TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN
======

NGUYỄN THỊ HUYỀN TRANG

KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT
TRONG
OLIVER TWIST CỦA CHARLES
DICKENS

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học nước ngoài


HÀ NỘI, 2019


TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN
======

NGUYỄN THỊ HUYỀN TRANG

KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT
TRONG
OLIVER TWIST CỦA CHARLES
DICKENS
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học nước ngoài



Nguyễn Thị Huyền Trang


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ............................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài.............................................................................................. 1
2. Lịch sử vấn đề .................................................................................................. 2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .................................................................. 4
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................. 4
5. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................ 4
6. Đóng góp của khóa luận .................................................................................. 5
7. Cấu trúc khóa luận .......................................................................................... 5
CHƯƠNG 1: CÁC KIỂU KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG
OLIVER TWIST CỦA CHARLES DICKENS.................................................. 6
1.1. Khái niệm không gian nghệ thuật trong văn học ...................................... 6
1.2. Không gian xã hội ......................................................................................... 9
1.2.1. Không gian thành thị................................................................................. 9
1.2.2. Không gian nông thôn ............................................................................. 17
1.3. Không gian tâm lí........................................................................................ 19
Tiểu kết chương 1 .............................................................................................. 25
CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG OLIVER
TWIST CỦA CHARLES DICKENS................................................................ 27
2.1. Tổ chức điểm nhìn không gian .................................................................. 27
2.1.1. Điểm nhìn người kể chuyện .................................................................... 28
2.1.2. Điểm nhìn nhân vật ................................................................................. 31
2.2. Tổ chức các cặp không gian theo nguyên tắc tương phản, đối lập ........ 33
2.3. Xây dựng không gian biểu tượng .............................................................. 37
2.3.1. Khái quát về biểu tượng.......................................................................... 37
2.3.2. Các biểu tượng không gian trong Oliver Twist ..................................... 40

người học, người nghiên cứu hiểu biết thêm về những sáng tác văn học phương
Tây để có cái nhìn đúng đắn trong học tập nghiên cứu và trong cuộc sống.

1


Không gian nghệ thuật là một trong những khía cạnh quan trọng trong
việc nghiên cứu những phương diện nghệ thuật của một tác phẩm văn
chương. Khi nghiên cứu đề tài này, chúng tôi không chỉ nắm được nội dung
tư tưởng của tác phẩm mà còn là dấu hiệu nhận biết phong cách nghệ thuật
của nhà văn.
Từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Không gian nghệ thuật trong
Oliver Twist của Charles Dickens” với hi vọng sẽ khám phá được phần nào
đóng góp của tác giả, tạo nên giá trị sâu sắc cho tác phẩm.
2. Lịch sử vấn đề
Nói tới không gian nghệ thuật tức là nói tới một trong những vấn đề cơ
bản của khoa nghiên cứu văn học hiện đại. Ngày nay, không gian nghệ thuật
được rất nhiều người trong giới nghiên cứu chú trọng. Tuy nhiên trước thế kỷ
XX, khái niệm này dường như chưa được quan tâm một cách đúng mức.
Thời cổ đại, trong Nghệ thuật thi ca, Aristotle đã đề xướng nguyên tắc
“bắt chước” tự nhiên, nghĩa là chưa ý thức được tính độc lập của thời gian và
không gian nghệ thuật.
Nhà nghiên cứu M. Bakhtin trong công trình Những vấn đề nghiên cứu
thi pháp Dostoevsky đã đặt vấn đề nghiên cứu nghệ sĩ Dostoevsky, khám phá
ra cái nhìn nghệ thuật của thời gian trong đó không tách rời việc tìm hiểu thời
gian và không gian nghệ thuật là một trong những vấn đề hàng đầu để làm
sáng tỏ nghệ sĩ này.
Trong Dẫn luận thi pháp học văn học, Trần Đình Sử đã dành riêng
chương IV để viết về không gian nghệ thuật. Giáo sư khẳng định: “Không
gian trong văn học là một hiện tượng nghệ thuật” [17,tr127], đưa ra mô hình

Oliver Twist của Charles Dickens” nhằm làm nổi bật những nội dung tư tưởng
của tác phẩm và những nét độc đáo trong phong cách của Charles Dickens.

