đã được tác giả dân gian giảm
đi rất nhiều. Trong truyện Tua Pèng Tua Sẻn (dân tộc Nùng), sau khi bị bố

12


đánh oan do âm mưu xảo quyệt của dì ghẻ, Tua Sẻn đã chạy vào bản để thoát
khỏi cảnh sống dưới mặt, dưới quyền của người mẹ kế. Hay Tua Gia (dân tộc
Tày) khi bị mẹ con Tua Nhi bạc đãi, hành hạ bắt đi chăn vịt thật xa, đến đó
nàng nhận trầu cau của hoàng tử và khi trở về nhà môi nàng đỏ tươi, mụ dì
ghẻ sinh nghi và hỏi duyên cớ. Tua Gia thưa rằng nàng đã bôi phân v ịt lên
môi để cho Tua Nhi làm theo. Tua Nhi bôi lên như nàng nhưng chẳng thấy
môi đỏ hơn mà chỉ thấy “nó vừa thối vừa nồng, mà chẳng thấy môi đỏ lên
được chút nào”. Qua đây, ta thấy nhân vật người con riêng có một bước phát
triển mới về nhận thức, sự yếu đuối, thụ động dường như không còn n ữa mà
họ phần nào đã đứng lên đấu tranh để giành lại quyền sống và hạnh phúc của
mình.
Người dì ghẻ trong 25 truyện mà chúng tôi khảo sát đều có bản tính
giống nhau là ở sự độc ác và tàn nhẫn, luôn tìm đủ mọi cách để hãm hại người
con riêng. Đứa con đẻ của mụ cũng có sự giống mụ nhưng giữa Cám và
những người con của dì ghẻ trong các truyện còn lại lại có sự khác biệt. Nhân
vật Cám trong truyện của người Việt là nhân vật ác, sự bịp bợm và ích kỉ
trong con người Cám được thể hiện rõ hơn các truyện còn lại. Cám là một
người lười biếng, đầy mưu mô khi lừa chị để trút giỏ tép của vào giỏ của
mình, ba chân bốn cảng chạy về nhà lấy yếm đào. Ngay đến cả một chú cá
bống, người bạn duy nhất của Tấm, Cám cũng rình m ò rồi bày mưu để giết
nó. Khi Tấm làm hoàng hậu, Cám ghen tỵ và về bạn bạc với mẹ để giết hại
Tấm không từ một thủ đoạn nào. Sự độc ác của Cám có sự tăng tiến, ban đầu
là bịp bợm, lừa đảo đã đi lên m ức hành hạ và bạc đãi Tấm, sau đó là sự bức

cách chủ động bởi vì dù biến thành sự vật nào thì Tua Gia vẫn được sự quý
mến từ hoàng tử. Chính điều đó đã khiến cho Tua Nhi ghen ghét, đố kị và có
những hành động thật độc ác và tàn nhẫn.
Về nhân vật thần kì trong truyện Tấm Cám của người Việt và truyện
cùng kiểu của các dân tộc thiểu số cũng có sự khác nhau. Hệ thống nhân vật
hỗ trợ người con riêng trong Tấm Cám là nhân vật thần kì, đó là Bụt, con gà,
chim sẻ,... Nhưng sự xuất hiện quen thuộc nhất là ông Bụt - một người hiền
từ, luôn xuất hiện đúng lúc để cứu giúp những con người nghèo khổ, trong đó
có nhân vật cô Tấm. Nhân vật Bụt có nguồn gốc từ Phật giáo nhưng đó đã là
đức Phật được dân gian hóa. Bụt luôn xuất hiện kịp thời mỗi khi Tấm khóc và
ông giúp Tấm tìm rađư ợc cách giải quyết những khó khăn đang hiện hữu
ngay trước mắt. Còn nhân vật hỗ trợ trong các truyện cùng kiểu ở miền núi
phía Bắc thường là các con vật, các con vật không chỉ làm bạn của người con
riêng mà còn giúp họ tồn tại được trước những âm mưu thâm độc của dì ghẻ.
Tuy nhiên, số nhiều các truyện được tác giả dân gian xây dựng lên nhân vật