3


3. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
3.1. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của đề tài khóa luận tập trung vào tiểu thuyết Oliver
Twist của tác giả Charles Dickens của Nhà Xuất bản Văn học, xuất bản năm
2015 (Phan Ngọc dịch) ở góc độ không gian nghệ thuật để tìm ra nét độc đáo
trong nghệ thuật xây dựng không gian của tác giả Charles Dickens.
3.2. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu mà chúng tôi hướng tới trong đề tài khóa luận của
mình là không gian nghệ thuật trong Oliver Twist của Charles Dickens.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích nghiên cứu
Đề tài nhằm mục đích khám phá không gian nghệ thuật trong Oliver
Twist của Charles Dickens. Qua đó thấy được tài năng của nhà văn và những
đóng góp lớn lao của ông cho nền văn học Anh nói riêng và cho nhân loại nói
chung.
4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Với đề tài này, chúng tôi hệ thống các kiểu không gian khác nhau trong
tác phẩm, sau đó tiến hành phân tích, so sánh, đối chiếu giúp người đọc thấy
được những đóng góp, sáng tạo mới mẻ của Charles Dickens về vấn đề đang
cần bàn.
5. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài này, chúng tôi đã sử dụng các phương pháp như:
- Phương pháp khảo sát tác phẩm.
- Phương pháp phân tích, so sánh, đối chiếu.

gian nghệ thuật bởi không gian này không đơn giản là tái hiện không gian của
thực tại mà nó thể hiện quan niệm không gian của con người hay là cả một
nền văn hóa của một thời kì lịch sử. Không gian nghệ thuật là sự cảm nhận về
không gian địa lý qua cái nhìn độc lập của người kể chuyện và nhân vật trong
tác phẩm, vì thế không gian nghệ thuật có tính độc lập và nó nằm trong thế
giới nghệ thuật của tác phẩm.
Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,
Nguyễn Khắc Phi, các tác giả đã định nghĩa về không gian nghệ thuật như
sau: “Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ
thuật, thể hiện chỉnh thể của nó. Sự miêu tả trần thuật trong nghệ thuật bao
giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn diễn ra trong trường nhìn nhất định.
Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về không gian nên mang tính chủ
quan, ngoài không gian vật thể còn có không gian tâm tưởng” [14,tr198].
Chính vì vậy, không gian nghệ thuật có tính độc lập, tương đối, khác với
không gian địa lý.
Không gian nghệ thuật cho thấy cấu trúc bên trong của tác phẩm văn
học, các ngôn ngữ tượng trưng, quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của
tác giả hay của một giai đoạn văn học. Nó cung cấp cơ sở khách quan để
khám phá tính độc đáo cũng như nghiên cứu loại hình của các hình tượng
nghệ thuật.

6


Trong cuốn Một số vấn đề thi pháp học hiện đại, Giáo sư Trần Đình Sử
đã đưa ra một cách hiểu về không gian nghệ thuật: “Không gian nghệ thuật là
phạm trù của hình thức nghệ thuật, là phương thức tồn tại và triển khai của
thế giới nghệ thuật. Nếu thế giới nghệ thuật là thế giới của cái nhìn và mang ý
nghĩa thì không gian nghệ thuật là trường nhìn mở ra từ một điểm nhìn, cách
nhìn” [15,tr271]. Không gian nghệ thuật không đồng nhất với không gian vật

quan niệm về con người và góp phần biểu hiện cho quan niệm ấy.
Trên cơ sở khái niệm về không gian nghệ thuật nói trên, việc tìm hiểu
không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Oliver Twist sẽ không chỉ giúp chúng
ta hiểu hơn về không gian nghệ thuật, mà còn hiểu hơn về tác phẩm cũng như
tài năng xây dựng không gian nghê thuật của Charles Dickens.
Oliver Twist là một tiểu thuyết xoay quanh cuộc đời của cậu bé Oliver
Twist mồ côi, sinh ra ở trại tế bần, gầy nhom, hốc hác. Chỉ vì cậu dám ngửa
tay ra xin thêm ít cháo vì quá đói mà suýt nữa đã bị người ta đem đi treo cổ.
Trong cuộc đời phiêu bạt của mình, Oliver Twist đã gặp vô số hạng người, từ
người tốt cho đến kẻ xấu, kẻ bất lương hãm hại Oliver. Cho dù là cậu bé mồ
côi nghèo khổ, dù cho có bị hành hạ, ngược đãi như thế nào thì cậu cũng
không bao giờ oán thán hay thù hận bất kỳ ai mà trong trái tim cậu luôn ẩn
chứa lòng vị tha, tình yêu thương để rồi vượt qua bao đau khổ của bóng đêm,
cậu bé lại tìm ra cho mình được một chốn bình yên hạnh phúc, đền đáp lại
xứng đáng với những gì cậu nên có. Sau bao nhiêu lần bị người ta ngược đãi,
hãm hại, công lý đã đến với Oliver, cậu bé được sống hạnh phúc với gia đình
mới. Với ngòi bút tinh tế, ngôn ngữ đậm tính châm biếm, mỉa mai, tác phẩm
đã thể hiện cách nhìn của nhà văn trước một xã hội đầy rẫy những thói xấu xa,
bỉ ổi mà con người khó lòng luồn lách để đến với chân lý, lẽ công bằng.
Tiểu thuyết Oliver Twist (1938 – 1939), nhân vật chính là cậu bé Oliver
sống trong một xã hội nước Anh lúc bấy giờ đầy rẫy những xấu xa, xảo trá bỉ

8


ổi tồn tại khắp các ngóc ngách của xã hội. Nhưng cho dù phải sống trong một
hoàn cảnh khắc nghiệt như vậy, cậu bé Oliver Twist vẫn nhân hậu, không bị
lỗi kéo, bị ảnh hưởng bởi lối sống của những con người xấu xa xung quanh
cậu và đến cuối cùng cậu đã xứng đáng có được một cuộc sống mới hạnh
phúc.

phòng ngủ tập thể rộng lớn với những chiếc giường thô và cứng, hàng ngày
những đứa trẻ trong nhà tế bần phải làm công việc nhặt xơ dây thừng cũ theo
lệnh ông tư tế, một ngày chúng chỉ được ăn ba bữa cháo lỏng, một tuần hai
lần cháo hành và những ngày chủ nhật thì ăn một nửa cái bánh mì con. Chính
vì quá đói nên Oliver đã xin thêm một ít cháo và hành động này của cậu bé
khiến cậu bị giam giữ cẩn thận trong một căn phòng tối tăm và cô độc. Cậu bé
Oliver tội nghiệp còn quá nhỏ, cậu khóc suốt cả ngày và đêm dài không ngủ
được cậu lấy hai bàn tay nhỏ bé để che đi đôi mắt khỏi nhìn thấy bóng tối
đáng sợ nơi phòng giam. Lúc này, bức tường lạnh toát cứng rắn và lanh toát
dường như lại che chở cho nó khỏi nỗi sợ bóng tối và sự cô đơn đang bao
quanh. Nhà tế bần những tưởng là nơi cưu mang giúp đỡ những con người
nghèo khổ sở nhưng thực tế có lẽ nó chính là nỗi ám ảnh lớn trong tuổi thơ
bất hạnh của cậu bé mồ côi Oliver Twist. Ở đó, Oliver bị đối xử tàn nhẫn và
phải chịu nhiều khổ cực, không có lấy một chút tình thương hay tiếng cười trẻ
thơ. Một không gian tù túng và khắc nghiệt, dường như lúc cũng lăm le biến
con người thành nô lệ, vùi dập những đứa trẻ vốn vô tội.
1.2.1.2. Không gian đường phố - chật hẹp, bẩn thỉu, tối tăm
Không gian xã hội thành thị trong Oliver Twist được đặc trưng bởi bức
tranh sinh hoạt ở vùng ngoại ô Luân Đôn nước Anh mà trung tâm là địa bàn
của lão Fagin và đồng bọn (một lão già người Do Thái và những đứa bé làm
công việc ăn cắp), nơi mà sau này Oliver bị dụ dỗ tới để “học nghề” ăn cắp.
Đó là một “nơi khốn khổ, bẩn thỉu nhất trên đời. Đường phố chật hẹp, lầy lội,
không khí đầy những mùi hôi thối” [5,tr94]. Không gian sinh sống của bọn
10