14


trợ giúp là người mẹ - nhân vật này chiếm một tần số rất nhiều trong những
truyện mà chúng ta khảo sát. Trong truyện Mùi Mụi - Mùi Nái (dân tộc Dao)
hình ảnh người mẹ xuất hiện khi nàng đi chăn vịt, bà đã đưa cho đứa con của
mình một chú gà nhỏ, động viên tinh thần rồi biến mất. Hay trong Inh và Ính
(dân tộc Pu Péo), Inh phải chịu nhiều khổ cực từ các thành viên trong gia đình
sau khi mẹ mất, bố luôn tìm cách mắng cô, mẹ ghẻ cũng luôn sinh sự để hành
hạ cô, Ính cũng bắt chước bố mẹ bắt nạt chị. Cuộc sống của Inh dường như
chỉ có công việc và nhận sự kinh bỉ từ mẹ con Ính. Cô luôn mơ và gọi tên mẹ
trong những giấc mơ của mình. Hằng ngày cô đi chăn trâu cùng ũl tr ẻ trong
bản và gặp một người đàn bà. Sau khi Inh kể về mẹ hai ác, bà dùng vết sẹo
trên đầu mình để giúp con nhận ra: bà chính là mẹ của inh. Bà động viên Inh

1.3. Phương thức xây dựng nhân vật
Phương thức xây dựng nhân vật có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong
việc tái hiện nhân vật và phần nào thể hiện được chủ đề, tư tưởng của tác giả dân
gian trong thể loại truyện cổ tích. Có rất nhiều phương thức xây dựng nhân vật
như: phương thức xây dựng nhân vật chính, phương thức xây dựng nhân vật hư
cấu, phương thức tạo mâu thuẫn, xung đột, phương thức xây dựng nhân vật loại
hình,… Tùy theo đặc điểm nhân vật và nguyên tắc sáng tác mà mỗi dân tộc lại
có những phương thức xây dựng nhân vật khác nhau. Ở Việt Nam, truyện Tấm
Cám của người Việt và truyện cùng kiểu của một số dân tộc thiểu số miền núi
phía Bắc có sự tương đồng trong phương thức xây dựng nhân vật, tuy nhiên giữa
chúng vẫn có sự khác biệt.
1.3.1. Sự tương đồng về phương thức xây dựng nhân vật
Các truyện mà chúng tôi khảo sát đều được xây dựng theo phương thức
loại hình: nhân vật tốt sẽ tốt từ đầu đến cuối, nhân vật xấu sẽ xấu từ đầu đến
cuối. Tác giả dân gian xây dựng hành động, tính cách của nhân vật góp phần
làm rõ nét hơn cho đ ặc trưng của từng loại nhân vật: nhân vật chính diện và
nhân vật phản diện. Đây là phương thức xây dựng nhân vật đặc trưng của
truyện cổ tích nói chung và kiểu truyện người con riêng đương nhiên cũng
được xây dựng theo phương thức đó. Tấm là nhân vật chính diện, tiêu biểu
cho những người con côi bất hạnh, nghèo khổ nhưng tính tình hiền lành, hiếu
thảo, chăm chỉ. Cuộc đời, số phận của kiểu nhân vật này là phải trải qua biết
bao sự đắng cay, bị hành hạ, bức hại nhưng cuối cùng nhân vật sẽ nhận được
một sự đền đáp xứng đáng, như sự tặng thưởng của dân gian đối với tấm lòng
lương thiện và những đức tính tốt đẹp, đáng trân trọng của nhân vật người con
riêng. Ngược lại, mẹ con mụ dì ghẻ là đại diện tiêu biểu cho những kẻ ác,
những việc làm xấu, ăn trên ngồi trốc, chỉ biết hành hạ, bóc lột, âm mưu giết
hại những người lương thiện. Những hành động ác ấy không chỉ có một lần

16


quyệt, luôn tìm cách triệt đường sống của Tấm. Để tranh được chiếc yếm đào
mà mẹ ban thưởng, Cám đã l ừa chị để trút giỏi tép vào giỏ của mình, nhanh
chân chạy về lấy yếm. Nhà vua mở hội cho các nam thanh nữ tú có dịp hẹn hò

17


gặp gỡ nhau thì mẹ con Cám đã tìm cách b ắt Tấm ở nhà “nhặt thóc ra thóc,
gạo ra gạo” rồi mới được đi hội. Không chỉ dừng lại ở đó, nhờ chiếc hài xinh
xắn, Tấm trở thành hoàng hậu và sống hạnh phúc bên nhà vua. Hạnh phúc của
Tấm đã bừng lên sự ghen ghét, đố kị trong lòng mẹ con dì ghẻ. Chúng bày
mưu hết lần này đến lần khác để giết hại Tấm nhằm giành ngôi vị hoàng hậu.
Nhưng “chính nghĩa nhất định sẽ thắng gian tà”, mẹ con Cám phải nhận một
hình phạt hết sức quyết liệt và thích đáng từ dân gian: Cám chết do tắm nước
sôi và mụ dì ghẻ sau khi ăn hết chum mắm thấy đầu nâu của con thì lăn đùng
ra chết. Hay mẹ con dì ghẻ trong truyện Nàng Màng Ji (dân tộc H’ Mông)
cũng bị trừng trị vì thói độc ác và tham lam của chúng. Khi thấy Màng Ji nhờ
viên ngọc quý trở nên giàu có, mẹ con chúng hậm hực và quyết định làm theo
nàng nhưng không thành. Cuối cùng chúng phải nhận một cái chết như nhau
cho những hành động đã làm, cụ thể con của mụ dì ghẻ khi tìm đường về nhà
thì bị rắn cắn chết còn mụ dì ghẻ trên đường đi tìm con thì bị thú dữ cắn.
Thứ hai, sự giống nhau còn thể hiện ở phương thức xây dựng nhân vật
thần kì. Đây là phương thức mà trong truyện cổ tích nào cũng được dân gian
sử dụng, vì đó chính là yếu tố tạo nên sự hấp dẫn, sự khác biệt giữa thể loại
truyện cổ tích với các thể loại khác. Nhân vật thần kì trong kiểu truyện người
con riêng được tác giả sáng tạo nhằm hỗ trợ nhân vật người con riêng vượt
qua khó khăn bằng cách là bày cách hoặc ban cho một vật báu màu nhiệm nào
đó. Về điều này, Đinh Gia Khánh cũng từng nhận xét: “Trong cuộc đấu tranh
chống lại mụ dì ghẻ, cô gái được những thế lực siêu nhiên giúp đỡ. Thế lực
siêu nhiên này cũng tùy theo từng nước mà thay đổi” [7,tr 37]. Nhân vật thần

lên mâu thuẫn giữa dì ghẻ và con trai của chồng. Chúng ta có thể điểm qua
truyện cổ Người dì ghẻ độc ác (dân tộc Dao) với nhân vật người con riêng là
con trai, tên là Văn Linh. Nhưng ở đây, tác giả xây dựng xung đột không phải
là sự ghen ghét về nhan sắc, về hạnh phúc mà xung đột về tài sản. Bởi lẽ, con
trai thường ít được miêu tả về ngoại hình, nhan sắc mà chủ yếu nói về tài năng
và sự kế thừa gia sản, con trai cả trong gia đình thường được tổ tiên để đất đai,
gia sản nhiều hơn. Hơn nữa, người con gái nhỏ trong gia đình phụ quyền không
có tiếng nói, vị trí và thường rất yếu đuối nên sẽ dễ tạo nên xung đột, dễ bị các
thế lực xấu bắt nạt và đè nén.
1.3.2. Sự khác nhau về phương thức xây dựng nhân vật
Thứ nhất là sự khác nhau trong việc xây dựng nhân vật chính. Trong
truyện Tấm Cám của người Việt, nhân vật chính là Tấm. Khác với những
truyện cùng kiểu khác, Tấm ban đầu là một cô gái thụ động, ngây thơ, cả tin,
là một người con gái mồ côi, vốn hiền lành, chăm chỉ, nhưng luôn bị mẹ con
Cám chà đạp, hãm hại. Đầu tiên là ở việc bắt tép để được người mẹ kế tặng

19