làm cái nghề hèn hạ luôn là không gian tối tăm và bẩn thỉu như vậy. Xung
quanh đó “có rất nhiều cửa hiệu nhỏ, nhưng tất cả hàng hóa đem bán hình như
chỉ có toàn là trẻ em, ngay lúc đêm hôm khuya khoắt vẫn lê lết ở ngoài cửa
hoặc đứng kêu thất thanh ở trong nhà” [5,tr94]. Đó quả thực là cái nơi khốn

đường phố London lạnh lẽo, ướt át, đêm khuya không nơi trú ẩn, những nhà ổ
chuột hôi thối bẩn thỉu, ở đấy những con người hư hỏng chen chúc nhau chật
cứng không có chỗ để cựa mình, nơi trú ẩn của đói khổ và bệnh tật, những bộ
quần áo bệ rạc, rách rưới cứ chực toạc ra” [5,tr14], đó chính là nét khái quát
cho không gian của thế giới tội phạm được thể hiện trong tác phẩm.
1.2.1.3. Không gian căn phòng – tối tăm, ngột ngạt
Một không gian căn phòng trong Oliver Twist phải kể đến là không gian
căn phòng ở cửa hiệu kinh doanh đám ma - ngột ngạt và nhuốm màu chết
chóc. Khi Oliver bị bán tới cửa hiệu kinh doanh đám ma nhà ông Sowerberry,
cậu bé được cho một chỗ ngủ xung quanh những bộ quan tài, “một chiếc quan
tài chưa đóng xong đặt trên những cái mễ đen ngòm, nằm lù lù giữa phòng
trông dễ sợ và chết khiếp [5,tr56]” khiến Oliver rùng mình và lạnh toát cả
người, cậu chỉ dám len lét nhìn xung quanh với một nỗi khiếp sợ. Đó là một
căn phòng nào là “những tấm gỗ có hình dáng như nhau được dựng bằng bặn
vào tường dưới những ánh đèn lù mù, trông cứ như một lũ ma to, hai tay đút
túi quần. Những ván quan tài, những vỏ bào gỗ du, những cái đinh có đầu
sáng loáng, và những mảnh vải đen nằm rải rác trên sàn. Bức tường đằng sau
quầy lại được trang trí bằng một bức tranh sinh động miêu tả hai người khóc
mướn mang khăn quàng cứng đờ đứng ở cửa ra vào của một nhà tư nhân và
gần đấy là một chiếc xe tang do bốn con ngựa đen kéo. Cửa hiệu ngột ngạt và
nóng. Bầu không khí hình như nhuốm mùi quan tài. Cái hốc dưới quầy trong
đó người ta nhét nệm bông của nó trông như một cái huyệt [5,tr56]”. Với ngòi
bút miêu tả tinh tế và độc đáo, Charles Dickens đã làm nổi bật lên cái không
gian bí bách ngột ngạt mà Oliver bị đưa đến. Nó tối tăm và đáng sợ như chính
số phận của Oliver lúc này, ngột ngạt không có lối thoát, không một tia sáng
12


hi vọng, xung quanh ẩn chứa những điều đen tối và nguy hiểm, như đào sẵn
một cái huyệt cho kẻ nào xấu số. Không gian căn phòng ấy thấm đẫm tâm

bẩn thỉu rất phù hợp để sống ở những nơi như vậy.
Không gian mà Oliver được đưa tới có các căn phòng có những “cửa
chớp mốc meo đều đóng chặt, then cài cửa đều được vặn ốc thật chặt vào
trong gỗ, ánh sang duy nhất được chấp nhận lọt qua các lỗ tròn ở trên mái và
làm cho các căn phòng càng ảm đạm, đầy những hình bóng kỳ quặc. Có một
cửa sổ của căn phòng sát mái phía sau với những then han gỉ ở bên ngoài
nhưng không có cửa chớp” [5,tr196], và Oliver thường nhìn qua cửa sổ này
mặt buồn bã hết giờ này sang giờ khác nhưng cậu bé không nhận thấy gì
ngoài một đám hỗn độn những mái nhà, những ống khói đen sì và những đầu
hồi nhà. Bởi vì cửa sổ của nơi Oliver quan sát lại “bị đóng đinh và mờ đi vì
mưa và khói đã bao năm nay, cho nên nó rất khó thấy rõ hình dáng của những
đồ vật khác nhau bên kia và không hy vọng rằng người ta nhìn thấy nó hay
nghe nó nói, cũng ít khi hy vọng được để ý đến, chẳng khác gì nó đã sống ở
trong quả cầu của nhà thờ Thánh Pôn” [5,tr196].
Từ các mối quan hệ và tình huống gắn với những nhân vật trung tâm
này, không gian truyện cũng được kéo dãn ra theo chiều rộng. Thế giới truyện
được mở rộng dần ra tới cănnơi Nancy và Sikes sống, đó là một căn phòng đồ
đạc rất sơ sài, chẳng có gì ngoài những vật nằm trong cái tủ để làm cho người
ta tưởng đâu con người ở đây chẳng qua chỉ là một con người lao động, và
không có những đồ vật gì đáng ngờ bày ra trước mắt ngoài hai ba cái dùi cui
nặng ở góc phòng và một cái gậy treo trên mặt lò sưởi.
Qua những không gian trên, ta nhận thấy một đặc điểm chung là ngột
ngạt, bí bách, đáng sợ, gắn liền với sự tăm tối ngột ngạt ấy là số phận bi
thương của cậu bé Oliver Twist. Khi Oliver Twist xuất hiện ở một trong
những không gian ấy thì số phận của cậu lại mang đầy sự đau khổ, khắc
nghiệt.

14



là một cậu bé, xa rời với những điều tốt đẹp nhất mà đáng ra cậu được có;
những ước mơ, khát vọng về một tương lai tươi đẹp ngày càng mờ nhạt.
Không gian trong Oliver Twist đã được Charles Dickens tái hiện chân
thực bằng cái nhìn độc đáo để từ đó giúp nhà văn thể hiện được cá tính sáng
tạo cũng như tư tưởng của tác phẩm.
Oliver Twist với một không gian tù túng, chật hẹp, khép kín và tối tăm,
trong đó có những con người sống ngược với đạo đức xã hội đã tạo nên trong
nhận thức của người đọc về một hoàn cảnh điển hình của xã hội. Như vậy,
trong không gian mà Charles Dickens muốn tái hiện rõ ràng rộng lớn hơn hẳn
cái không gian mà nhà văn mô tả trong tác phẩm. Từ cảnh ngộ hẹp của một
nhân vật mà tác giả muốn mở rộng ra cả một không gian của lớp người trong
xã hội nước Anh lúc bấy giờ. Trong không gian ấy, kiếp người trở nên nhỏ
bé, khổ cực; cuộc sống của những đứa trẻ mồ côi như Oliver không còn ý
nghĩa, không có tương lai mà chỉ toàn là những cám dỗ, những nguy hiểm,
những cái đen tối của một xã hội bất công, đau khổ. Đó là sức khái quát, là
chiều rộng trong ngòi bút tinh tế của Charles Dickens.
1.2.1.4. Không gian biệt thự - sáng sủa và hạnh phúc
Một không gian không thể không nhắc đến trong Oliver Twist là không
gian biệt thự của cụ Brownlow. Ngôi nhà của cụ Brownlow là “một ngôi nhà
xinh xắn tại một đường phố vắng lặng, đầy bóng mát” [5,tr122]. Ở đấy,
Oliver được chăm sóc và đối xử tử tế khiến cậu bé vô cùng sung sướng và
hạnh phúc. Qua cảm nhận của Oliver, những ngày được sống ở nhà cụ
Brownlow là những ngày sung sướng “mọi vật đều im lặng, ngăn nắp và sạch
sẽ, mọi người đều dịu dàng và tử tế, đến nỗi sau cảnh ồn ào và xúc động của
cuộc đời mà trước đây luôn luôn nó phải chịu đựng, nó cảm thấy đây như là
thiên đường” [5,tr189]. Oliver vô cùng biết ơn cụ Brownlow, bà Bedwin –

16




sàng hiến dâng tất cả không tiếc sức. Oliver thực đang tràn đầy nhựa sống khi
ở trong không gian ấy. Không gian ấy càng làm nổi bật lên tính cách của
những con người tốt bụng và chân thành, làm thể hiện rõ nét hơn tư tưởng
nghệ thuật của nhà văn. Đó là con người khát khao được sống tự do, sống thật
và được làm chủ cuộc đời.
Oliver rất đỗi sung sướng khi được đến vùng nông thôn, cậu thích thú bởi
không gian ấy là “sự yên tĩnh của tâm hồn và vẻ thanh bình êm ả… trong bầu
không khí thơm ngát giữa những ngọn đồi xanh rờn và những cánh rừng um
tùm của một làng quê nằm sâu trong nội địa” [5,tr344]. Với Oliver, nơi đây
thật yên tĩnh và thanh bình, nó lắng sâu vào tâm hồn cậu bé sau những vất
vả và kiệt sức khi cậu phải sống ở những nơi “chật chội ồn ào” trước đây, “vẻ
tươi mát của làng quê thấm sâu vào con tim mệt mỏi” [5,tr345], khiến cậu bé
cảm thấy như thực bây giờ cậu mới được sống, và cậu yêu cuộc sống ấy vô
cùng.
Không gian ấy thấm đẫm cái nhìn và tâm trạng của Oliver. Thực vậy, với
Oliver, nơi họ đến là một nơi đáng yêu. Cậu cảm thấy như mình đang bước
vào một cuộc sống mới, xa rời hoàn toàn với “những con người hư hỏng và
những tiếng ồn ào chửi bới” trước đây. Cậu quan sát từng vẻ đẹp của Tự
nhiên, “hoa hồng và hoa kim ngân leo dọc những bức tường ngôi nhà nông
thôn, thường xuân cuốn chung quanh các thân cây; và những bông hoa ngoài
vườn làm cho bầu không khí thơm ngào ngạt” [5,tr346].
Không gian vùng nông thôn làm cho Oliver sung sướng và mỗi ngày với
Oliver đều trôi qua “yên ổn và thanh thản, và ban đêm không làm cho người
ta sợ hãi băn khoăn” [5,tr346]. Mỗi ngày, Oliver làm những việc khiến cậu
thoải mái nhất như học đọc và viết, đi dạo với bà Maylie và cô Rose, nghe hai
người nói chuyện về những quyển sách, hay ngồi bên cạnh họ ở một nơi râm
mát và lắng nghe cô gái đọc một cách chăm chú cho đến khi trời tối mịt. Rồi
sau đó Oliver phải chuẩn bị bài học cho ngày hôm sau, cậu bé cặm cụi trong
18

19